در واکنش به تکذیب پیدا شدن بالگرد حامل ابراهیم رئیسی با پهپاد آکینجی ترکیه از سوی جمهوریاسلامی، عبدالقادر اورالاوغلو، وزیر حمل و نقل ترکیه گفت مختصاتی که پهپاد آکینجی ارسال کرده است، هم از لحاظ زمانی و هم از نظر مکانی با اطلاعات سقوط بالگرد تطابق دارد.
اورالاوغلو در نمایشگاه بینالمللی حمل و نقل در آلمان در گفتوگو با خبرنگار سیانان ترک گفت که سیستمی در فرودگاه اسن بوغا در آنکارا وجود دارد که میتواند گزارش شرایط اضطراری برای وسایل نقلیه هوایی و دریایی و همچنین کوهنوردان را دریافت کند.
به گفته او، اوکراین، ایران، عراق، افغانستان، پاکستان و ترکیه، کشورهایی هستند که در صورت وجود شرایط اضطراری، سیگنالهایشان به این مرکز ارسال میشود.
یکشنبه گذشته، خبرگزاری تسنیم وابسته به سپاه پاسداران، گزارش داد بالگرد حامل ابراهیم رئیسی، رییس دولت جمهوری اسلامی در آذربایجان شرقی دچار سانحه شده است.
وزیر حمل و نقل ترکیه گفت در ساعت ۱۵:۴۶ دقیقه به وقت ترکیه از سوی ایران تماسی با آنکارا گرفته شده که آیا سیگنالی به وسیله این مرکز دریافت شده است یا نه.
بر اساس گفتههای این وزیر ترکیه، به مقامات ترکیه اعلام نشده که به چه دلیل این سوال پرسیده شده و ترکیه خبر داده که سیگنالی دریافت نکرده است.
وزیر حمل و نقل ترکیه در ادامه اشاره کرد که آنها بعدا دریافتهاند بالگرد متعلق به ابراهیم رئیسی سقوط کرده است.
تسنیم در گزارش اولیه سقوط بالگرد رئیسی نوشت برخی همراهان رییس دولت جمهوری اسلامی در این بالگرد «توانستهاند تماسی با مرکز برقرار کنند».
تهران بعدتر اظهارات متناقضی درباره این سقوط و چگونگی پیدا کردن لاشه بالگرد رئیسی مطرح کرد.
بر اساس اظهارات مقامهای غربی، جمهوری اسلامی از کشورهای مختلف از جمله آمریکا و اتحادیه اروپا برای پیدا کردن این بالگرد درخواست کمک کرده بود اما پیرحسین کولیوند، رییس جمعیت هلالاحمر، نقش کمکهای خارجی را برای پیدا کردن محل سقوط بالگرد حامل رئیسی «شایعه» خواند.
وزیر حمل و نقل ترکیه در ادامه گفتوگوی خود با سیانان ترک با اشاره به اینکه در ابتدا قرار بود دو بالگرد ترکیه به منطقه بروند اما به دلیل شرایط نامساعد آب و هوایی نتوانستند اعزام شوند، افزود: «سرانجام پهپاد آکینجی به منطقه ارسال شد.»
اورالاوغلو دو روز پیش اعلام کرده بود بالگرد حامل رئیسی و همراهانش یا فاقد دستگاه ارسال سیگنال بوده یا دستگاه ارسال سیگنال خاموش بوده است.
او روز چهارشنبه درباره اینکه آیا وسیله پروازی دیگری در آن زمان در آسمان دیده میشده یا نه، پاسخ داد: «تا جایی که ما میدانیم پرنده و وسیله نقلیه هوایی دیگری در آن زمان در آسمان در حال پرواز نبوده است.»
پیش از این اصغر عباسقلیزاده، فرمانده سپاه عاشورای استان آذربایجان شرقی با اشاره به ارسال پهپاد از ترکیه برای پیاد کردن بالگرد حامل رئیسی گفته بود در نهایت پهپادهای ایرانی موفق به پیدا کردن بالگرد شدند: «پهپاد ترکیهای یک لکه سیاه را شناسایی کرده بود اما وقتی نیروهای ما به آنجا رسیدند مشخص شد آنچه پهپاد ترکیهای تشخیص داده است، بالگرد نیست.»
او گفته بود: «در ادامه، چند پهپاد ایرانی که آنها هم مشغول گشتزنی در مناطق کوهستانی بودند، در نهایت موفق به شناسایی، تصویربرداری و ارسال تصاویر به مرکز مدیریت ستاد بحران شدند.»
وزیر حمل و نقل ترکیه در ادامه گفت: «ما وظیفه همسایگی خود را به جا آوردیم و آنچه که لازم بود انجام دادیم.»
او همچنین عملیات را «موفقیتآمیز» ارزیابی کرد و افزود نیازی به وارد شدن به درگیری لفظی وجود ندارد.
در ادامه روایتهای متناقض درباره یافتن بالگرد حامل ابراهیم رئیسی و همراهان او و اجساد آنان، ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی اعلام کرد پهپاد ترکیهای موفق به انجام این کار نشد بلکه یک پهپاد ایرانی از شمال اقیانوس هند به ایران بازگشت و این محل را کشف کرد.
ستاد کل نیروهای مسلح روز چهارشنبه دوم خرداد در اطلاعیهای اعلام کرد پهپاد ترکیهای به دلیل «نداشتن تجهیزات تشخیص و کنترل نقاط زیر ابر» موفق به اعلام دقیق محل سقوط بالگرد نشد و در نهایت به کشور ترکیه بازگشت.
به گفته این ستاد، در ساعات اولیه صبح روز دوشنبه، «نقطه دقیق حادثه سقوط بالگرد توسط نیروهای امدادگر زمینی و پهپادهای ایرانی نیروهای مسلح که از ماموریت در شمال اقیانوس هند فراخوانده شده بودند، کشف شد».
پیش از این رسانههای ترکیه خبر داده بودند پهپاد ساخت این کشور محل سقوط بالگرد حامل ابراهیم رئیسی را پیدا کرده است.
سلجوق بایراکتار، رییس هیات مدیره شرکت بایکار ترکیه، درباره مشارکت پهپاد آکینجی در عملیات جستوجوی بالگرد حامل ابراهیم رئیسی گفت: «پهپاد آکینجی در منطقهای صعب العبور و با پرواز از درون درهها موفق به اجرای ماموریت شد. شاید هم پهپاد آکینجی تنها پهپاد موجود در جهان است که امکان اجرای چنین عملیاتی را در شرایط مذکور دارد.»
او اضافه کرد: «ابتدا یک فروند پهپاد آکینجی مسلح که در حال اجرای ماموریت دیگری بود به سمت ایران پرواز کرد اما با عدم موافقت طرف ایرانی یک پهپاد غیرمسلح دیگر به ایران اعزام شد.»
مقامهای جمهوری اسلامی پیدا شدن محل کشته شدن رئیسی و همراهان او به وسیله پهپاد ترکیهای را رد کردهاند.
ستاد کل نیروهای مسلح ایران اعلام کرد «پهپادهای پیشرفته ایرانی» که بالگرد رئیسی را یافتند، مجهز به رادار «سار» هستند.
بر اساس گزارش رسانههای ایران، از جمله ویژگیهای رادارهای سار، قابلیت کار در «تمام ساعات شبانه روز با شرایط مختلف جوی و تهیه تصاویر موثر و با کیفیت و تفکیکپذیری بالا است که میتواند کاربردهای مختلفی در مصارف نظامی و غیرنظامی داشته باشد».
همزمان برخی رسانههای داخلی اعلام کردند وزرشکاران موتورسواری کراس موفق به یافتن محل سقوط این بالگرد شدند.
ویدیوهایی نیز از رسیدن این موتوسواران به محل حادثه منتشر شده است.
ساعد نیوز نوشت: «این گروه موتورسوار بود که در ساعت ۵:۳۰ دقیقه بامداد توانسته بود محل را شناسایی کند.»
به جز ماجرای یافتن محل بالگرد، ابهامات دیگری نیز درباره این حادثه مطرح است.
یکی از این ابهامها، تماس تلفنی محمدعلی آلهاشم، امام جمعه تبریز است.
غلامحسین اسماعیلی، رییس دفتر رئیسی گفته است امام جمعه تبریز تلفن خود را پاسخ میداده.
او از قول آلهاشم گفته است که او در محل حادثه هیچکس را نمیدیده، تنها بوده و کسی در اطرافش نبوده است.
عیسی زارعپور، وزیر ارتباطات و فنآوری اطلاعات نیز گفته است: «گوشی یکی از سرنشینان بالگرد رییسجمهوری تا ساعت هفت و هشت شب روشن بود و توانستیم با استفاده از آنتندهی آن اطلاعات خوب و دقیقتری از محدوده بگیریم و در اختیار گروههای امدادی و تیمهای پهپادی کشور ترکیه که قبلا با هماهنگی مجوز دریافت کرده بودند، قرار دهیم.»
مقامهای جمهوری اسلامی توضیح ندادهاند که چرا با وجود این سیگنالها، یافتن محل سقوط بالگرد تا این حد طول کشیده است.
انجام شدن این پرواز با وجود آب و هوای بد نیز یکی از ابهامهای مطرح است.
سایت نورنیوز، نزدیک به شورای عالی امنیت ملی، نوشت که بالگرد حامل رئیسی «از نوع بل-۲۱۲ بوده است که ویژگی آن استفاده از دو موتور قدرتمند است. این بالگرد چند منظوره در صورت از کار افتادن یک موتور، میتواند با موتور دوم به پرواز ادامه بدهد و در مقایسه با بالگردهای تکموتوره، ایمنی قابل توجهی دارد.»
بالگردهای «بل ایاچ-۱ سوپر کبرا»، ساخت شرکت آمریکایی بل هستند.
بر اساس گزارشها، به دلیل تحریمها این بالگردها از سوی «شرکت هلیکوپترسازی ایران» اورهال می شوند.
سالم رسیدن دو بالگرد دیگر در حال پرواز همراه این بالگرد، موضوع نقض فنی در این بالگرد را برجسته کرده است اما سایت نورنیوز نوشت: «بررسی وضعیت فنی بالگرد و سلامت آن، با توجه به حضور رییسجمهوری و مقامات عالی در این پرواز، طبیعتا با حساسیت بیشتری انجام شده است.»
این سایت نزدیک به شورای عالی امنیت ملی تاکید کرد پرواز بالگرد در منطقه کوهستانی و آب و هوای «به شدت متغیر» در فصل بهار و «احتمال ایجاد توربولانس یا باد پیچک در شرایط جوی ذکر شده است که رخدادی دفعی و غیرقابل پیشبینی است».
نورنیوز نگفت که چرا در این وضعیت آب و هوایی، این پرواز انجام شده است.
در رسانههای اجتماعی تصاویر کادر پرواز مورد توجه قرار گرفته است.
صبا و مهرداد بختیاری، خواهر و برادر منوچهر بختیاری، زندانی سیاسی و پدر پویا بختیاری، با انتشار عکسی اعلام کردند که بهروز قدیمی، تکنسین این پرواز، پسرعمه آنها بوده است.
طاهر مصطفوی، کمکخلبان محسن دریانوش و بهروز قدیمی، مسئول فنی، نیروهای آشیانه جمهوری اسلامی ایران متعلق به نیروی هوایی ارتش بودند.
مطرح شدن این ابهامها باعث شده است محمدحسین باقری، رییس ستاد کل نیروهای مسلح با صدور دستوری، خلبان علی عبدالهی، معاون هماهنگ کننده ستاد کل نیروهای مسلح را مامور بررسی سقوط این بالگرد کند.
در این بیانیه، که روز چهارشنبه دوم خرداد منتشر شد، عفو بینالملل با اشاره به پیشینه حضور رئیسی در قدرت از سال ۱۳۵۸ و در سن ۲۰ سالگی و پیشرفت سریع او در سلسله مراتب قضائی و اجرایی، به نقش مستقیم او در سرکوبهای ۴۴سال گذشته اشاره کرده است.
عفو بینالملل در این بیانیه، نقش مستقیم ابراهیم رئیسی در ناپدیدسازیهای قهری و اعدامهای فراقانونی هزاران مخالف سیاسی در دهه ۶۰ و از جمله سال ۱۳۶۷، قتل، بازداشت خودسرانه، ناپدیدسازی قهری و شکنجه هزاران معترض و آزار و اذیت خشونتآمیز زنان و دخترانی که از حجاب اجباری سرپیچی میکنند، و دیگر نقضهای جدی حقوق بشر را بر شمرده است.
به گفته دیانا الطحاوی، معاون مدیر منطقهای عفو بینالملل برای خاورمیانه و شمال آفریقا «ابراهیم رئیسی تا زمانی که زنده بود باید از جمله برای جنایات علیه بشریت همچون قتل، ناپدیدسازی قهری و شکنجه مورد تحقیق کیفری قرار میگرفت. مرگ او نباید قربانیان و خانوادههای آنها را از حق دستیابی به حقیقت و دیدن محاکمه و مجازات تمامی افرادی که در جنایات او همدست بودند، محروم کند.»
الطحاوی با اشاره به دههها مصونیت نظاممند مقامهای جمهوریاسلامی از مجازات گفته جامعه بینالمللی «باید برای پاسخگویی به قربانیان جنایات بینالمللی و نقضهای جدی حقوق بشر که ابراهیم رئیسی و دیگر مقامات جمهوری اسلامی مرتکب شده اند، راهی بیابد»
سازمان حقوق بشر ایران هم پیشتر مرگ رئیسی را پیامی برای صاحبان قدرت خوانده بود که در زندگی، در همیشه بر یک پاشنه نمیچرخد و نوبت آنها نیز فرا خواهد رسید.
محمود امیریمقدم، مدیر سازمان حقوق بشر ایران در مصاحبه با ایراناینترنشنال گفت رئیسی تنها یک جنایتکار از میان خیل جنایتکاران جمهوری اسلامی بود و باید همچنان برای محاکمه سایر ناقضان حقوق بشر و اجرای عدالت برای خانوادههای دادخواه تلاش کرد.
عفو بینالملل در بیانیه خود با اشاره به اینکه در اردیبهشت ۱۳۹۷، ابراهیم رئیسی به صورت علنی از کشتارهای دستهجمعی دفاع کرد و آن کشتارها را به عنوان یکی از دستاوردهای افتخارآمیز نظام توصیف کرد، گفته است دهههاست بازماندگان و خانوادههای قربانیان به طرز بیرحمانهای از دستیابی به حقیقت، عدالت و جبران خسارت محروم شدهاند و به خاطر درخواست پاسخگویی مسئولان، تحت تعقیب قضائی قرار گرفتهاند.
خانوادههای دادخواه از جمله خانواده زندانیان سیاسی اعدام شده هم در کشتار ۶۷ به مرگ ابراهیم رئيسی و از دسترفتن فرصت دادگاهیکردن او واکنش نشان دادهاند.
بهاره منشی، دختر عباسعلی منشی رودسری، زندانی سیاسی که در کشتار ۶۷ اعدام شد یکی از این دادخواههاست که در شبکه ایکس با انتشار تصویری از پدرش نوشت: «اینم یکی دیگه از آرزوهایی که رئیسی (عضو هیات مرگ ) تبدیل به حسرت کرد.»
عفو بینالملل پیشتر هم در گزارشی که آبان ۱۳۹۷ منتشر کرد خواستار تحقیق کیفری درباره ابراهیم رئیسی به خاطر نقش او در جنایات مداوم علیه بشریت نظیر ناپدیدسازی قهری، آزار و اذیت، شکنجه و دیگر اعمال غیرانسانی، از جمله پنهانسازی سیستماتیک سرنوشت قربانیان و محل دفن پیکر آنها شده بود.
در بیانیه عفو بینالملل همچنین ضمن اشاره به افزایش استفاده از مجازات اعدام در یک «جنگ تازه با مواد مخدر»، یادآوری شده بر اساس لایحه تقدیمی دولت رئيسی به مجلس، در صورت تبدیلشدن آن به قانون، استفاده از مجازات اعدام برای جرایم مرتبط با مواد مخدر گسترش بیشاری خواهد داد. در ۸ژانویه ۲۰۲۴، کمیسیون حقوقی و قضایی مجلس اصول کلی این لایحه را تصویب کرد.
عفو بینالملل در بخشی دیگر از بیانیه خود به دست داشتن دولت رئيسی در حمله خشونتآمیز به حقوق زنان اشاره کرده و گفته شده از زمان خیزش «زن، زندگی، آزادی»، مقامات دولت او و نهادهای اجرایی مختلف مانند وزارت کشور که تحت نظارت وی عمل میکنند، زنان و دختران را در یک کمپین خشونتآمیز برای اجرای قوانین تحقیرآمیز و تبعیضآمیز حجاب اجباری مورد آزار و اذیت قرار دادهاند.
معاون مدیر منطقهای عفو بینالملل در خاورمیانه و شمال آفریقا در پایان این بیانیه تاکید کرده گفته میراث ابراهیم رئیسی یادآور بحران مصونیت در ایران است و دولتها باید تحقیقات کیفری درباره مقاماتجمهوریاسلام که مظنون به ارتکاب جنایات بینالمللی هستند را تحت اصل صلاحیت جهانی آغاز کنند تا بازماندگان و خانوادههای قربانیان شاهد محاکمه و مجازات عاملان جنایات خود باشند.»
این نمایندگان در نامه خود به وزیر امور خارجه ایالات متحده با «شرمآور» خواندن اقدام دولت بایدن در تسلیت گفتن مرگ رئیسی، نوشتهاند از این اقدام دولت بایدن ناامید و متعجب هستند.
این نمایندهها تاکید کردهاند برای ایالات متحده بسیار نامناسب است برای مرگ فردی که از سوی وزارت خزانهداری ایالات متحده تحریم شده و ارتباطات گستردهای با تروریسم دارد، تسلیت بگوید.
کلودیا تنی، یکی از این ۱۲ نماینده جمهوریخواه ضمن به اشتراک گذاشتن این نامه با اشاره به ابراهیم رئيسی به عنوان کسی که با «هزاران نفر از مردم کشورش را آزار داد و با وحشیگیری کشت» به نقش رئیسی در خفهکردن صدای منتقدان و سرکوب مخالفان پرداخته و خواستار توضیح دولت بایدن به خاطر عزاداریش برای «تروریستی شده که دشمن آمریکا و مردم ایران بود.»
نمایندههای جمهوریخواه در نامه خود با اشاره به اینکه ابراهیم رئیسی به عنوان «قصاب تهران» هم شناخته میشود به نقش او در هیات مرگ چهار نفره مسئول کشتار دستهجمعی هزاران زندانی در سال ۶۷ پرداخته و نوشتهاند «او هزاران ایرانی مخالف حکومت را به اعدام محکوم کرد و بسیاری دیگر را به شکنجه، حبس و دیگر مجازاتهای غیرانسانی محکوم کرد.»
تسلیت گفتن مرگ رئيسی از سوی مقامات غربی با واکنشهای بسیاری همراه شده است. پیشتر هم کاوه شهروز، وکیل و فعال حقوق بشر ایرانی-کانادایی در گفتوگو با ایراناینترنشنال، با اشاره به شوکهکننده خواندن این رفتار گفته بود گفته بود «بسیاری از کشورهای دموکراتیک نه تنها به رژیم، بلکه به مردم ایران هم تسلیت گفتند، گویی که ایرانیان در حال سوگواری هستند، این در حالی است که مردم ایران در واقع جشن گرفتهاند.»
در نامه نمایندگان به بلینکن گفته شده از سال ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۴، در دورهای که رئیسی معاون اول رئیس قوه قضائیه بود، او به شدت در سرکوب خشونتآمیز جنبش سبز، درگیر بود و در دوره ریاست جمهوریاش هم از سرکوبهای خشونتآمیز اعتراضات پس از جانباختن مهسا ژینا امینی حمایت کرد.
در این نامه همچنین با اشاره به تحریمهای ایالات متحده علیه ابراهیم رئيسی، به وزیرخارجه یادآوری شده که رئیسی سال ۲۰۱۹ در چارچوب برخورد با تروریستها، رژیمهای توتالیتر و جنایتکاران فراملی که اقدامات آنها تحریمهای گستردهای را ضروری میسازد، تحریم شده است و نام او در دولت بایدن، به دلیل نقش او در جنایات گسترده همچنان در این لیست باقی مانده است.
تد کروز، سناتور جمهوریخواه هم پیشتر به ارسال پیام تسلیت دولت بایدن برای مرگ رئیسی و نیمهافراشته شدن پرچم سازمان ملل شدیدا اعتراض کرده واز ضعف دولت بایدن مقابل «رژیم آدمکش و نسلکش» جمهوری اسلامی و افزایش فروش نفت ایران انتقاد کرده بود.
۱۲ نماینده جمهوریخواه مجلس ایالات متحده در پایان نامه خود به بلینکن ضمن شرمآور خواندن ابراز تسلیت برای مرگ رئیسی و گفتن اینکه او دیکتاتوری مستبد بود که در دوران قدرتش، هزاران نفر از شهروندان بیگناه جانباخته، سرکوب و استثمار شدند از بلینکن خواسته شده کامل تا ۵ ژوئن ۲۰۲۴ پاسخ دهد چرا وزارت امور خارجه تصمیم گرفته برای مرگ «چنین فردی نفرتانگیزی» پیام تسلیت بفرستد.