شماری از چهرههای مدنی، دادخواهان و زندانیان سیاسی کنونی و سابق بر ضرورت تحریم انتخابات نمایشی پافشاری کردند. پیام سپیده قلیان و امیرسالار داودی، از زندان و در آستانه برگزاری دور دوم انتخابات زودهنگام ریاستجمهوری منتشر شد. فرهاد میثمی، احتمال رای دادن در دور دوم را تکذیب کرد.
دور نخست انتخابات چهاردهمین دوره ریاستجمهوری طبق آمارهای اعلام شده از سوی حکومت با مشارکت نکردن ۶۰ درصد ایرانیان واجد شرایط رای دادن، روز هشتم تیر برگزار شد و این رقابت میان مسعود پزشکیان و سعید جلیلی، به دور دوم کشیده شد.
پیامهایی از زندان درباره مرحله دوم
محمد نوریزاد، زندانی سیاسی محبوس در زندان اوین بر ضرورت تحریم انتخابات تاکید کرد.
نوریزاد که پس از چند هفته اجازه ملاقات با خانواده خود را یافته بود، در ارتباط با انتخابات به آنها گفت: «مردم ما هیولای جمهوری اسلامی را به خود واگذارند و صندوقهای رای را بر کله همین اهریمن و هیولای سرطانی بکوبند.»
امیرسالار داودی، وکیل محبوس در زندان اوین، پنجشنبه ۱۴ تیر در نامهای از زندان، انتخابات را «انتصابات» خواند و گفت در آن شرکت نکرده و نخواهد کرد.
این وکیل دادگستری زندانی، هماکنون پنجمین سال از دوران محکومیت ۱۰ ساله خود را در زندان اوین میگذراند، در پیام خود تاکید کرد: «نظام جمهوری اسلامی تا به امروز نشان داد خطی به جز دروغ و فریبکاری را طی نمیکند.»
داودی از بزنگاهی گفت که میان «به اصطلاح روشنفکران و داعیهداران تغییرات بنیادین، میان انتخاب کردن و نکردن جدل افتاده است» و ادامه داد: «من راهی را خواهم رفت که از ابتدا به دلیلش حکم گرفتم و محبوسم و آن چیزی نیست جز تغییر کل نظام و حاکمیت با تکیه بر قدرت مردم.»
سپیده قلیان، یکی دیگر از زندانیان سیاسی با انتشار پیامی از اوین، «رای ندادن» را در شرایط کنونی، «نوعی از مقاومت مدنی» خواند که به نبود مکانیسمهای دموکراتیک اعتراض میکند.
او شرکت در انتخابات نمایشی جمهوری اسلامی را فرصتی برای حکومت دانست تا تصاویر مشارکت را به عنوان «چهرهای از مشروعیت جعلی خود» به ویژه در مجامع بینالمللی به نمایش بگذارد.
این زندانی سیاسی تاکید کرد جمهوری اسلامی پس از سرکوبهای شدید و خونین مانند آنچه در جنبش «زن، زندگی، آزادی» گذشت، به دنبال مشروعیت جهانی است و برای همین پیام مهم تحریمکنندگان به جامعه جهانی درباره وضعیت اسفبار سیاسی و اجتماعی ایران، اهمیت ویژهای دارد.
قلیان پیام خود را با امید به «سرنگونی جمهوری اسلامی» تمام کرد.
اعتراض چهرههای مدنی و فعالان سیاسی
۱۱۰ معلم با اعلام حمایت از بیانیه اسماعیل عبدی و عزیز قاسمزاده، فعالان صنفی معلمان و زندانیان سیاسی پیشین، در خصوص تحریم انتخابات گفتند: «انتخابات زمین بازی فعالان صنفی و مدنی نیست.»
این معلمان تاکید کردند صرفنظر از نتیجه انتخابات «حق پیگیری مطالبات بر حق و قانونیمان را با تاکید بر همبستگی صنفی همچنان برای خود محفوظ میدانیم.»
محمود بهشتی لنگرودی، فعال صنفی معلمان و زندانی سیاسی پیشین هم اعلام کرد که در دور دوم انتخابات نیز شرکت نخواهد کرد.
محمدرضا فقیهی، وکیل دادگستری و زندانی سیاسی پیشین هم با تاکید بر تحریم انتخابات گفت رییسجمهوری همواره نقش «کارمند بیت رهبری» را ایفا کرده است.
فقیهی با اشاره به اینکه حضور در انتخابات برای تعیین چنین رییسجمهوری، «امری عبث، غیرمنطقی و بیفایده» است، گفت است: «با گفتن یک "نه" آشکار، شرکت در این نمایش مضحک را تحریم کنیم.»
جعفر پناهی، فیلمساز ایرانی و زندانی سیاسی سابق نیز پنجشنبه ۱۴ تیر در اینستاگرام خود با اشاره به اینکه تحریم انتخابات از سوی دستکم ۶۰ درصد مردم «شکستی تاریخی» است، نوشته این اتفاق، نظام را با «وحشت عدم مشروعیت» روبهرو کرده است.
این هنرمند منتقد همچنین با اشاره به تلاش حکومت برای بالا بردن آمار مشارکت در دور دوم انتخابات، گفت در چنین حالتی، جمهوری اسلامی فرصتی به دست میآورد تا با تجدید قوا و تقویت ساختارهای سرکوبش، با فشار بر مردم از طریق تحمیل سبک زندگی و «تحمیق افکار متحجرانه خود» در تار و پود جامعه، بر قدرتش بیفزاید.
پناهی شرکت نکردن در انتخابات را «سادهترین و کمهزینهترین» شکل از بروز مخالفت مدنی شهروندان با سیاستهای حکومت و راهی برای «تحقق آرمانهای دمکراسیخواهانه» توصیف کرد.
فرهاد میثمی، فعال مدنی و زندانی سیاسی پیشین، شامگاه چهارشنبه ۱۳ تیر با انتشار پستی در اینستاگرام، با «سراسر کذب» خواندن خبر شرکتش در انتخابات، نوشت: «من خود زنده و قادر به ابراز نظر و موضع هستم و نیاز به وکیل و وصی در چنین امر خطیری ندارم.»
واکنش میثمی به انتشار خبری درباره شرکتش در انتخابات ریاستجمهوری از سوی شماری از فعالان سیاسی اصلاحطلب مانند محمدرضا جلاییپور بود.
این فعال مدنی از این موضوع ابراز تاسف کرد و از منتشرکنندگان این «خبر مطلقا کذب» خواست فورا برای تکذیب و اصلاح آن اقدام کنند.
همزمان، ابوالفضل قدیانی، زندانی سیاسی پیشین پیامی منتشر کرد و گفت: «من در مرحله دوم این نمایش انتخاباتی نیز بر تحریم اصرار میورزم.»
او تاکید کرد: «گرهگشای کار این مرز و بوم، تغییر نظام استبداد دینی حاکم بر ایران به نظام جمهوری دموکراتیک سکولار با ایستادگی از طریق مقاومت مدنی و سیاسی است.»
مطهره گونهای، دانشجوی تبعیدی و از بازداشتشدگان اعتراضات سراسری هم با تاکید بر اینکه رای نمیدهد، در ایکس نوشت: «چون برای فردای بهتر، خط قرمز من کرامت انسانی و دفاع از حقوق شهروندی است نه منویات رهبری و مشی جمهوری اسلامی.»
او خطاب به مسعود پزشکیان، نماینده اصلاحطلبان گفت: «ای کاش خط قرمزتان، نه سیاستهای مستبدانه نظام و رهبری، که کرامت انسانی بود.»
گونهای تاکید کرد «فردای روشن» را مردمی میسازند که دیگر «دل در گروی این حکومت» ندارند.
گونهای که دبیر سیاسی پیشین انجمن اسلامی دانشگاه تهران است چهارشنبه ۱۳ تیر و ساعاتی پیش از انتشار این نامه سرگشاده، اعلام کرد به اتهام «فعالیت تبلیغی علیه نظام به نفع رسانههای ضد انقلاب» به یک سال حبس تعزیری محکوم شده است.
اعتراض دامنهدار خانوادههای دادخواه
شماری از خانوادههای دادخواه و شهروندان هم در رسانههای اجتماعی بر تحریم انتخابات ریاستجمهوری در دور دوم مانند دور نخست آن تاکید کردند.
دایه شریفه، مادر رامین حسینپناهی، زندانی سیاسی اعدام شده اعلام کرد: «ما مردم متحد میتوانیم بر دیکتاتور غلبه کنیم، بین ما و این جنایتکاران دریای از خون است. ما به جلادان فرزندانمان رای نخواهیم داد.»
این مادر دادخواه تاکید کرد: «در جمهوری اسلامی، هر رای یعنی یک گلوله برای شلیک به سینه فرزندانمان.»
البرز صادقی، از خانوادههای دادخواه سرنگونی هواپیمای اوکراینی در ایکس نوشت: «جلیلی و همفکرانش هواپیمای عزیزمان را موشکباران کردند، پزشکیان و همفکرانش دنبال علاج جنایت سپاه تروریستی پاسداران؛ کدام را انتخاب کنیم؟»
صادقی با استفاده از هشتگ «رای بی رای»، نوشت: «میان ما و شما دریایی خون فاصله است. نه به اصل حکومت تروریستی.»
امجد امینی، پدر مهسا ژینا امینی در یک استوری اینستاگرامی نوشت که او و خانوادهاش مبلغ هیچ کاندیدای خاصی نیستند و به «تحقق عدالت در آینده» امید چندانی ندارند.
هنگامه چوبین، مادر آرتین رحمانی، نوجوان کشتهشده هم در شبکه ایکس نوشت: «این شکاف عمیقی که بین ملت و حکومت به وجود آمده با این مناظرات مسخره و شعارهای پوشالی کاندیداها پر شدنی نیست.»
آرتین رحمانی، نوجوان ۱۷ سالهای بود که در جریان خیزش انقلابی با شلیک مستقیم نیروهای امنیتی در ایذه کشته شد.
در هفتههای گذشته دهها تن از اعضای خانوادههای شهروندانی که در طی بیش از چهار دهه اخیر به دست جمهوری اسلامی کشته شدند با انتشار مطالبی، انتخابات ریاستجمهوری را سیرک و نمایش خوانده و گفتهاند در آن مشارکت نخواهند کرد.
این یادداشت با بهکارگیری دو مفهوم «شرطی شدن» و «درماندگی آموختهشده» به تحلیل این موضوع میپردازد که تحریم صورتگرفته و استمرار آن، چگونه پارهای از ابزارهای مدیریت و کنترل جامعه برای امتداد اقتدار رژیم را به چالش میکشد.
«شرطی شدن» یکی از مفاهیم نامآشنا در روانشناسی است که به حوزههای دیگر تسری یافته و در ادبیات عمومی نیز جا باز کرده است.
این مبحث به اختصار و با چشمپوشی از دستهبندیها و مقولات تخصصی، چنین است که وقتی فرد چندبار از طریق یک عامل و محرک بیرونی پاداشی دریافت کرد، نسبت به این محرک واکنش پیدا میکند. به صورتی که حتی وقتی پاداشی دریافت نکند نیز این واکنش تداوم مییابد و موجب تشویق و ترغیب فرد میشود.
با نگاهی گذرا به زمینه تاریخی بحث ببینیم مکانیسم «شرطی شدن» در اینجا چه کارکردی داشته است. انتخابات در جمهوری اسلامی میتواند از این منظر بررسی شود. با پایان جنگ و دهه نخست حکمرانی ایدئولوژیک نظام جمهوری اسلامی، تغییر و تحولاتی در ساحات زندگی جمعی ایرانیان فرصت بروز یافت.
از نیمه دهه هفتاد خورشیدی، انتخابات در ایران نسبتی ولو دست و پا شکسته با این تحولات یافت. گروههای اجتماعی به خصوص نسل جوان در تکاپوی خود برای زیست فردی و مدنی حضور در عرصه تنگ و نه چندان دلچسب انتخابات رژیم را واجد معنا تلقی میکرد. از همین رو در چند انتخابات پیاپی مشارکت کرد و اکثریت آرا نیز به سبد مدعیان تغییر وضع موجود واریز شد.
در نتیجه پیروزیهای کسبشده و شکلگیری نوعی اعتماد به نفس عمومی این باور پیدا شد که نهاد انتخابات همچون گلی که در جهنم میروید در دل نظام ولایت فقیه قرار گرفته و بهرغم سرکوبها و سرخوردگیها چارهای جز صیانت از آن متصور نیست. این احساس اجتماعی اما در کانون مرکزی قدرت و در میان حلقه پیرامونی نظام اعم از کسانی که اصلاحطلب و یا اصولگرا خوانده شدند به گونهای دیگر ترجمه شد.
رهبر نظام چنین استنتاج کرد که انتخابات زین پس راهحلی است برای عبور و مرور از بحران مشروعیت ذاتی نهفته در جمهوری اسلامی. دیگر گروهها نیز هر کدام به فراخور مصلحت و نیازشان در نوع برخورداری از کیک قدرت و ثروت، با آن تعیین نسبت میکردند.
اما در این میان موضع اصلاحطلبان کمی متفاوت بود. آنان که پس از مرگ رهبر اول جمهوری اسلامی، از متن به حاشیه رفته بودند و سپس با انتخابات از حاشیه به متن برگشتند، شیفتگی وصفناپذیری به انتخابات داشتند. البته این شیفتگی که تا امروز ادامه پیدا کرده به انتخابات در چارچوب نظام یعنی انتخاباتی که احتمال پیروزی خود در آن را بالا ارزیابی میکنند منحصر میشود. به جز افرادی از میان اصلاحطلبان که به جرگه تحولخواهان پیوسته و گذار از نظام بر اساس رای مردم را پذیرا هستند، مابقی چنین چیزی را «نه ممکن و نه مطلوب» میدانند.
همین موضع آنان را در وضعیتی پیچیده میان مردم و حاکمیت قرار داد. آنان از سویی خود «شرطی» شدند و از سوی دیگر به «شرطی کردن» مردم نسبت به صندوق رای همت کردند. هر نوع کنش، اعتراض، همبستگی برای اعمال تغییرات کلان در مقیاس بیرون از عرصه انتخابات را طرد کردند و از سوی دیگر به انتخابات مدام تنزلیابنده و تقلیلدهنده لبیک گفتند. این نقطه، از قضا محل تلاقی آنان با رهبر جمهوری اسلامی شد که نگاهش به انتخابات به مثابه جعبه شعبدهبازی است که کامهای متعددی از آن میگیرد.
هنوز و با گذشت نزدیک به سه دهه، کارزار انتخاباتی اصلاحطلبان انتظار دارد که مردم با شنیدن کلمه انتخابات و دیدن صندوق رای و استماع نام نامزد اصلاحطلب به سوی آنان بشتابند یا دستکم از ترس رقیب، آنان را در آغوش بکشند. این یعنی دقیقا «شرطی شدن» و واکنش نشان دادن نسبت به تشویق و تنبیهی که میتواند هیچ محرک عینی بیرونی نداشته باشد.
یکی دیگر از اصطلاحات نسبتا رایج در دانش روانشناسی که قابلیت کاربست عام دارد، «درماندگی آموختهشده» است. استیصال یا درماندگی آموختهشده شرایطی است که در آن افراد بر پایه تجربیات تلخ و ناکامیهای گذشته به این باور میرسند که هر کاری انجام دهند به موفقیت دست نمییابند. برای ایجاد چنین احساسی صرفا موانع بیرونی کافی نیست، بلکه القای حس سرخوردگی و تزریق ناامیدی نیز کارکرد موثر دارد.
به الگوی رفتاری جمهوری اسلامی که نگاه کنیم، تحمیل شکست و هم احساس شکست به جامعه را در میان پربسامدترین عناصر مییابیم. جامعهای مقهور پذیرای نظامی قاهر و قادر مطلق است و لذا جمهوری اسلامی مستمرا در تلاش بوده که از خود چهرهای شکستناپذیر ترسیم کند. از سوی دیگر اصلاحطلبانی که با هر شکلی از گذار و تغییر مبنایی مخالفند، مدام بر این امر تاکید دارند که ایجاد تغییرات کلان امکان ندارد، تجربیات تلخ و ناکامیهای گذشته را به رخ جامعه میکشند و میگویند این سرشت و سرنوشت تاریخی ماست و راه گریزی از آن متصور نیست.
این همه در حالی است که کنش مدنی و سیاسی اگر اهدافی داشته باشد که ضرورتا دارد، یکی از رسالتهای آن بیشک غلبه بر استیصال عمومی و ایجاد تحرکات هرچند کوچک برای آمادگی جهت برداشتن گامهای بلند است. گفتمانی که بینهایت تابلوی ایست در ذهن مخاطب بکارد و دستاوردهای مدنی را با عدم وصول مطالبات عمومی در نتیجه سرکوب، معاوضه کند تا یا استیصال را برای جامعه قواره بگیرد یا از استیصال موجود بهره بجوید، نه تنها گفتمانی باورمند به قوای مدنی نیست، بلکه در زمین توسعه «درماندگی آموختهشده» حرکت میکند.
مشارکت نکردن دستکم شصت درصد مردم در انتخابات اخیر که بخش قابل اعتنایی از این جمعیت به طور نمادین از کلمه «نه» استفاده کرد و خود را سازمانیافته در مسیر تحریم فعال انتخابات میدانست و میداند پیام مهمی خلق کرده است. به خصوص وقتی این تحریم انتخابات به دنبال جنبش «زن، زندگی، آزادی» شکل گرفته و خود را به مطالبات، نمادها و چهرههای آن گره میزند حاکی از پدیدار شدن هویت قوی و غیرقابل انکاری است که رد خود را بر وقایع آتی نیز خواهد گذاشت. اکنون و با ترسیم بستر کنشهای خرد و کلان برای دستیازی به آزادیهای فردی و مدنی در ناحیهای بیرون از حاکمیت، میتوان مدعی شد که ترفندهای نظام برای ترمیم و حفظ وضعیت در موقعیتی بحرانی قرار گرفتهاند.
تجربیات تاریخی ثابت کرده که شاید بتوان از بحرانهای تمام عیار خارج شد اما نمیتوان کلیت پیشین را پس از بحران بازآفرینی کرد.