نگرانی خامنه‌ای از سقوط عراق پس از سوریه

ابازید یک‌شنبه ۱۶ دی در همین رابطه گفت «این اولین گام» در مسیر یافتن «یک راه‌حل اضطراری» برای بهبود وضعیت اقتصادی در این کشور است.

او افزود افزایش حقوق کارمندان دولت سوریه پس از اتمام بازسازی اداری وزارتخانه‌ها برای افزایش کارایی و پاسخ‌گویی انجام خواهد شد.

خبرگزاری رویترز نوشت این اقدام بخشی از راهبرد گسترده‌تر دولت جدید سوریه برای تثبیت اقتصاد کشور پس از ۱۳ سال درگیری و تحریم است.

جنگ داخلی سوریه که با تظاهرات مسالمت‌آمیز مردم این کشور علیه حکومت بشار اسد در سال ۲۰۱۱ آغاز شد، بیش از ۵۰۰ هزار کشته و شش میلیون آواره بر جای گذاشت.

ورود داعش از یک سو و نیروهای حامی حکومت اسد، نظیر سپاه پاسداران، روسیه و حزب‌الله از سوی دیگر به مناقشه سوریه، علاوه بر تلفات جانی، اقتصاد این کشور را به ویرانی کشاند و زیرساخت‌های آن را به شکل گسترده‌ای تخریب کرد.

در نهایت مخالفان مسلح توانستند ۱۸ آذر به پنج دهه حکومت خاندان اسد بر سوریه پایان دهند.

وزیر دارایی حکومت جدید سوریه در ادامه اظهارات خود گفت حقوق کارمندان بخش دولتی در رژیم بشار اسد، تنها ۲۵ دلار در ماه بود که آن‌ها را همانند اکثریت شهروندان سوری زیر خطر فقر قرار می‌داد.

ابازید همچنین خبر داد حقوق ماه جاری کارمندان دولت در سوریه، هفته آینده پرداخت خواهد شد.

رویترز در ادامه گزارش خود نوشت افزایش حقوق کارمندان در سوریه حدود ۱۲۷ میلیون دلار هزینه به همراه خواهد داشت که قرار است از منابع دولتی موجود به همراه کمک‌های منطقه‌ای، سرمایه‌گذاری‌های جدید و تلاش‌ها برای آزادسازی دارایی‌های سوریه در خارج از کشور تامین شود.

مقام‌های حکومت جدید سوریه پس از به دست گرفتن قدرت بارها از جامعه جهانی خواسته‌اند رفع تحریم‌های بین‌المللی علیه دمشق را در دستور کار قرار دهند.

حکومت جدید سوریه قصد دارد با بررسی پرونده یک میلیون و ۳۰۰ هزار کارمند بخش دولتی، آن دسته از افرادی را که در دوران اسد به‌صورت غیرقانونی حقوق دریافت می‌کردند، کنار بگذارد.

دولت سوریه با اجرای این طرح می‌کوشد کارمندانی را که دارای تخصص، مدرک تحصیلی و مهارت‌های لازم برای بازسازی این کشور هستند، شناسایی کند و حقوق آن‌ها را افزایش دهد.

پیش‌تر رسانه‌ها از افزایش ارزش لیر سوریه پس از سقوط حکومت اسد خبر داده بودند.

اسعد حسن شیبانی، وزیر امور خارجه سوریه، یک‌شنبه ۱۶ دی با سفر به دوحه، با محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، دیدار و گفت‌وگو کرد.

شیبانی پس از این دیدار به خبرنگاران گفت: «تحریم‌ها [از سوی آمریکا] مانعی بر سر راه بهبود و توسعه سریع مردم سوریه هستند که در انتظار خدمات و مشارکت سایر کشورها به سر می‌برند.»

او افزود: «ما بار دیگر از ایالات متحده می‌خواهیم این تحریم‌ها را لغو کند، تحریم‌هایی که اکنون علیه مردم سوریه اعمال شده‌اند، نه آنچه که پیش از این بودند: تحریم‌هایی علیه رژیم اسد.»

جنگ داخلی سوریه که با تظاهرات مسالمت‌آمیز مردم این کشور علیه حکومت بشار اسد در سال ۲۰۱۱ آغاز شد، بیش از ۵۰۰ هزار کشته و شش میلیون آواره بر جای گذاشت.

در نهایت، مخالفان مسلح در یک عملیات غافلگیرکننده ۱۱ روزه که از ادلب و حلب آغاز شد، توانستند ۱۸ آذر به دمشق برسند و به پنج دهه حکومت خاندان اسد بر سوریه پایان دهند.

۳۰ آذر، دیپلمات‌های ارشد آمریکایی با سفر به سوریه با احمد الشرع، معروف به محمد جولانی، فرمانده تحریر الشام، دیدار کردند.

آمریکا پیش‌تر اعلام کرده بود در ازای ارائه هرگونه اطلاعاتی که بتواند به دستگیری الشرع بینجامد، تا ۱۰ میلیون دلار پاداش می‌دهد. با این حال، باربارا لیف، دستیار وزیر امور خارجه ایالات متحده، در سفر به دمشق از لغو این جایزه خبر داد.

وزیر امور خارجه سوریه در جریان سفر خود به دوحه، همچنین تاکید کرد قطر شریک سوریه در دوران جدید این کشور خواهد بود.

این دومین سفر رسمی شیبانی پس از انتخاب به سمت وزیر خارجه سوریه به شمار می‌رود. او پیش‌تر در ۱۲ دی، برای دیدار با مقام‌های عربستان سعودی، راهی این کشور شده بود.

مرهف ابو قصره، وزیر دفاع و اناس خطاب، رییس سازمان اطلاعات سوریه نیز شیبانی را در سفر به قطر همراهی می‌کردند.

قطر پس از سرکوب گسترده معترضان به دست بشار اسد و آغاز جنگ داخلی سوریه، روابط خود را با دمشق قطع کرد و به حمایت از مخالفان پرداخت.

در نهایت پس از ۱۳ سال، قطر ۲۰ آذر سفارت خود در دمشق را بازگشایی کرد.

محمد الخلیفی، وزیر مشاور در امور خارجه قطر، ۱۶ دی با اشاره به سفر هیات بلندپایه سوری به این کشور گفت شیبانی در این سفر، یک نقشه راه مشخص برای آینده نزدیک در سوریه ارائه داد و گام‌هایی را که قرار است از سوی حکومت جدید این کشور برداشته شوند، تشریح کرد.

الخلیفی تاکید کرد: «ما در حال همکاری برای جلوگیری از هرگونه دخالت خارجی در امور سوریه هستیم.»

پیش‌تر در چهارم دی، وزیر خارجه سوریه به جمهوری اسلامی هشدار داده بود به اراده مردم و حاکمیت سوریه احترام بگذارد و از گسترش هرج ‌و مرج در این کشور خودداری کند.

او در مصاحبه با با پادکست «المزیج» گفت که مقام‌های جمهوری اسلامی به اسد اطلاع دادند تضمینی مبنی بر انتقال هواپیماهای ایرانی به پایگاه هوایی حمیمیم و عبور از حریم هوایی عراق و سوریه دریافت نکرده‌اند.
به گفته صقر، پس از آن درخواست اسد برای صدور مجوز فرود هواپیماهای ایرانی در پایگاه حمیمیم با مقام‌های روسیه مطرح شد اما پاسخی به آن داده نشد.

مقام‌های روسیه و جمهوری اسلامی تاکنون به صورت مستقیم به این موضوع اشاره ای نکرده‌اند و تنها ولادیمیر پوتین، رییس جمهوری روسیه، روز پنج‌شنبه، ۲۹ آذر، گفته بود که «پیش از این دوستان ایرانی می‌خواستند به آن‌ها کمک کنیم تا واحدهای خود را به خاک سوریه منتقل کنند، اکنون از ما خواسته‌اند که آن‌ها را از آنجا خارج کنیم.»

او افزوده بود که روسیه ۴ هزار جنگجوی جمهوری اسلامی را از سوریه خارج کرد.

خامنه‌ای روز ۲۱ آذر گفته بود که نیروهای جمهوری اسلامی امکانات را برای کمک به بشار اسد آماده کرده بودند اما آمریکا و اسراییل راه های هوایی و زمینی به سوریه را بسته بودند.

در همین حال کامل صقر گفت که جمهوری اسلامی به اسد اطلاع داده بود آمریکا تهدید کرده، هر هواپیمای ایرانی که از آسمان عراق عبور و به سمت پایگاه حمیمیم حرکت کند، سرنگون خواهد شد.
کامل صقر همچنین گفت که روسیه از اسد خواسته بود با اردوغان دیدار کند اما او این موضوع را رد کرده بود و این اقدام باعث ناخشنودی روسیه شد.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، نیز گفت که تهران بارها به بشار اسد توصیه کرده بود با ترکیه وارد مذاکره شود و همچنین پیشنهادهایی را برای اصلاحات سیاسی به دمشق ارائه کرده بود.

ترکیه که از مخالفان اسد حمایت می‌کرد، اولین کشور منطقه بود که وزیر خارجه خود را به دمشق فرستاد.

بشار اسد، رییس پیشین حکومت سوریه، ۲۶ آذر گفته بود که مایل به ترک سوریه نبوده اما روس‌ها او را از کشور خارج کردند.

رویترز نیز خبر داده بود که اسد ساعاتی پیش از فرار به مسکو جلسه‌ای با حدود ۳۰ فرمانده ارتش و نیروی امنیتی داشت و به آنها اطمینان داد که پشتیبانی نظامی روسیه در راه است.

مقام‌های روسیه نسبت به روابط خوب با حاکمان جدید دمشق و باقی ماندن پایگاه‌های این کشور در سوریه ابراز امیدواری کرده‌اند.

در همین حال سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، پنج‌شنبه ششم دی گفت که احمد الشرع، رهبر هیات تحریر الشام، روابط میان سوریه و روسیه را «طولانی‌مدت و استراتژیک» توصیف کرده و مسکو هم با این ارزیابی موافق است.

با این حال آنالنا بربوک وزیر خارجه آلمان روز جمعه ۱۴ دی در سفر به دمشق گفته بود که روسیه باید پایگاه‌های خود در سوریه را رها کند.

در داخل ایران، حاکمیت به‌نظر می‌رسد بر سر دو دیدگاه متضاد دچار اختلاف شده است: موافقان و مخالفان مذاکره. طرفداران مذاکره که عمدتا شامل افرادی مانند محمدجواد ظریف و برخی نزدیکان دولت پزشکیان می‌شوند، بر این باورند که از طریق گفت‌وگو با آمریکا می‌توان فشارهای اقتصادی شدید کنونی را کاهش داد و از پیامدهای مخرب فشارهای بیشتر ترامپ جلوگیری کرد؛ فشارهایی که می‌تواند دولت پزشکیان را به‌کلی زمین‌گیر کند.

در مقابل، مخالفان مذاکره که بیشتر در میان فرماندهان سپاه پاسداران و رسانه‌های وابسته به سپاه قرار دارند و به «کاسبان تحریم» معروف هستند، اعتقاد دارند که مذاکره به ضرر نظام جمهوری اسلامی خواهد بود. این گروه‌ها از تنش‌ها و تحریم‌ها به‌عنوان فرصت‌هایی برای افزایش قدرت و نفوذ خود بهره می‌برند و درگیری را ابزاری برای حفظ موقعیت خود در ساختار قدرت می‌دانند.

علی خامنه‌ای به‌عنوان رهبر نظام جمهوری اسلامی، نقش اصلی در تصمیم‌گیری‌های کلان ایفا می‌کند. اگرچه هنوز مشخص نیست که وی به‌سمت مذاکره با آمریکا خواهد رفت یا تقابل را انتخاب می‌کند، اما روشن است که وی به هر دو جریان حامی و مخالف مذاکره اجازه داده است دیدگاه‌های خود را به‌طور علنی مطرح کنند. به‌نظر می‌رسد این استراتژی برای باز گذاشتن دست خامنه‌ای در انتخاب هر یک از این دو مسیر است.

حسین شریعتمداری، مدیرمسئول روزنامه کیهان و از چهره‌های نزدیک به خامنه‌ای، روز شنبه در سرمقاله‌ای به‌شدت از حامیان مذاکره با آمریکا انتقاد کرده است. وی آن‌ها را «خواب‌زده، مست یا دیوانه» خوانده و حتی به‌طور غیرمستقیم آن‌ها را به ارتباط با دشمن متهم کرده است. این حملات پس از اظهارات علی عبدالعلی‌زاده، رئیس ستاد انتخاباتی پزشکیان، شدت گرفت. عبدالعلی‌زاده اخیرا اعلام کرده بود که «وضعیت کنونی قابل ادامه نیست و حاکمیت به‌سمت مذاکره با آمریکا حرکت می‌کند.» شریعتمداری با رد این ادعا، تأکید کرد که نظر "حاکمیت" بر عدم مذاکره است.

از سوی دیگر، محمدجواد ظریف، معاون پزشکیان و مذاکره‌کننده ارشد برجام، پیش از این با انتشار مقاله‌ای در نشریه «فارن افرز»، آمادگی ایران برای مذاکره با آمریکا را اعلام کرده است. این اقدام ظریف، نشان از تمایل بخش‌هایی از حاکمیت جمهوری اسلامی برای کاهش فشارهای بین‌المللی دارد. با این حال، بسیاری معتقدند که ظریف و دیگر حامیان مذاکره، نمایانگر جناح «نرم» در سیاست‌های خامنه‌ای هستند، در حالی که افرادی مانند شریعتمداری و فرماندهان سپاه، زبان تهدید و تقابل او را بیان می‌کنند.

در فضای بین‌المللی نیز، ریچارد نفیو، معمار تحریم‌های آمریکا علیه ایران، روز پنجشنبه در مقاله‌ای توصیه کرده است که دولت ترامپ باید برای جلوگیری از دستیابی جمهوری اسلامی به بمب اتمی، اقدامات جدی‌تری انجام دهد. وی هشدار داده است که حملات آمریکا می‌تواند به‌طور موقت حمایت‌هایی را برای جمهوری اسلامی در داخل ایران جلب کند، اما نارضایتی‌های داخلی ممکن است این حملات را به فرصتی برای تغییر رژیم تبدیل کند. او خواستار آن شده که یک شانس دیگر به دیپلماسی و مذاکره داده شود ولی به طور همزمان آمریکا باید آمادگی برای حمله نظامی به ایران را افزایش دهد و حتی آماده حملاتی مکرر باشد.

نکته کلیدی این است که آیا خامنه‌ای به‌سمت مذاکره خواهد رفت یا تقابل را انتخاب خواهد کرد؟ هرچند برخی نشانه‌ها حاکی از آمادگی جمهوری اسلامی برای مذاکره است، اما مشخص نیست که خامنه‌ای چه تصمیمی اتخاذ خواهد کرد. آیا او تسلیم توافقی سخت‌تر از برجام خواهد شد که محدودیت‌های جدی بر برنامه‌های هسته‌ای و موشکی ایران اعمال کند، یا همچنان بر این باور است که مذاکره با آمریکا به معنای از دست دادن نقاط قوت نظام است؟

به نظر می رسد پس از سقوط بشار اسد و به قدرت رسیدن شورشیان به رهبری هیئت تحریر الشام، این تحولات اولین مورد از اصطکاک‌های دیپلماتیک بین دو همسایه‌ای است که تاریخی پرتنش دارند.

شهروندان لبنانی قبلا بدون ویزا و فقط با استفاده از گذرنامه یا کارت شناسایی خود اجازه ورود به سوریه را داشتند، اما یک مقام امنیت عمومی لبنان جمعه، ۱۴ دی، به خبرگزاری فرانسه گفت که آنها از دیدن بسته شدن مرز به روی شهروندان لبنانی از طرف سوریه شگفت‌زده شده‌اند.

یک منبع امنیتی دیگر در گذرگاه اصلی مرزی زمینی بین دو کشور، گفت که مقامات سوری از شب گذشته رویه‌های جدیدی» را به مرحله اجرا گذاشته‌اند و فقط به لبنانی‌هایی اجازه ورود به سوریه را داده‌اند که دارای مجوز اقامت یا مجوز رسمی هستند.

ارتش لبنان در بیانیه‌ای در شبکه ایکس اعلام کرد که سربازانش با سوری‌های مسلح در مرز درگیر شده‌اند زیرا آنها سعی داشتند «یک گذرگاه غیرقانونی را باز کنند.

به گفته ارتش لبنان،‌ نیروهای مسلح سوری سعی کردند با استفاده از بولدوزر گذرگاه را باز کنند، اما ارتش به‌عنوان اخطار تیرهای هوایی شلیک کرد و پس از آن سوری‌ها به سوی پرسنل ارتش آتش گشودند و یکی از آنها را مجروح کردند و درگیری را آغاز کردند.

در این بیانیه افزوده شده است: «واحدهای ارتش مستقر در این بخش اقدامات نظامی سختگیرانه‌ای را انجام داده‌اند.»

پیش از این، یک مقام نظامی لبنان گفته بود که این اقدام سوریه به دنبال «درگیری بین ارتش لبنان و مردان مسلح سوری در مرز» صورت گرفته که برای مدت کوتاهی در بازداشت ارتش لبنان ماندند.