بامداد جمعه ۲۳ خرداد، شاخصترین فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی در عملیات «طلوع شیران» ارتش اسرائیل در قلب پایتخت هدف قرار گرفتند. علاوه بر آنها دو تن از چهرههای شاخص گرداننده برنامه اتمی و دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی نیز کشته شدند. آنها که بودند و چه کسانی جایگزینشان شدند؟
بعد از ظهر جمعه، ۲۳ خرداد، برت مکگرک، مدیرکل امور خاورمیانه در شورای امنیت ملی آمریکا در دولت جو بایدن، در پستی طعنهآمیز نوشت: «افرادی که قرار بود واکنش جمهوری اسلامی [به اسرائیل] را هماهنگ کنند، همگی کشته شدهاند.» این توصیف کوتاهی است از آنچه بر سر راس هرم قدرت نظامی در بامداد جمعه فرود آمد.
تاکنون مرگ هفت تن از عالیرتبهترین فرماندهان نظامی و گردانندگان برنامه هستهای جمهوریاسلامی تایید شده است؛ حسین سلامی، فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، محمد باقری، رییس ستاد کل نیروهای مسلح، امیرعلی حاجیزاده، فرمانده نیروی هوافضای سپاه، غلامعلی رشید، فرمانده قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا(با قرارگاه اقتصادی خاتمالانبیا متفاوت است)، فریدون عباسی و محمدمهدی طهرانچی، هر دو از گردانندگان برنامه هستهای جمهوری اسلامی و علی شمخانی، دبیر سابق شورای امنیت ملی و مشاور سیاسی علی خامنهای.
اینها تنها تلفات حملات بامداد جمعه نیستند، گزارش شده تعداد بیشتری از فرماندهان در یک جلسه زیرزمینی هدف قرار گرفتند.
خامنهای فرماندهان جدیدی را جایگزین کشته شدهها کرده است. این افراد و جایگزینهای آنان چه کسانی بودند و اهمیت پست آنها در ساختار جمهور اسلامی چیست؟
فرمانده کل سپاه
نیروی نظامی اصلی جمهوری اسلامی، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. فرمانده آن مانند سایر فرماندهان ارشد توسط شخص علی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی تعیین میشود. اگرچه از نظر ساختاری، فرمانده کل سپاه باید زیر نظر ستاد کل نیروهای مسلح فعالیت کند، اما در عمل، در ساختار جمهوری اسلامی، فرد بالادستی فرمانده کل سپاه پاسداران، شخص رهبر جمهوری اسلامی است.
فرمانده کل سپاه، در برخی شوراهای عالی، از جمله مهمترین آنها، شورای عالی امنیت ملی، با عنوان حقوقی عضویت دارد. اگرچه برخی فرماندهان ارشد نیروهای فرعی سپاه را شخص خامنهای منصوب میکند، اما کنترل بر شاخههای سپاه شامل نیروی زمینی، هوافضا، دریایی، قدس، و بسیج تا حد زیادی بر عهده فرمانده کل است.
حسین سلامی، که در زمان مرگ ۶۴ سال داشت، متولد گلپایگان در اصفهان بود. اردیبهشت ۱۳۹۸ به این سمت گمارده شد و در زمان مرگ حدود شش سال از انتصابش گذشته بود. محسن رضایی، یحیی صفوی و محمدعلی عزیز جعفری، به ترتیب ۱۶، ۱۰ و ۱۲ سال در این سمت بودند.
در دوران فرماندهی سلامی در سپاه، وقایع متفاوتی در ایران و جهان رخ داد. در آبان ۱۳۹۸، حدود هفت ماه پس از انتصابش، آبان خونین ۹۸ رخ داد، کمی پس از آن در دیماه ۱۳۹۸، قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران از سوی آمریکا هدف قرار گرفت؛ در همین زمان سپاه پاسداران به پایگاه آمریکا در عین الاسد حمله کرد، حملهای که بعدها ترامپ فاش کرد با هماهنگی کامل آمریکا انجام شده تا تلفات و آسیبی به آمریکاییها وارد نشود.
همان شب، با شلیک نیروی پدافند سپاه، هواپیمای مسافربری اوکراینی با ۱۷۶ سرنشین ساقط شد. از ۳۰ بهمن ۱۳۹۸، دنیاگیری کرونا در ایران به طور رسمی اعلام شد.
در جریان این دنیاگیری، سلامی در فروردین ۱۳۹۹، در یک ویدیوی تبلیغاتی دستگاهی شبیه به در قابلمه را در ستاد فرماندهی سپاه رونمایی و امتحان کرد که «مستعان ۱۱۰» نامگذاری شد و ادعا شد، توانایی «شناسایی ویروس کرونا» را دارد.
ویدیوی این صحنه تا مدتها از سوی شهروندان ایرانی به طنز دست به دست میشد. پس از هفتم اکتبر نیز سلامی در جریان تمام وقایع از جمله هدف قرار دادن چندین فرمانده سپاه پاسداران در کشورهای منطقه و عملیات موسوم به «وعده صادق ۱ و ۲» و مرگ ابراهیم رئیسی، فرمانده سپاه پاسداران بود. اتحادیه اروپا به دلیل سرکوب مردم ایران در اعتراضات آبان خونین ۹۸، سلامی را تحریم کرد.
محمد پاکپور، پس از مرگ سلامی، با حکم خامنهای جایگزین او شد. پاکپور ۶۳ ساله متولد اراک است. او هم مانند سلامی از سوی اتحادیه اروپا به اتهام دست داشتن در سرکوب معترضان اعتراضات سال ۹۸ تحریم شده است.
پاکپور که تا پیش از حکم فرماندهی کل سپاه، فرمانده نیروی زمین سپاه بود، پیشتر فرمانده یگان تکاور صابرین بود. این یگان که به طور رسمی «یگان ضد تروریستی» نامیده میشود، مشابه تیپ ۶۵ نیروهای ویژه هوابرد در ارتش است.
رئیس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی
اگرچه طبق قوانین نانوشته، قدرت فرمانده کل سپاه در بین فرماندهان نظامی بالاتر است، اما روی کاغذ در ساختار جمهوری اسلامی، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح به مراتب جایگاه مهمتری دارد.
سیاستگذاری دفاعی و تدوین استراتژیهای کلان دفاعی کشور، هماهنگی و نظارت بر عملیات مشترک ارتش، سپاه، و نیروی انتظامی در شرایط جنگی یا بحرانی، مدیریت بحرانهای امنیتی و هدایت عملیات نظامی در برابر تهدیدات داخلی (مانند اعتراضات) یا خارجی، نظارت بر پروژههای استراتژیک نظیر توسعه برنامههای موشکی، سایبری، و هستهای از جمله وظایف و اختیارات رئیس ستاد کل نیروهای مسلح طبق قوانین جمهوری اسلامی است. او هم از نظر حقوقی نظیر فرمانده سپاه، عضو شوراهای عالی نظیر شورای امنیت ملی است.
از زمانی که در خرداد ۱۳۶۷ این پست ایجاد شد و میرحسین موسوی، نخستوزیر وقت به ریاست آن گمارده شد، این ستاد سه رئیس کل داشت.
پس از آغاز رهبری خامنهای، حسن فیروزآبادی به این سمت منصوب شد، او تا سال ۱۳۹۵ در این سمت بود. پس از او محمد باقری به ریاست ستاد کل منصوب شد. باقری با نام اصلی محمدحسین افشردی، برادر حسن باقری، از فرماندهان بسیجی جنگ ایران عراق بود. او در زمان مرگ همسن سلامی بود.
عبدالرحیم موسوی، کسی است که خامنهای به عنوان جایگزین باقری در ستاد کل نیروهای مسلح منصوب کرد. میرحسین موسوی و فیروزآبادی، بدون سابقه نظامی عهده دار این سمت شده بودند و باقری از فرماندهان سپاه با سابقه فرماندهی و معاونت در قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا بود.
موسوی از ارتش آمده است. او ۶۶ ساله و متولد قم است. یکی از پسران موسوی عضو سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است. او پیشتر فرمانده ارتش، جانشین رئیس ستاد کل نیروهای مسلح، جانشین فرمانده کل ارتش، رئیس ستاد کل ارتش جمهوری اسلامی بوده است.
او سال ۱۳۹۷، در یک برنامه تلویزیونی به نام «بدون تعارف» گفت بزرگترین آرمان و آرزویش که شب و روز به آن میاندیشد «نابودی اسرائیل» است. او همان سال در یک سخنرانی گفت «انشالله عمر رژیم صهیونیستی کمتر از ۲۵ سال است.»
فرمانده نیروی هوافضای سپاه
سپاه پاسداران سال ۱۳۸۸ با ادغام نیروی هوایی سپاه و بخش موشکی خود، نیروی هوافضای خود را تاسیس کرد. از زمان تاسیس تا بامداد جمعه که امیرعلی حاجیزاده در حمله اسرائیل هدف قرار بگیرد، او فرمانده این نیرو بود.
این نیرو نقش مهمی در توسعه برنامه موشکی و پس از آن پهپادی جمهوری اسلامی ایفا کرد. حاجیزاده از نظر سیاسی به محمدباقر قالیباف، رئیس فعلی مجلس شورای اسلامی نزدیک بود و از او در انتخابات مجلس شورای اسلامی و ریاست جمهوری به طور مستقیم و ضمنی حمایت کرد.
او در تمام این حمایتها تاکید میکرد کسی که باعث شد برنامه موشکی سپاه «تا این حد گسترش پیدا کند، دکتر قالیباف است.» او قالیباف را بنیانگذار برنامه موشکی سپاه معرفی میکرد.
در جریان شلیک به هواپیمای اوکراینی، حاجیزاده پس از چند روز انکار شلیک پدافند سپاه به هواپیمای مسافربری، در تلویزیون ظاهر شد و مسئولیت آن را به عهده گرفت. با اینحال هرگز از سوی دستگاه قضایی جمهوری اسلامی اتهامی به او از این بابت وارد نشد.
او به واسطه پستی که داشت، نقشی حیاتی در عملیات موسوم به «شهید سلیمانی»، در حمله به پایگاه آمریکا در عین الاسد عراق داشت. این حمله همزمان با شلیک به هواپیمای اوکراینی انجام شد.
همچنین در دو حمله جمهوری اسلامی به اسرائیل موسوم به «وعده صادق۱و۲» او نقشی کلیدی در حملات داشت. هنوز جانشینی برای او از سوی خامنهای منصوب نشده است.
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا
قرارگاه مرکزی خاتمالانبیا که عموما با قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا اشتباه گرفته میشود عالیترین نهاد عملیاتی نظامی جمهوری اسلامی و یکی از مراکز حیاتی در ساختار نیروهای مسلح جمهوری اسلامی است.
این قرارگاه سال ۱۳۶۲ در خلال جنگ ایران و عراق برای جلوگیری از عدم هماهنگی و تداخل عملکرد نیروهای مسلح تشکیل شد. پس از جنگ نیز حوزه اختیارات و وظایف این مرکز توسعه پیدا کرد.
اکنون مدیریت رزمایشهای نظامی بزرگ، مانند رزمایش «مدافعان آسمان ولایت» و «ذوالفقار ۱۴۰۱»، را طراحی و اجرا میکند. این قرارگاه که فرمانده آن در حملات بامداد جمعه کشته شد، قرار بود بر ارتقای قدرت بازدارندگی دفاعی و پاسخ به تهدیدات خارجی به خصوص اسرائیل تمرکز کند.
تا بامداد جمعه، غلامعلی رشید، ۷۲ ساله اهل دزفول فرمانده این قرارگاه بود. رشید پیش از این سمت سوابقی چون جانشین رئیس کل ستاد مشترک نیروهای مسلح و معاون دفاعی شورای عالی امنیت ملی را در کارنامه داشت. ۱۳ آبان ۱۳۹۸، پیش از وقوع آبان خونین آن سال، وزارت خزانهداری ایالات متحده ۹ تن از نزدیکان خامنهای را تحریم کرد، یکی از آن ۹ نفر، رشید بود.
خامنهای پس از مرگ رشید، علی شادمانی را جایگزین او کرد. فرمانده تازه این قرارگاه، از نظر سوابق، در سطح رشید نیست و آخرین سمت او معاون هماهنگکننده قرارگاه مرکزی خاتم الانبیا بوده است.
گردانندگان برنامه اتمی جمهوری اسلامی
دو تن از شاخصترین گردانندگان برنامه اتمی جمهوری اسلامی که مرگ آنها در حملات بامداد جمعه تایید شده است فریدون عباسی دوانی و محمدمهدی طهرانچی هستند.
عباسی که در زمان مرگ ۶۶ ساله بود، در سالهای ۱۳۶۶ تا ۱۳۹۸، در سپاه پاسداران خدمت میکرد و با درجه سرتیپی از این نیرو بازنشسته شد.
او در دور یازدهم مجلس شورای اسلامی از حوزه انتخابیه کازرون و کوهچنار در سالهای ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۳ حضور داشت. در دولت دوم محمود احمدینژاد، بین سالهای ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۲، ریاست سازمان انرژی اتمی به او سپرده شد.
در قطعنامه ۱۷۴۷ شورای امنیت که سال ۱۳۸۶ صادر شد، او با عنوان «دانشمند ارشد وزارت دفاع و مرتبط با انستیتو فیزیک کاربردی» معرفی شد. عباسی از جمله نمایندگانی بود که در جریان پرونده دریافت رشوه و ماشینهای شاسیبلند در سال ۱۴۰۲، نامش به میان آمد.
او سال ۱۳۸۹، از یک سو قصد که به اسرائیل نسبت داده شد جان به در برده بود. برخی منابع او را از چهرههای کلیدی در برنامه نظامیسازی برنامه هستهای جمهوری اسلامی به هدایت محسن فخریزاده دانستند.
طهرانچی در سال ۲۰۲۰ به همراه چهار نفر دیگر، از سوی ایالات متحده تحریم شد. طهرانچی به همکاری با پروژه «آماد» متهم است. این پروژه به گفته نهادهای اطلاعاتی آمریکا، از سال ۱۳۸۲ آغاز شده است.
یکی از چهرههایی که از ابتدا مظنون به هدایت این برنامه بود، محسن فخریزاده بود؛ نام فخریزاده نخستینبار پس از رسیدن یک لپتاپ حاوی اطلاعات محرمانه جمهوری اسلامی به دست سرویسهای اطلاعاتی غربی مطرح شد.
طهرانچی از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۳ با جکم خامنهای، به ریاست دانشگاه آزاد اسلامی منصوب شد. او برای مدتی هم رئیس دانشگاه «بهشتی» بود. او عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی هم بود و از مدافعان «سبک زندگی اسلامی» بهشمار میرفت.
در برخی منابع، نام ۱۰ فرد دیگر به عنوان گردانندگان برنامهاتمی جمهوری اسلامی که در حمله جمعه جان باختند ذکر شده است. نام دو نفر این فهرست شامل اکبر مطلبیزاده و امیرحسین فقهی به عنوان جان باخته در این حملات آمده است، اما ارتباطات آنان با برنامه اتمی جمهوری اسلامی، هنوز از سوی منابع معتبر تایید نشده است.
بیبیسی جهانی جمعه ۲۳ خرداد در گزارشی نوشت بهای فعلی نفت برنت همچنان حدود ۱۰ درصد پایینتر از سال گذشته و بسیار کمتر از اوج تقریبی ۱۳۰ دلاری آن در سال ۲۰۲۲ پس از حمله روسیه به اوکراین است.
همزمان کارشناسان بازار نفت نسبت به تاثیر احتمالی افزایش قیمت نفت بر نرخ تورم جهانی هشدار دادهاند.
به گفته این کارشناسان، قیمت نفت همیشه در واکنش به رویدادهای ژئوپولیتیکی بزرگ و وضعیت اقتصاد جهانی بالا و پایین میشود و افزایش فعلی قیمتها غیرمنتظره نیست. با این حال، قیمت نفت برنت هنوز حدود ۱۰ درصد کمتر از یک سال پیش است.
دیوید آکسلی از موسسه کپیتال اکونومیکس به بیبیسی جهانی گفت: «به طور تقریبی، هر ۱۰ دلار افزایش در بهای نفت میتواند هفت پنس به قیمت هر لیتر بنزین اضافه کند.»
با این حال، او تاکید کرد که این موضوع تنها مربوط به نفت نیست، زیرا افزایش قیمت گاز نیز نقش مهمی در شوکهای قیمتی مشابه دارد.
آیا قیمت بنزین و سایر کالاها هم بالا میرود؟
افزایش قیمت عمدهفروشی نفت خام معمولا ابتدا در قیمت بنزین خود را نشان میدهد. اما انرژی گرانتر به شکل گستردهتری باعث افزایش قیمت همهچیز، از کشاورزی تا تولید صنعتی میشود.
در حوزه مواد غذایی، انرژی گرانتر میتواند هزینههای استفاده از ماشینآلات کشاورزی، حملونقل محصولات، فرآوری و بستهبندی را بالا ببرد؛ در نتیجه، قیمتها در فروشگاهها افزایش مییابد.
با این حال، چنین تاثیری فقط در صورتی رخ میدهد که قیمت انرژی برای مدتی طولانی بالا باقی بماند. حتی در مورد بنزین و گازوئیل هم، افزایش قیمت نفت خام تاثیر محدودی دارد.
قیمت گاز نیز پس از حملات شبانه افزایش یافته، اما به گفته آکسلی، به دلیل نقش نهادهای نظارتی و سازوکار قیمتگذاری، تاثیر آن بر قبضهای خانگی بهتدریج و با تاخیر خواهد بود.
ریچارد برونز، مدیر بخش ژئوپلیتیک در شرکت تحقیقاتی انرژی اسپکتس، هم به بیبیسی جهانی گفت: «وضعیت فعلی بسیار مهم و نگرانکننده است، اما ممکن است به اندازه جنگ اوکراین یا بحرانهای پیشین خاورمیانه تاثیرگذار نباشد.»
او افزود: «مسئله کلیدی این است که آیا تنش میان ایران و اسرائیل ادامه مییابد، کشورهای دیگر منطقه وارد درگیری میشوند، و آیا ایالات متحده برای کاهش تنش وارد عمل خواهد شد یا نه.»
برونز تاکید کرد که اصلیترین نگرانی مربوط به احتمال مختلشدن مسیر کشتیرانی در تنگه هرمز است؛ آبراهی که حدود یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند.
به گفته او، «این تنگه یک گلوگاه حیاتی برای بازار جهانی نفت است» و هرگونه تهدیدی علیه آن، حتی اگر احتمال وقوع آن پایین باشد، میتواند قیمتها را بالا ببرد.با این حال، در غیاب اختلال واقعی در صادرات، تحلیلگران بعید میدانند که قیمت نفت در سطح بالا باقی بماند.
محمد العریان، مشاور ارشد اقتصادی در شرکت آلیانز، هم در گفتوگو با بیبیسی جهانی هشدار داد: «این تنش میتواند یک شوک منفی در زمان نامناسب برای اقتصاد جهانی باشد. این یک ضربه دیگر به ثبات نظم اقتصادی جهانی تحت رهبری آمریکا در زمانی است که پرسشهای زیادی درباره آن وجود دارد.»
به گفته او، اگر بهای نفت به بیش از ۱۰۰ دلار بازگردد، این افزایش میتواند به میزان یک درصد به نرخ تورم در اقتصادهای پیشرفته اضافه کند و تلاش بانکهای مرکزی برای کاهش نرخ بهره را دشوارتر کند.
با این حال، دیوید آکسلی تاکید کرد که چنین سناریویی بعید است: «بیثباتی در خاورمیانه چیز جدیدی نیست. در یک هفته آینده ممکن است همه چیز به پایان برسد.»
گزارشهای دریافتی حاکی از آن است که جمعه ۲۳ خرداد و ساعاتی پس از شروع حمله هوایی اسرائیل به ایران، پیامکی از طرف نهاد ریاست جمهوری به همه شهروندان فرستاده شده تا به لحاظ روانی جو حاکم را آرام کنند: «دفاع از این آب و خاک و مردم وظیفه دولت و نیروهای مسلح است. امروز ملت ایران بیش از هر زمان دیگری به در کنار هم بودن، اعتماد و همدلی و وحدت و وفاق نیازمند است.»
همزمان در تهران و برخی شهرهای کشور، نیروهای امنیتی در مراکز اصلی شهری، به شکلی پرتعداد حاضر شدهاند.
بر اساس اطلاعات رسیده به ایران اینترنشنال، در میدان طجرلو در منطقه شیان تهران هم نزدیک به ۱۰۰ اتومبیل گارد ویژه مستقر شدهاند.
شمار دیگری از گزارشها حاکی از اختلال گسترده در شبکه اینترنتی کشور است و دسترسی به بسیاری از پیامرسانها مختل شده است.
برخی از شهروندان هم به ایران اینترنشنال خبر دادهاند که پیامکی درباره محدودیت دسترسی به پیامرسان واتسآپ دریافت کردهاند.
تصاویر دریافتی از ترافیک سنگین در ورودی پمپبنزینها حکایت میکند و بسیاری از شهروندان از ارائه محدود بنزین در جایگاههای سوخترسانی در شهرهای مختلف گزارش دادهاند.
از مشهد هم گزارش شده که پرواز هواپیماهای نظامی بر فراز آسمان این شهر ادامه دارد.
تصاویر منتشر شده از تبریز نیز حاکی از حملات ادامه دار اسرائیل به مناطق نظامی این شهر است و مدیرکل مدیریت بحران استانداری آذربایجان شرقی اعلام کرده در این حملات تاکنون هشت نفر کشته شدهاند.
در تصاویر دریافتی از تبریز، یک پهپاد در حال پرواز بر فراز شهر دیده میشود که پس از شلیک پدافند هوایی، از محل دور شد.
همزمان با انتشار گزارشهای تائیدنشده از احتمال نشت مواد رادیواکتیو از رآکتور نطنز، معاون امنیتی و انتظامی استاندار اصفهان خبر داده موضوع «آلودگی ناشی از تشعشعات اتمی» در تاسیسات هستهای در این استان کذب است.
این درحالی است که پیشتر رسانههای ایران از مسدود شدن آزادراه قم-اصفهان (مسیر منتهی به برخی از سایتهای هستهای ایران) تا اطلاع ثانوی خبر داده بودند.
بر پایه این تحلیل که جمعه ۲۳ خرداد منتشر شد، این حملات که برخلاف درخواستهای صریح دونالد ترامپ انجام شد، واشینگتن را در موقعیت دشواری قرار داده و تلاشهای دیپلماتیک رییسجمهوری آمریکا برای مذاکره با ایران را با شکست مواجه کرده است.
گاردین همچنین نوشت که حملات اسرائیل منطقه را در آستانه درگیری جدید و خطرناکی قرار داده و نشاندهنده ضعف ترامپ در کنترل بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل است.
مقامات ارشد آمریکا در واکنش فوری به این حملات، اعلام کردند واشینگتن هیچ نقشی در عملیات اسرائیل علیه ایران نداشته و این اقدام کاملا یکجانبه بوده است.
واکنش واشینگتن
واکنش فوری واشینگتن نشان از تعجب مقامات آمریکایی داشت. آنها در حالی که هنوز اثرات حملات بر تهران مشخص نشده بود، عملیات اسرائیل را «یکجانبه» خواندند و ایران را از هرگونه تلافی علیه منافع آمریکا برحذر داشتند.
مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، در بیانیهای تاکید کرد: «اسرائیل امشب اقدام یکجانبهای علیه ایران انجام داد. ما در حملات علیه ایران مشارکت نداریم و اولویت اصلی ما محافظت از نیروهای آمریکایی در منطقه است.»
وزیر خارجه آمریکا افزود: «اسرائیل اعلام کرده این اقدام را برای دفاع از خود ضروری میداند. رییسجمهور ترامپ و دولت، همه تدابیر لازم را برای حفاظت از نیروهایمان اتخاذ کردهاند. اجازه دهید به صراحت بگویم: ایران نباید منافع یا پرسنل آمریکا را هدف قرار دهد.»
تضاد در موضع آمریکا
مقامات واشینگتن و تحلیلگران انتظار داشتند اسرائیل حداقل تا زمان اتمام تلاشهای آمریکا برای مذاکره با ایران از حمله خودداری کند.
به گزارش والاستریت ژورنال، ترامپ در تماس تلفنی دوشنبه ۱۹ خرداد از نتانیاهو خواسته بود به ایران حمله نکند اما آمریکا از چهارشنبه، شروع به خارج کردن پرسنل غیرضروری از سفارتخانهها و پایگاههای خاورمیانه کرد که در بُرد حمله ایران قرار دارند.
ویلیام وکسلر، مدیر ارشد مرکز رفیق حریری و برنامههای خاورمیانه در شورای آتلانتیک، گفت: «در موضع آمریکا درهم ریختگی آشکار وجود دارد و تفاوتهایی بین موضع ایالات متحده و اسرائیل مشاهده میشود.»
او افزود بعید است که نتانیاهو در صورت دریافت چراغ قرمز صریح از دولت ترامپ، این حمله را انجام داده باشد اما کاخ سفید به سرعت از این حمله فاصله گرفت و همچنین اشارهای به مشارکت در دفاع از اسرائیل در مقابل حمله احتمالی ایران نکرد.
تناقض در اظهارات
گاردین نوشت سردرگمی در موضع آمریکا زمانی بیشتر شد که رسانه اسرائیلی نزدیک به دولت نتانیاهو اعلام کرد حملات با هماهنگی کامل واشینگتن انجام شده است.
این موضوع در حالی مطرح شد که استیو ویتکاف، فرستاده ویژه ترامپ در خاورمیانه، قرار بود یکشنبه برای ششمین دور گفتوگوها با ایران به مسقط، پایتخت عمان سفر کند.
این مذاکرات به عنوان آخرین فرصت حل دیپلماتیک بحران تلقی میشد.
زمانبندی حملات نیز جای تعجب داشت.
اسرائیل تنها ساعاتی پس از درخواست علنی ترامپ برای خودداری از حمله، عملیات نظامی خود را آغاز کرد.
رییسجمهوری آمریکا پیش از این هشدار داده بود که چنین اقدامی مذاکرات را نابود خواهد کرد.
ترامپ پنجشنبه در کاخ سفید تاکید کرد: «دوست دارم از درگیری دوری کنم. ما تقریبا به توافق مناسبی رسیدهایم. ترجیح میدهم به توافق برسیم. تا زمانی که امیدی به توافق وجود دارد، نمیخواهم آنها وارد عمل شوند چون این کار همه چیز را خراب میکند.»
انتقادات از سیاست آمریکا
برخی منتقدان معتقدند بحران فعلی ریشه در کنار گذاشته شدن توافق هستهای با ایران موسوم به «برجام» در دولت اول ترامپ دارد و این امر احتمال بروز درگیریهای نظامی را افزایش داده است.
سناتور کریس مورفی درباره حمله اسرائیل گفت که این اقدام برای خراب کردن مذاکرات ترامپ با ایران انجام شد و نشاندهنده کمبود احترام جهانی به رییسجمهوری آمریکا است.
او افزود: «این بحرانی است که ترامپ و نتانیاهو خود آن را ایجاد کردهاند و اکنون منطقه در آستانه ورود به یک درگیری جدید و مرگبار قرار گرفته است.»
سناتور مورفی همچنین تاکید کرد اگر ترامپ و نتانیاهو آمریکا را از توافق هستهای خارج نکرده بودند، ایران امروز تا این اندازه به دستیابی به سلاح هستهای نزدیک نبود.
