دیوید لمی، وزیر خارجه بریتانیا، سهشنبه در جلسهای با کمیتهای از نمایندگان پارلمان این کشور هشدار داد که در هفتههای آینده فشارها بر جمهوری اسلامی ایران بهطور قابل توجهی افزایش خواهد یافت و تحریمهای بیشتری علیه تهران اعمال میشود.
لمی تأکید کرد اگر حکومت ایران از جاهطلبیهای هستهای خود عقبنشینی نکند، بریتانیا به همراه فرانسه و آلمان ممکن است با فعالکردن «مکانیزم ماشه» پیشبینیشده در توافق هستهای برجام، بازگشت تحریمهای سازمان ملل متحد علیه تهران را کلید بزنند.
او گفت: «این تنها تحریمهای ما نیست، بلکه سازوکار سازمان ملل متحد نیز وجود دارد که میتواند تحریمهای گسترده و شدیدی را علیه تقریباً تمامی حوزههای اقتصادی ایران اعمال کند.»
وزیر خارجه بریتانیا همچنین به مقامهای جمهوری اسلامی هشدار داد «باید تصمیم بگیرند» و اگر عقبنشینی نکنند، بازگشت تحریمهای سازمان ملل میتواند «درد و رنج بسیار بیشتری» برای حکومت ایران به همراه داشته باشد.
در روزهای اخیر، موج تازهای از هشدارها از سوی قدرتهای اروپایی و همچنین آمریکا علیه جمهوری اسلامی ایران صادر شده است. تروئیکای اروپایی شامل بریتانیا، فرانسه و آلمان بهویژه پس از توقف همکاریهای شفافساز ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در بیانیههای جداگانه و مشترک تأکید کردهاند که اگر تهران بهسرعت به مسیر اجرای کامل تعهدات برجام بازنگردد، گزینه فعالکردن «مکانیزم ماشه» روی میز خواهد بود.
بنابر گزارشها مقامهای ارشد اتحادیه اروپا نیز به جمهوری اسلامی هشدار دادهاند که همزمان با پیگیری برنامه هستهای و ادامه تنشها در منطقه، فضای بینالمللی علیه تهران بیش از هر زمان دیگری آماده بازگرداندن تحریمهای گسترده است. این هشدارها پس از آن شدت گرفت که گزارشهای آژانس نشان داد ایران ذخایر اورانیوم غنیشده با درصد بالا را به سطحی رسانده که فاصله کمی با مواد لازم برای تولید سلاح هستهای دارد.
«مکانیزم ماشه» (Snapback Mechanism) بندی در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت سازمان ملل است که به طرفهای توافق هستهای ۲۰۱۵ (برجام) اجازه میدهد در صورت نقض تعهدات توسط حکومت ایران، بدون نیاز به رأیگیری مجدد شورای امنیت، همه تحریمهای سازمان ملل را ظرف ۳۰ روز بهطور خودکار بازگردانند. این مکانیزم در واقع اهرم اصلی فشار حقوقی و اقتصادی بر جمهوری اسلامی محسوب میشود و فعالسازی آن بهمعنای احیای کلیه تحریمهایی است که پیش از برجام علیه تهران وضع شده بود.
بازگشت تحریمهای شورای امنیت نهتنها صادرات نفت ایران را دوباره هدف قرار میدهد، بلکه همکاریهای تجاری و مالی با هر کشوری که با ایران تعامل کند را هم در معرض مجازات قرار خواهد داد. این اقدام، انزوای بینالمللی جمهوری اسلامی را به اوج خواهد رساند و اقتصاد ایران را که هماکنون هم زیر فشار شدید تحریمهای یکجانبه آمریکاست، با بحران عمیقتری روبهرو خواهد کرد. بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که فعالشدن این سازوکار میتواند به نقطه پایانی برای برجام و هرگونه مسیر دیپلماتیک کوتاهمدت منتهی شود.
بر اساس گزارش نشریه واشینگتنپست، مقامهای اروپایی در ارزیابیهای اولیه خود اعلام کردند حملات آمریکا آسیب شدیدی به برنامه هستهای جمهوری اسلامی وارد کرده اما برخلاف گفتههای دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، این برنامه را به طور کامل نابود نکرده است.
سه مقام اروپایی به شرط ناشناس ماندن، به این نشریه گفتند حملات اسرائیل و سپس آمریکا، انگیزههای جدیدی برای تهران ایجاد کرده تا برنامه هستهای خود را در خفا دنبال کند.
آنها معتقدند این حملات میتواند برای رهبران حکومت در تهران گواهی باشد که بهترین عامل بازدارندگی، توسعه ظرفیت ساخت بمب اتمی است.
احتمال تغییر موضع ترامپ
ترامپ ۹ تیر در تروث سوشال، شبکه اجتماعی خود، اعلام کرد «هیچ پیشنهادی» به ایران نمیدهد و پس از آنچه «نابودی کامل تاسیسات هستهای» این کشور خواند، دیگر با تهران گفتوگو نمیکند.
این در حالی است که پیش از این، او گفته بود مذاکرات میتواند «همین هفته» آغاز شود.
به گفته مقامهای اروپایی، ترامپ معمولا مواضع خود را تغییر میدهد و علاقه زیادی به انعقاد معامله دارد. از این رو ممکن است رویکرد او تغییر کند.
با این حال، اگر واشینگتن گفتوگوها را با تهران آغاز کند، احتمالا بدون حضور اروپاییها که از زمان روی کار آمدن ترامپ به حاشیه رانده شدهاند، اقدام خواهد کرد.
میشل دوکلو، دیپلمات سابق فرانسوی، معتقد است احتمالا حکومت ایران «مصممتر خواهد شد تا به بمب برسد و این کار را تا آنجا که ممکن است، مخفیانه انجام خواهد داد».
او افزود تمایل حکومت ایران برای مشارکت در مذاکرات تا حدی به «تعادل قدرت جدید در تهران» و جذابیت اقتصادی معامله با آمریکا بستگی دارد.
واکنش تهران و تعلیق همکاری با آژانس
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، درباره از سرگیری سریع دیپلماسی بر سر برنامه هستهای تهران ابراز تردید کرد.
او گفت به «زمان بیشتری» نیاز است و همچنین، این تضمین که آمریکا در طول مذاکرات دوباره حمله نکند.
عراقچی در مصاحبه با شبکه سیبیاس گفت: «فکر نمیکنم مذاکرات به این سرعت از سر گرفته شود.»
تهران این هفته اقداماتی را برای تعلیق همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی تصویب و ابلاغ کرد.
آژانس جمعه ۱۳ تیر اعلام کرد تیمی از بازرسانش ایران را ترک کردند. اقدامی که بنبست بر سر نظارت بر برنامه هستهای جمهوری اسلامی را عمیقتر میکند.
چالشهای پیش رو
یک دیپلمات اروپایی گفت اقدامات تهران علیه آژانس میتواند تلاشی برای کسب اهرم در مذاکرات آینده باشد.
اکنون طرفین بهنظر فاصله زیادی با هم دارند.
مذاکرات پیشین امکان ادامه غنیسازی اورانیوم را در محدوده مقاصد صلحآمیز برای ایران در نظر میگرفت اما دولت ترامپ اکنون بر «غنیسازی صفر» تاکید میکند که برخی مقامات اروپایی نیز از آن حمایت میکنند.
شرایط فرانسه و انقضای برجام
مقامات فرانسوی برای گنجاندن برنامه موشکهای بالستیک جمهوری اسلامی در هرگونه مذاکراتی فشار میآورند.
تهران درخواستهای غنیسازی صفر را رد کرده و میگوید به طور قانونی حق غنیسازی سوخت هستهای برای استفاده صلحآمیز را دارد و قابلیتهای دفاعیاش قابل مذاکره نیست.
برجام یا همان توافق جامع اقدام مشترک که در سال ۲۰۱۵ برای مهار برنامه هستهای جمهوری اسلامی در ازای لغو تحریمها منعقد شد، پاییز سال جاری به پایان میرسد.
مقامات اروپایی معتقدند خروج ترامپ از این توافق در سال ۲۰۱۸، انگیزه بیشتری به تهران برای افزایش تولید اورانیوم غنیشده داد.
خبرگزاری رویترز دوشنبه ۹ تیر گزارش داد ران درمر، وزیر امور استراتژیک اسرائیل و از چهرههای نزدیک به بنیامین نتانیاهو، نخست وزیر این کشور، به واشینگتن سفر کرده است.
این سفر یک روز پس از درخواست ترامپ مبنی بر «اجرای توافق در غزه و بازگرداندن گروگانها» انجام میشود.
به گفته منبع آگاه در واشینگتن، انتظار میرود درمر دیدارهای خود را از سهشنبه با مقامات دولت ترامپ آغاز کند.
تداوم درگیری در میانه تلاشها برای آتشبس
در نوار غزه، نشانی از فروکش کردن نبردها دیده نمیشود. ارتش اسرائیل دوشنبه به ساکنان مناطق وسیعی در شمال غزه دستور تخلیه داد و موج تازهای از آوارگی را رقم زد.
یک مرد ۶۰ ساله از شهر غزه و پدر پنج فرزند، به رویترز گفت: «انفجارها قطع نمیشد؛ مدرسهها و خانهها را بمباران کردند. انگار زلزله آمده بود. در اخبار میشنویم که آتشبس نزدیک است اما در میدان مرگ میبینیم و انفجار میشنویم.»
یک زن آواره که در کنار آوارهای یک مدرسه ویران ایستاده بود، گفت: «به ما نگاه کنید، ما فقط عدد نیستیم، فقط تصویر نیستیم ....»
به گفته ساکنان، تانکهای اسرائیلی به مناطق شرقی محله زیتون در شهر غزه وارد شدند و چندین ناحیه در شمال را گلولهباران کردند. همزمان هواپیماهای جنگی دستکم چهار مدرسه را بمباران کردند؛ پس از آنکه به صدها خانواده پناهگرفته در آنها دستور تخلیه داده شده بود.
مقامات بهداشتی گفتند در حملات دوشنبه، دستکم ۶۰ نفر از جمله ۱۰ نفر در زیتون و دستکم ۱۳ نفر در جنوب غربی شهر غزه کشته شدند.
امدادگران گفتند بیشتر این ۱۳ نفر با گلوله کشته شدهاند اما ساکنان نیز از یک حمله هوایی خبر دادند.
به گفته امدادگران، در حمله هوایی اسرائیل به یک کافه در ساحل شهر غزه، ۲۲ نفر از جمله زنان، کودکان و یک روزنامهنگار محلی کشته شدند.
اتحادیه خبرنگاران فلسطینی گفت از زمان آغاز جنگ غزه در اکتبر ۲۰۲۳، بیش از ۲۲۰ روزنامهنگار در این منطقه کشته شدهاند.
ارتش اسرائیل اعلام کرد در شمال غزه اهدافی نظامی از جمله مراکز فرماندهی و کنترل را هدف قرار داده و پیش از حمله، اقدامات لازم را برای کاهش آسیب به غیرنظامیان انجام داده است.
در خصوص تلفات اعلامشده در جنوب غربی غزه و کافه ساحلی، هنوز واکنشی از سوی ارتش اسرائیل منتشر نشده است.
این بمبارانها در پی صدور دستورات جدید برای تخلیه مناطق وسیعی در شمال انجام شد؛ مناطقی که پیشتر نیز تحت عملیات اسرائیل قرار گرفته و با ویرانی گسترده رها شدند.
ارتش به ساکنان هشدار داده است به جنوب بروند، زیرا قصد دارد با نیروهای حماس که در شمال و قلب شهر غزه فعالیت دارند، بجنگد.
تمرکز بر گروگانها و توافق آتشبس
به گفته منبع آگاه، همزمان با تلاشها برای رسیدن به آتشبس در غزه، درمر قرار است درباره احتمال سفر نتانیاهو به کاخ سفید در هفتههای آینده نیز گفتوگو کند.
در اسرائیل، انتظار میرود کابینه امنیتی نتانیاهو برای بررسی گامهای بعدی در غزه تشکیل جلسه دهد.
جمعه ششم تیر، رییس ستاد ارتش اسرائیل گفت عملیات زمینی جاری نزدیک به تحقق اهدافش است و یکشنبه، نتانیاهو از «فرصتهای جدید» برای آزادسازی گروگانها سخن گفت. گروگانهایی که تصور میشود ۲۰ تن از آنان هنوز زندهاند.
به گفته منابع فلسطینی و مصری مطلع از آخرین تلاشها برای آتشبس، قطر و مصر تماسهای خود را با دو طرف درگیر افزایش دادهاند اما هنوز تاریخی برای دور جدید مذاکرات اعلام نشده است.
یکی از مقامات حماس گفت پیشرفت به تغییر موضع اسرائیل بستگی دارد؛ بهویژه موافقت با پایان جنگ و خروج از غزه.
اسرائیل میگوید تنها زمانی جنگ را پایان میدهد که حماس خلع سلاح و منحل شود. حماس از تسلیم شدن سر باز میزند.
گیدئون سعار، وزیر خارجه اسرائیل، گفت این کشور با پیشنهاد ایالات متحده برای آتشبس ۶۰ روزه و توافق تبادل گروگانها موافقت کرده و حالا نوبت حماس است.
او به خبرنگاران گفت: «اسرائیل برای رسیدن به توافق گروگانها و آتشبس در غزه کاملا جدی است.»
بیاته ماینل-رایزینگر، وزیر خارجه اتریش که در بیتالمقدس در کنار همتای اسرائیلیاش سخن میگفت، اوضاع انسانی در غزه را «غیرقابل تحمل» توصیف کرد.
او گفت: «رنج غیرنظامیان بهطور فزایندهای به روابط اسرائیل با اروپا آسیب میزند. باید آتشبس حاصل شود.»
وزیر خارجه اتریش خواستار آزادی بیقید و شرط گروگانها از سوی حماس و اجازه اسرائیل برای ارسال بدون وقفه کمکهای انسانی به غزه شد.
اسرائیل میگوید همچنان به ارسال کمکها به غزه ادامه میدهد و حماس را به سرقت این کمکها متهم میکند. حماس این اتهام را رد کرده و میگوید اسرائیل از گرسنگی بهعنوان سلاح علیه مردم غزه استفاده میکند.
ایالات متحده طرحی برای آتشبس ۶۰ روزه ارائه داده که در آن نیمی از گروگانها در ازای آزادی زندانیان فلسطینی و بازگرداندن اجساد فلسطینیها آزاد شوند. باقی گروگانها در چارچوب توافق نهایی برای پایان جنگ آزاد خواهند شد.
این جنگ از آنجا آغاز شد که نیروهای حماس در هفتم اکتبر ۲۰۲۳ وارد اسرائیل شدند، هزار و ۲۰۰ نفر - بیشترشان غیرنظامی - را کشتند و ۲۵۱ گروگان را به غزه بردند؛ حملهای که مرگبارترین روز را برای اسرائیل رقم زد.
به گفته وزارت بهداشت غزه، حمله نظامی اسرائیل از آن زمان تاکنون بیش از ۵۶ هزار فلسطینی را کشته است که اکثرا غیرنظامی بودهاند. همچنین تقریبا کل جمعیت ۲.۳ میلیونی غزه آواره شدهاند و این منطقه در بحران شدید انسانی فرو رفته است.
