با وجود حملات سنگین آمریکا و اسرائیل علیه زیرساختهای هستهای جمهوری اسلامی ایران در ماه ژوئن، کارشناسان امنیتی و مقامات رسمی میگویند حکومت ایران هنوز ظرفیت و منابع کافی برای بازسازی برنامه تسلیحات هستهای خود را حفظ کرده است.
در گزارشی تحلیلی که روز جمعه در نشریه «دیسپچ» منتشر شد، جاناتان روحه، مدیر سیاست خارجی اندیشکده «یهودی برای امنیت ملی آمریکا» (جینسا) JINSA هشدار داد که جمهوری اسلامی با وجود آسیبهای واردشده، همچنان میتواند مسیر رسیدن به سلاح هستهای را از سر بگیرد — حتی بدون نیاز فوری به غنیسازی جدید.
حلقههای زنجیره شکسته، اما کل برنامه نابود نشده
روحه مینویسد که اگرچه بسیاری از تاسیسات ایران مانند مراکز غنیسازی نطنز و فردو، کارخانه متالورژی برای تولید فلز اورانیوم، و تعدادی از آزمایشگاههای مرتبط با ساخت سلاح آسیب دیدهاند، اما معادن اورانیوم و کارخانههای اولیه تبدیل سنگ به کیک زرد دستنخورده باقی ماندهاند.
از سوی دیگر، بسیاری از مدیران پروژه و دانشمندان ارشد یا کشته شدهاند یا دیگر در صحنه نیستند. اما زیرساختهای مخفی و موازی که حکومت ایران در طی دو دهه گذشته ایجاد کرده، امکان تداوم فعالیتها را همچنان فراهم میکند.
ذخایر اورانیوم با غنای بالا؛ حلقه گمشده ماموریت
بزرگترین نگرانی کارشناسان غربی مربوط به سرنوشت حدود ۱۰ بمب معادل اورانیوم با غنای بالا (HEU) است. به گفته مقامات اسرائیلی، این بخش از ماموریت از پیش نادیده گرفته شده بود. نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، اذعان کرده که نابودی ذخایر اورانیوم بخشی از طرح حمله نبوده است.
در همین حال، گزارشهایی از جابجایی این مواد پیش از آغاز حملات اسرائیل منتشر شده است؛ موضوعی که مقامات ایرانی نیز به آن اشاره کردهاند. آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) نیز اعلام کرده نمیتواند موجودی کامل اورانیوم ایران را تایید کند و برخی منابع از احتمال ذخیرهسازی بخشی از آن در سایت زیرزمینی «پیکاکس» سخن گفتهاند؛ سایتی که همچنان بازرسی نشده است.
توانایی ایران برای بازگشت به برنامه تسلیحاتی
روحه هشدار میدهد که ایران حتی با یکدهم ذخایر پیشین خود، میتواند طی چند هفته اورانیوم با غنای ۹۰٪ — معادل یک بمب — تولید کند. او یادآور میشود که حتی در صورت نبود تاسیسات بزرگ مانند فردو و نطنز، ایران قادر است غنیسازی را در مکانهایی کوچکتر، از جمله سایتهای مخفی، از سر بگیرد.
سازمان انرژی اتمی نیز اعلام کرده ایران میتواند در عرض چند ماه چند صد سانتریفیوژ را دوباره راهاندازی کند؛ سناریویی که در صورت بیتوجهی میتواند موجب بازگشت سریع ایران به آستانه تسلیحاتی شود.
عقبنشینی از شفافیت و توقف همکاری با آژانس
بهدنبال حملات، حکومت ایران تمامی همکاریهای باقیمانده خود با آژانس بینالمللی انرژی اتمی را متوقف کرده است. تهران شرط بازگشت بازرسیها را به رسمیت شناختن «حق غنیسازی» خود عنوان کرده — موضوعی که نه تنها مسیر بازرسیها را مسدود میکند، بلکه روند راستیآزمایی برنامه ایران را پیچیدهتر ساخته است.
جمهوری اسلامی همچنین در بیانیهای آژانس را متهم کرده که با همکاری غیرمستقیم با اسرائیل و آمریکا، زمینهساز این حملات شده است. از اینرو، به گفته مدیر سیاست خارجی اندیشکده جینسا، جمهوری اسلامی اکنون تلاش میکند از اتهام قربانی بودن بهرهبرداری کند تا از فشار نظامی یا دیپلماتیک جدید جلوگیری کند.
فرصت آمریکا برای تقویت بازدارندگی
روحه تاکید میکند که اینجاست که اعتبار تازهیافته ایالات متحده در حوزه بازدارندگی باید بهکار گرفته شود. او توصیه میکند که آمریکا، با هماهنگی نزدیک با اسرائیل و کشورهای اروپایی (بریتانیا، فرانسه و آلمان)، باید بازگشت هرگونه مذاکره یا تعلیق فشار را مشروط به پایبندی کامل و بدون قید و شرط حکومت ایران به تعهدات خود در برابر آژانس قرار دهد.
بهباور او، تنها در صورت راستیآزمایی کامل و حذف برنامه مخفی و غیرقانونی حکومت ایران، میتوان به امنیت پایدار در منطقه دست یافت.
این گزارش با اشاره به حملات سنگین اسرائیل و آمریکا به تاسیسات نظامی و هستهای ایران در ماه ژوئن ۲۰۲۵، تاکید میکند که اکنون زمان مناسبی برای هدف گرفتن منابع مالی و لجستیکی حکومت ایران است، پیش از آنکه بتواند زیرساختهای از بین رفتهاش را بازسازی کند.
به نوشته این اندیشکده، نیمی از بودجه نظامی حکومت ایران از محل درآمدهای نفتی تامین میشود که بطور عمده از طریق فروش نفت به پالایشگاههای چینی موسوم به «تیپات» حاصل میشود. آنها خواستار تحریم شرکتهای مادر چینی مانند «واندا هولدینگ» و همچنین بانکهایی شدند که این معاملات را تسهیل میکنند.
در بخش دیگری از گزارش، تامین سوخت موشک برای برنامه بالستیک حکومت ایران از طریق چین مورد توجه قرار گرفته است. گزارش فاش میکند ایران در ماه ژوئن هزاران تن آمونیوم پرکلرات سفارش داده که برای سوخترسانی به صدها موشک کافی است. نویسندگان توصیه میکنند که این زنجیره از تولید تا تامین مالی، از جمله بنادر واسطه و بانکهای درگیر، هدف تحریم قرار گیرند.
همچنین به شبکههای نفتی ایران در عراق اشاره شده که سالانه حدود یک میلیارد دلار برای تهران درآمدزایی میکنند. به گفته این بنیاد، مقابله با این شبکهها نیازمند تحریم نهادهای دولتی و مقامات سیاسی عراقی است که در این تجارت دخیل هستند. در همین راستا، بانکهای عراقی نیز بهعنوان مجاری انتقال ارز برای ایران و سپاه پاسداران معرفی شدهاند.
گزارش بنیاد دفاع از دموکراسیها همچنین به نقش حزبالله لبنان و شبکههای مالی آن اشاره دارد. موسساتی مانند بانک MEAB و سازمانهایی نظیر قرضالحسن در این زمینه معرفی شدهاند و پیشنهاد شده که تحت تحریم مستقیم آمریکا قرار گیرند.
در بخش دیگری از این تحلیل، حمایت مالی حکومت ایران از گروههای نیابتی در غزه و یمن مورد بررسی قرار گرفته و بانک بینالمللی یمن که تحت کنترل حوثیهاست، به عنوان واسطه دسترسی مالی جمهوری اسلامی به شبکه سوئیفت معرفی شده است.
نویسندگان گزارش بنیاد دفاع از دموکراسیها در ادامه به نقش قطر نیز اشاره میکند که میزبان رهبران حماس و برخی از حامیان مالی تروریسم است، و خواستار تهدید قطر به قرار گرفتن در فهرست خاکستری گروه ویژه اقدام مالی (افایتیاف) شده است، مگر آنکه اقدامات ملموسی علیه این افراد صورت دهد.
در پایان گزارش، عمان بهعنوان یک مسیر پشتیبانی جدید برای انتقال تسلیحات و منابع مالی حکومت ایران شناسایی شده است. نگارندگان پیشنهاد دادهاند که آمریکا لیستی از اهداف تحریمی آماده در اختیار مسقط قرار دهد تا از حمایت آن کشور از تراکنشهای بانکی ایران جلوگیری شود.
این گزارش نتیجهگیری میکند که برای جلوگیری از بازسازی ساختار نظامی جمهوری اسلامی، اقدامات هماهنگ و هدفمند در عرصه تحریمها، فشار مالی و مقابله با شبکههای نیابتی حکومت ایران در منطقه ضروری است.
به نوشته این روزنامه، منابع آگاه اسرائیلی بر این باورند که حکومت ایران اکنون برای ساخت یک سلاح هستهای قابل استفاده، دستکم یک تا دو سال زمان نیاز دارد، و آن هم تنها در صورتی که بتواند برنامه خود را پنهان نگه دارد. این گزارش میافزاید که در جریان این عملیات، بخش زیادی از سانتریفیوژهای غنیسازی اورانیوم و تأسیسات تولیدی در نطنز، فردو و اصفهان نابود شدهاند. همچنین، یک محل مخفی که گفته میشود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا در آن نگهداری میشد، در جریان این حملات زیر خاک دفن شده است.
واشینگتنپست مهمترین و کمگزارششدهترین بخش این عملیات را «حذف فیزیکی دانشمندان هستهای ایران» عنوان میکند و مینویسد در ساعات ابتدایی حمله، اغلب دانشمندان رده اول، دوم و سوم ایران کشته شدند؛ موضوعی که بهگفته منابع اسرائیلی، «ضربهای سنگین به بدنه علمی و فنی این پروژه» وارد کرده و مشارکت نسل جدید دانشمندان در این برنامه را با تردید جدی روبهرو میکند.
این گزارش همچنین به نقش ارتش آمریکا در این عملیات اشاره میکند و مینویسد حملات اسرائیل با ضربه نهایی آمریکا، از جمله بمباران بی-۲ ها با بمبهای سنگرشکن و موشکهای تاماهاک از ناوهای نیروی دریایی، کامل شد. دولت ترامپ مجوز این حمله را در ۱۳ ژوئن صادر کرده بود و طبق گزارش، زمانی که ترامپ آتشبس اعلام کرد، اسرائیل آماده ورود به مرحله نهایی برای سرنگونی حکومت ایران بود.
براساس این گزارش، یکی دیگر از ابعاد مهم این عملیات، نابودی بخشهای زیرساختی برنامه هستهای ایران از جمله مقر فرماندهی، آزمایشگاهها، تجهیزات تست و آرشیوها بوده است. همزمان، نیمی از موشکهای بالستیک ایران و ۸۰ درصد از پرتابگرهای موشکی نیز نابود شدهاند. منابع اسرائیلی همچنین از «وجود غیرمنتظره موشکهای سوخت جامد در زرادخانه ایران» خبر دادهاند که تهدیدی جدی برای دفاع هوایی محسوب میشود.
به نوشته واشینگتنپست، یکی از پیامدهای این جنگ ممکن است افزایش انگیزه حکومت ایران برای دستیابی به بازدارندگی هستهای باشد، اما بازسازی چنین برنامهای با این حجم از تلفات و تخریب، بسیار دشوار خواهد بود.
در پایان، این گزارش به سیاست پیشروی دولت آمریکا اشاره میکند: اینکه آیا واشینگتن باید بهدنبال توافقی جدید برای محدود کردن مجدد برنامه هستهای ایران باشد یا نه. در حال حاضر، بهگفته مقامهای آمریکایی، تهران با شرط اصلی آمریکا یعنی توقف کامل غنیسازی اورانیوم مخالفت کرده است. با این حال، تا آیندهای قابل پیشبینی، بیشتر تاسیسات هستهای ایران چیزی بیش از «تلی از خاک و آوار» نیستند.
با این حال، آنها مسیر دیپلماسی را هنوز بسته نمیدانند و در صورت همکاری تهران، احتمال تمدید موقت این ضربالاجل را نیز مطرح کردهاند.
«سه کشور اروپایی آمادهاند تا مکانیسم بازگشت خودکار تحریمها (ماشه) را فعال کنند، با این حال پیشنهاد دادیم که در صورت پایبندی ایران به تعهدات قانونیاش و تحقق معیارهای مشخص، این روند را به تعویق بیندازیم. ما ایران را ترغیب میکنیم که مسیر دیپلماسی را برگزیند.» این متن توییت رسمی وزارت خارجه بریتانیا پس از دیدار مقامهای جمهوری اسلامی با نمایندگان فرانسه، بریتانیا و آلمان (E3) در استانبول بود که بار دیگر هشدار صریحی به تهران درباره سرنوشت قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت صادر کرد.
این نخستین دیدار رسمی مقامهای ایرانی با نمایندگان اروپایی پس از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل علیه تاسیسات هستهای ایران در خردادماه بود؛ دیداری که در آن معاونان وزیر خارجه جمهوری اسلامی و دیپلماتهای ارشد اروپایی درباره آینده برجام، سرنوشت قطعنامه ۲۲۳۱ و احتمال بازگشت تحریمهای شورای امنیت گفتوگو کردند.
به گزارش خبرگزاری رویترز، منابع دیپلماتیک گفتهاند که کشورهای اروپایی برای بازگشت به مسیر دیپلماسی ضربالاجلی تعیین کردهاند که تا پایان مرداد ماه اعتبار دارد. بر اساس این گزارش، اگر حکومت ایران در این مدت گامهایی مشخص در زمینه همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی، تعیین تکلیف اورانیوم با غنای بالا و آمادگی برای گفتوگو با آمریکا بردارد، احتمال تمدید موقت این مهلت تا شش ماه وجود دارد.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پس از پایان این گفتوگوها، فضای مذاکرات را «جدی، صریح و جزئی» توصیف کرد و گفت دو طرف ایدههایی مشخص درباره لغو تحریمها و مسائل هستهای مطرح کردهاند. او در عین حال از مواضع اروپاییها نسبت به «جنگ اخیر علیه ملت ایران» انتقاد کرد و گفت مواضع جمهوری اسلامی درباره سازوکار اسنپبک بهروشنی اعلام شده و قرار بر ادامه مشورتهاست.
قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت، که مبنای حقوقی توافق هستهای برجام بود، روز ۲۶ مهر منقضی میشود و بر اساس مفاد آن، هر یک از طرفهای توافق میتواند دستکم ۳۰ روز پیش از انقضا، با فعالسازی مکانیسم اسنپبک خواستار بازگشت خودکار تحریمهای بینالمللی علیه جمهوری اسلامی شود. دیپلماتهای غربی میگویند اگر پیشرفتی در همکاریهای تهران حاصل نشود، این فرآیند از سوی کشورهای اروپایی فعال خواهد شد.
پیش از نشست استانبول، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، تمدید احتمالی این قطعنامه را «بیمعنا و بیپایه» توصیف کرده بود.
از سوی دیگر، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نیز از آمادگی تهران برای ازسرگیری گفتوگوهای فنی خبر داد و ابراز امیدواری کرد که نظارتهای آژانس در ایران در سال جاری میلادی از سر گرفته شود.
در هفتههای گذشته، ارزیابی مقامهای آمریکایی نشان داد که اگرچه حملات هوایی ایالات متحده به تأسیسات هستهای ایران در خردادماه منجر به تخریب گسترده یکی از سه سایت اصلی شده، اما دو سایت دیگر آسیب کمتری دیدهاند. همزمان، مقامات جمهوری اسلامی از جمله عباس عراقچی، وزیر خارجه، تأکید کردهاند که خسارات این حملات «شدید» بوده و برنامه هستهای ایران را هدف قرار داده است.
در حالی که تنها سه ماه تا پایان اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱ باقیمانده، مسیر پیش روی حکومت ایران میان دیپلماسی و تقابل در نوسان است. پیشنهاد مشروط تمدید ضربالاجل از سوی اروپا، آخرین فرصت برای کاهش تنشهای فزاینده و بازگشت به توافقی است که سالهاست میان حیات و مرگ در نوسان مانده است.
خامنهای جمعه سوم مرداد در پیامی به مناسبت چهلمین روز کشته شدن این فرماندهان نظامی نامی از اسرائیل و آمریکا نبرد، اما گفت: «بیشک فقدان فرماندهانی چون باقری و سلامی و رشید و حاجیزاده و شادمانی و... و دانشمندانی چون طهرانچی و عباسی و...، برای هر ملتی سنگین است. اما دشمن ابله وکوتهبین به هدف خود نرسید.»
خامنهای در پیام خود تاکید کرد: «شتاب لازم در پیشرفت دانش و فناوری در همهی بخشها وظیفه نخبگان علمی است.»
او ادامه داد: «مجهز کردن روزافزون کشور با ابزارهای حراست از امنیت و استقلال ملی، وظیفه فرماندهان نظامی است.» خواستهای که به نظر میرسد به معنای افزایش بودجه نظامی کشور است.
ماه گذشته نشریه فارنافرز در تحلیلی مفصل با عنوان «چگونه ایران شکست خورد»، نوشت که مجموعهای از تصمیمات اشتباه تندروهای جمهوری اسلامی در تهران، موجب از بین رفتن دههها سرمایه راهبردی و فروپاشی نظام بازدارندگی ایران شده است.
بامداد جمعه ۲۳ خرداد، شاخصترین فرماندهان نظامی جمهوری اسلامی در عملیات «طلوع شیران» ارتش اسرائیل در قلب پایتخت هدف قرار گرفتند.
علاوه بر آنها دو تن از چهرههای شاخص گرداننده برنامه اتمی نیز کشته شدند.
پس از کشته شدن این افراد، خامنهای که مدتها پس از آتشبس هم در مخفیگاه بود، فرماندهان جدیدی را جایگزین کشتهشدهها کرد.
پیشتر خامنهای در نخستین پیام خود پس از اعلام آتشبس میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، بار دیگر از تلاش حکومت ایران برای «نابودی» اسرائیل در این جنگ گفت.
رهبر جمهوری اسلامی بدون اشاره به آتشبس و ضمن رد درخواست تسلیم حکومت گفت «با آن همه هیاهو و ادعا»، اسرائیل «زیر ضربات جمهوری اسلامی تقریبا از پا درآمد و لِه شد».
سپاه پاسداران نیز در بیانیهای جداگانه مجددا اسرائیل را به «نابودی» تهدید کرد.
اما عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، ۳۱ تیر در مصاحبه با شبکه فاکسنیوز گفت: «این هرگز سیاست جمهوری اسلامی نبوده که اسرائیل را از نقشه جهان حذف کند.»
او افزود که تهران همچنان به حمایت از گروههای مسلح فلسطینی ادامه خواهد داد.
عراقچی گفت: «ما معتقدیم که این گروهها — حماس، حزبالله و حوثیها — برای یک هدف عادلانه میجنگند. ما همواره از آنها حمایت کردهایم، چه از نظر سیاسی و چه از طرق دیگر.»
سخنان عراقچی در حالی مطرح میشود که علی خامنهای و دیگر مقامهای جمهوری اسلامی پیش از جنگ اخیر نیز بارها بر نابودی اسرائیل تاکید کرده بودند.
متیو ویتاکر ، سفیر آمریکا در ناتو، در واکنش به اظهارات عراقچی گفت: «یک کلمه از آنچه وزیر خارجه [حکومت] ایران میگوید را باور نمیکنم و مطمئنم دیگران در دولت آمریکا هم همین احساس را دارند.»
وزارت امور خارجه اسرائیل نیز در واکنش به سخنان عراقچی، در صفحه فارسی خود در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «به غلط کردن افتادهاند. ولی بیفایده است.»
