مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، در سخنرانی خود در اجلاس سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای، خواستار «کاهش وابستگی به دلار» و «گسترش تسویه با ارزهای ملی» در مبادلات تجاری میان اعضای این سازمان شد.
پزشکیان دوشنبه ۱۰ شهریور در شهر تیانجین چین اعلام کرد جمهوری اسلامی ابتکاری سهمحوری با عنوان «حسابها و تسویههای ویژه سازمان همکاری شانگهای» تدوین کرده که هدف آن «تقویت همکاریهای مالی برای کاهش آثار تحریمهای غیرقانونی در تعاملات اقتصادی اعضا» است.
او سه محور این طرح را «گسترش تسویه با ارزهای ملی و کاهش وابستگی به دلار در مبادلات اعضا»، «راهاندازی زیرساختهای دیجیتال مشترک و استفاده از ارزهای دیجیتال بانکهای مرکزی برای پرداختهای امن و سریع» و «ایجاد صندوق سوآپ ارزی چندجانبه بهمنظور حمایت از کشورهایی که در معرض فشارهای تحریمی یا بحرانهای نقدینگی قرار دارند» عنوان کرد.
رییس دولت جمهوری اسلامی افزود این طرح قادر خواهد بود «تابآوری اقتصادی» کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای را افزایش دهد و این سازمان را به «الگویی موفق در ایجاد یک نظم مالی چندقطبی، عادلانه و مقاوم در برابر فشارهای خارجی» تبدیل کند.
پزشکیان همچنین در حاشیه اجلاس شانگهای با ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه، شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان و آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل، دیدار کرد.
این نخستین بار نیست که پزشکیان بر لزوم کاهش وابستگی به دلار در معاملات بینالمللی تاکید میکند.
او آبان ۱۴۰۳ نیز در نشست بریکس در تاتارستان روسیه گفت دنیا این بلوک اقتصادی را با هدف تلاش برای کاستن از قدرت دلار و افزایش مبادلات با پولهای ملی میشناسد.
در آن زمان، تصویری از یک اسکناس با نشان بریکس در دستان پوتین در اجلاس این سازمان در تاتارستان مورد توجه رسانهها قرار گرفت و گمانهزنیهایی در خصوص احتمال استفاده اعضای آن از یک واحد پولی مشترک مطرح شد.
دونالد ترامپ آذرماه ۱۴۰۳ پیش از آغاز به کار رسمی بهعنوان رییسجمهوری آمریکا به اعضای بریکس هشدار داد در صورت استفاده از ارزی بهجز «دلار قدرتمند آمریکا»، با تعرفه ۱۰۰ درصدی مواجه خواهند شد.
پزشکیان: به پروژه بندر چابهار ملحق شوید
رییس دولت جمهوری اسلامی در ادامه سخنرانی خود در تیانجین، اجرای راهبرد ۱۰ ساله توسعه سازمان همکاری شانگهای را «فرصتی تاریخی برای گسترش همکاریها و سرمایهگذاریها» میان اعضا در حوزههای مختلف خواند و از آمادگی تهران برای ایفای نقشی «فعال» در این زمینه خبر داد.
پزشکیان گفت: «با تلاشهای صورتگرفته، بندر چابهار در اقیانوس هند بهزودی به شبکه ریلی سراسری جمهوری اسلامی ایران متصل خواهد شد و تحول مهمی را در اتصال چین، کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان به اقیانوس هند ایجاد خواهد نمود.»
او افزود: «سرمایهگذاران میتوانند برای توسعه و نیز ایجاد مراکز لجستیک در این بندر از تسهیلات و تخفیفات مختلف استفاده کنند.»
این اظهارات در شرایطی بیان میشود که آینده بندر چابهار بهواسطه تشدید چالشهای ساختاری و محدودیتهای ناشی از بحرانهای اقتصادی و سیاسی جمهوری اسلامی در هالهای از ابهام قرار گرفته است.
اسفند ۱۴۰۳، مسعود دانشمند، عضو هیاتمدیره کانون موسسات حملونقل ایران، با اشاره به برخی گمانهزنیها در خصوص خروج هند از پروژه بندر چابهار بهدلیل فشارهای آمریکا گفت دهلینو «به هر دلیلی» با تهران به تفاهم نرسید و «هندیها اصلا نیامدهاند که بخواهند بروند».
پیشتر در تیر ۱۴۰۳، اندیشکده استیمسون سِنتِر تیر در گزارشی نوشت قرارداد اخیر تهران و دهلی نو برای توسعه بندر چابهار با چالشهایی از جمله تحریمهای آمریکا، ضعف زیرساختها در ایران و مخالفت احتمالی چین روبهرو است.
در این برنامه درسی که ایراناینترنشنال آن را مشاهده کرده، کتابها و مقالاتی از محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین، و حسین موسویان، دیپلمات پیشین جمهوری اسلامی، و تحلیلگرانی همسو با آنها از جمله نرگس باجغلی، ولی نصر، جواد صالحیاصفهانی، علی واعظ، اسفندیار باتمانقلیچ و تریتا پارسی گنجانده شده است.
به گفته دانشگاه ییل، این دوره شامل سخنرانان مهمان خواهد بود، گرچه سایت این دانشگاه آنها را معرفی نکرده است. با این حال، در مقاله دانشجویی از دانشگاه ییل که جمعه در جوییش نیوز سیندیکیت منتشر شد، از ظریف به عنوان یکی از سخنرانان دعوتشده نام برده شده است.
مالی در دولت جو بایدن بهعنوان نماینده ویژه آمریکا در امور ایران فعالیت داشت و یکی از معماران اصلی توافق هستهای، موسوم به برجام در دوره اوباما بود. او در سال ۲۰۲۳ به اتهام «سوءمدیریت اطلاعات طبقهبندیشده» از کار معلق شد و دسترسی امنیتی او نیز به حالت تعلیق درآمد.
این دوره درسی با عنوان «دشمنیِ طراحیشده: واکاوی رابطه ایران و ایالات متحده» ارائه میشود و روابط تهران و واشینگتن را از انقلاب ۱۳۵۷ تا امروز بررسی خواهد کرد.
در سرفصلهای برنامه درسی رابرت مالی آمده است که دانشجویان باید هر دو منظر آمریکایی و ایرانی را «درونیسازی» کنند. همچنین بخشی از تکالیف کلاسی شامل بازیهای نقشآفرینی در قالب مذاکرات شبیهسازیشده میان دو دولت خواهد بود.
با این حال، فهرست نویسندگانی که آثارشان بهعنوان منبع درسی معرفی شده، عمدتاً شامل مقامهای پیشین جمهوری اسلامی یا تحلیلگران نزدیک به خط فکری آنان است.
از جمله منابع اصلی این دوره، مقاله «ایران مسیر صلح را چگونه میبیند» است؛ یادداشتی از محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین جمهوری اسلامی، که دسامبر ۲۰۲۴ در نشریه فارین افرز منتشر شد و برای هفته یازدهم کلاس در نظر گرفته شده است. ظریف که از سال ۲۰۱۹ تحت تحریمهای ایالات متحده قرار دارد، در این مقاله دیدگاه خود را درباره روابط جمهوری اسلامی و غرب تشریح کرده است.
وبسایت ییل اعلام کرده این دوره میزبان سخنرانان مهمان خواهد بود اما نامی از آنها نبرده است. با این حال، یک دانشجوی ییل در یادداشتی که جمعه گذشته در وبسایت سندیکای اخبار یهودیان (Jewish News Syndicate) منتشر شد، ظریف را یکی از مدعوین معرفی کرده است.
در بخش دیگری از برنامه درسی، مقالهای از حسین موسویان، دیپلمات پیشین و عضو تیم مذاکرهکننده هستهای جمهوری اسلامی در سال ۲۰۱۹ با عنوان «ایران چگونه به تقابل خود با ایالات متحده مینگرد» برای هفته هشتم گنجانده شده است؛ موضوعی که به فروپاشی برجام میپردازد.
موسویان بهتازگی پس از ۱۵ سال همکاری با دانشگاه پرینستون بازنشسته شد. هرچند دانشگاه از «بازنشستگی» سخن گفت، اما فعالان سیاسی این اقدام را نتیجه فشارها بر سر ارتباط احتمالی او با پروندههای ترور و فعالیتهای تبلیغاتی وابسته به حکومت ایران دانستند، بهویژه در دورهای که او سفیر جمهوری اسلامی در آلمان بود و در دوران ماموریت او تهران دست به ترورهایی خونین در برلین زد.
از دیگر نویسندگانی که آثارشان در فهرست منابع آمده میتوان به نرگس باجغلی، ولی نصر، جواد صالحیاصفهانی، علی واعظ، اسفندیار باتمانقلیچ و تریتا پارسی اشاره کرد؛ چهرههایی که عمدتاً با سیاست تحریم و فشار بر جمهوری اسلامی مخالفند و از عادیسازی روابط تهران و واشینگتن حمایت میکنند.
این آثار که برای هفتههای مربوط به تحریم و دیپلماسی تعیین شده، استدلال میکنند تحریمهای آمریکا نهتنها ناکارآمد بوده بلکه آسیب اصلی را متوجه مردم عادی ایران کرده و در مقابل، مسیرهای دیپلماتیک را بهعنوان راهحل ممکن بررسی میکنند.
از جمله منابع اصلی این دوره کتاب « تحریمها چگونه کار میکنند: ایران و پیامدهای جنگ اقتصادی» نوشته باجغلی، نصر، صالحیاصفهانی و واعظ است؛ همچنین مقاله باتمانقلیچ با عنوان «چگونه تحریمها به معترضان ایرانی آسیب میزند» و یادداشت پارسی با عنوان «خیر، تحریمها ایران را پای میز توافق نیاورد» هم در فهرست منابع الزامی برای این درس گنجانده شده است.
در مهرماه ۱۴۰۲، یک گزارش تحقیقی مشترک ایران اینترنشنال و سمافور، که با بررسی هزاران ایمیل دیپلماتهای ایرانی تهیه شده است، شبکهای از دانشگاهیان و تحلیلگران اندیشکدهها را افشا کرد که از سوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی برای گسترش قدرت نرم تهران ایجاد شده بود.
این شبکه زیر نظر ظریف شکل گرفت تا سیاست خارجی و راهبرد هستهای جمهوری اسلامی را از طریق دانشگاهیان خارج از کشور ترویج کند. در این گزارش، علی واعظ بهعنوان یکی از اعضای کلیدی این شبکه معرفی شده بود.
حبیبالله عباسی، مدیرکل روابط عمومی دفتر ریاستجمهوری، در واکنش به بازتاب این غیبت در شبکههای اجتماعی و رسانهها با انتشار ویدیویی گفت: «پزشکیان فردا و همزمان با آغاز اجلاس در عکس یادگاری سران کشورها حضور خواهد داشت.»
بعدتر، منابع غیررسمی نزدیک به حکومت ایران اعلام کردند که دلیل غیبت پزشکیان سرو نوشیدنیهای الکلی در میهمانی افتتاحیه اجلاس بود. عکس یادگاری اجلاس معمولا حین یا در پایان میهمانی افتتاحیه برداشته میشود.
در این تصویر، شی جین پینگ، رهبر چین، و ولادیمیر پوتین، رییسجمهوری روسیه در مرکز تصویر ایستادهاند.
با این حال مهدی طباطبایی، معاون دفتر رییس جمهوری در واکنش به خبرهای منتشر شده درباره علت غیبت مسعود پزشکیان در عکس رهبران حاضر در نشست شانگهای در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «اجلاس شانگهای فردا رسما آغاز میشود. عکس ضیافت غیررسمی و قبل از ورود هیات ایرانی بوده است. پزشکیان با دست پر از چین باز خواهد گشت.»
او افزود: «ملاقات دکتر پزشکیان با شیجین پینگ از نظر زمانی عینا مشابه بقیه روسای جمهوری حاضر در اجلاس است.»
تعدادی از کاربران شبکههای اجتماعی با انتشار عکسی از اجلاس پیشین شانگهای با حضور ابراهیم رییسی، رییسجمهوری پیشین جمهوری اسلامی، به غیبت پزشکیان در تصویر یادگاری امسال اشاره کردند.
اجلاس شانگهای یکشنبه نهم شهریور در شهر تیانجین آغاز شد. رسانههای داخل ایران اعلام کردند که پزشکیان صبح یکشنبه تهران را به مقصد چین ترک کرده است و به مدت چهار روز برای شرکت در این اجلاس در چین خواهد ماند.
اعلام شده است که پزشکیان در حاشیه این اجلاس با شی جین پینگ، ولادیمیر پوتین و دیگر روسای جمهوری و نخستوزیران عضو سازمان شانگهای دیدار دوجانبه خواهد داشت.
گمانهزنیها از این حکایت دارد که جمهوری اسلامی برای رویارویی با پیامدهای تنشهای کنونیاش با غرب، بهویژه مساله برنامه هستهای، روی نتیجه دیدارهای دوجانبه حین این اجلاس با مقامات کشورهای دیگر، بهخصوص پوتین و شی جین پینگ، حساب ویژهای باز کرده است.
به گزارش رویترز، رهبر چین در مراسم افتتاحیه که عصر یکشنبه به وقت محلی برگزار شد، میزبان حدود ۲۰ رهبر جهان بود.
او در این مراسم گفت که سازمان همکاری شانگهای اکنون «مسئولیت بیشتری» برای حفظ صلح و ثبات منطقهای و همچنین ارتقای توسعه و رفاه کشورهای عضو خود دارد.
رهبر چین در ضیافت خوشامدگویی به رهبران حاضر در این مراسم، گفت ماموریت ایجاد اجماع بین همه طرفها و ترغیب کشورها به همکاری را بر عهده دارد.
اجلاس شانگهای نشست سالانه سازمان همکاری شانگهای است که سال ۲۰۰۱ به دست رهبران چین، روسیه، قزاقستان، قرقیزستان و تاجیکستان پایهگذاری شد.
هدف این سازمان که به «ناتوی شرق» مشهور است، مقابله با نفوذ آمریکا و ناتو در منطقه و اثرگذاری بر موازنه قدرت بود.
این سازمان طی دو دهه گذشته بزرگتر و پرنفوذتر شده است و کشورهای دیگری نیز به آن پیوستهاند. ایران که یکی از ۱۰ عضو دائم این سازمان است، دو سال پیش به آن پیوست.
در سالهای گذشته ۱۶ کشور گفتوگو کننده و ناظر هم به این بلوکِ متمرکز بر امنیت پیوستهاند و حوزه اختیارات آن از امنیت و مبارزه با تروریسم به همکاریهای اقتصادی و نظامی گسترش یافته است.
اسلامی یکشنبه ۹ شهریور در گفتوگو با تلویزیون جمهوری اسلامی گفت: «دعوت از آژانس برای نظارت بر فرآیند تعویض سوخت نیروگاه اتمی بوشهر در دستور کار بود که با اجازه دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی نظارت انجام شد. دو بازرس آمدند، نظارت کردند و رفتند.»
او افزود: «جلساتی میان وزارت امور خارجه و آژانس تشکیل شده است، جلسه سوم نیز در پیش است.»
سفر این دو بازرس آژانس بینالمللی انرژی اتمی در شرایطی انجام شد که سه کشور اروپایی امضاکننده برجام مکانیسم ماشه را برای بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل متحد علیه جمهوری اسلامی فعال کردهاند.
فرانسه، بریتانیا و آلمان در مهلت سی روزه این مکانیسم از جمهوری اسلامی خواستهاند برای تعویق تحریمها، به مذاکرات هستهای با آمریکا بازگردد و با آژانس بینالمللی انرژی اتمی همکاری کامل کند.
اما رییس سازمان انرژی اتمی ایران گفت: «مکانیسم ماشه بحث جدیدی نیست و از قبل پیشبینی میکردیم.»
او درباره دلیل همکاری نکردن جمهوری اسلامی با آژانس بینالمللی انرژی اتمی افزود: «اشکال ما این است که نظام رهبری و مدیریت آژانس، تحت تأثیر نظام سلطه عمل میکند. مشکل اساسی شخص مدیرکل است.»
پس از جنگ اخیر میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، مقامات جمهوری اسلامی انتقادهای تندی را علیه رافائل گروسی مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی مطرح کردند و برخی رسانههای حکومتی خواستار بازداشت او شدند.
۷ شهریور، گروسی با اشاره به دیدارش با مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده در واشینگتن گفت: «مذاکرات ایران با آمریکا و اروپا بدون دسترسی بازرسان آژانس به تاسیسات هستهای، جدی نخواهد بود.»
اسلامی گفت: «نظامات آژانس مکتوب است، قانون سازمان ملل متحد است و باید رعایت شود. اینکه به صورت استاندارد دوگانه و گزینشی رفتار میکنند، بحث مدیریتی آژانس است که بحث اصلی ما با آژانس است؛ این موضوع در حال پیگیری است، ایران اقدامات حقوقی و سیاسی خود را انجام داده است.»
سه کشور اروپایی و کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، با اشاره به آغاز روند بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی اعلام کردهاند که این اقدام به معنای پایان دیپلماسی نیست اما تاکید کردهاند که اکنون «توپ در زمین تهران است.»
اما مقامات جمهوری اسلامی، وعده دادهاند که تهران به اقدام سه کشور اروپایی در فعالسازی مکانیسم ماشه، «پاسخ مقتضی» خواهد داد.
طبق توافقات مربوط به مقر سازمان ملل، آمریکا باید برای نمایندگان کشورهای عضو ویزا صادر کند.
سخنگوی وزارت خارجه ایالات متحده یکشنبه ۹ شهریور به ایراناینترنشنال گفت دولت دونالد ترامپ «در اجرای قوانین آمریکا و رعایت بالاترین استانداردهای امنیت ملی و ایمنی عمومی در روند صدور ویزا تردید نخواهد کرد».
او با اشاره به محرمانه بودن روند صدور ویزا افزود درباره پروندههای فردی اظهارنظر یا گمانهزنی نمیکند.
بدین ترتیب، روشن نیست که آیا مقامات جمهوری اسلامی اجازه خواهند یافت برای سفر به نیویورک ویزا دریافت کنند یا خیر.
هشتادمین نشست سالانه مجمع عمومی سازمان ملل نیمه دوم شهریورماه با حضور رهبران جهان در مقر این سازمان در نیویورک برگزار خواهد شد.
سخنگوی وزارت خارجه آمریکا در ادامه اظهارات خود تاکید کرد: «اطمینان یافتن از اینکه بازدیدکنندگان خارجی در ایالات متحده تهدیدی برای امنیت ملی یا ایمنی عمومی کشور ایجاد نکنند، همچنان یک اولویت اساسی برای دولت ایالات متحده است.»
موضوع صدور ویزا برای هیات جمهوری اسلامی پس از آن اهمیت یافت که مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، ویزای محمود عباس، رییس تشکیلات خودگردان و ۸۰ مقام فلسطینی دیگر را برای شرکت در مجمع عمومی لغو کرد.
نمایندگان فلسطینی مامور به نمایندگی دائم در سازمان ملل از این تصمیم مستثنی شدند.
مساله پرتنش ویزا برای مقامات حکومت ایران
آمریکا سال گذشته بهدلیل صدور ویزا برای مسعود پزشکیان و هیات همراهش برای شرکت در مجمع عمومی سازمان ملل، با انتقادهایی از سوی جامعه ایرانیان خارج از کشور و فعالان سیاسی و حقوق بشری مواجه شد.
مساله صدور ویزا برای هیاتهای جمهوری اسلامی در سازمان ملل همواره یکی از محورهای تنش میان واشینگتن و تهران، بهویژه در دوره ریاستجمهوری ترامپ، بوده است.
در سال ۲۰۱۹ و در دوره نخست ریاستجمهوری ترامپ، محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه وقت جمهوری اسلامی، برای حضور در مجمع عمومی در نیویورک ویزا دریافت کرد، اما رفتوآمدهای او تنها به چند ساختمان اطراف مقر سازمان ملل محدود شد.
ایالات متحده رد ویزای برخی از مقامات جمهوری اسلامی را در کارنامه خود دارد.
در سال ۲۰۱۴، ایالات متحده از صدور ویزا برای حمید ابوطالبی، نامزد جمهوری اسلامی برای تصدی سمت سفیر در سازمان ملل، خودداری کرد. دلیل این تصمیم نقش ابوطالبی در اشغال سفارت آمریکا در تهران در آبان ۱۳۵۸ عنوان شد.
