راهحل دوکشوری برای مناقشه اسرائیل و فلسطینها در شرایطی که بیش از نیم قرن از جنگ ۱۹۶۷ و تصویب قطعنامه ۲۴۲ شورای امنیت میگذرد، همچنان تنها گزینه عملی برای صلح و ثبات پایدار در منطقه توصیف میشود. اما فرصت موجود برای تحقق این راهحل هر روز محدودتر میشود.
به گزارش نشریه فارن افرز، اسرائیل امروز در موقعیتی کمسابقه از نظر امنیت قرار گرفته و تهدیدهای منطقهایاش به شکل چشمگیری کاهش یافته است. همین شرایط، به باور نویسندگان این تحلیل، فرصتی کمنظیر برای حل یکی از ریشهدارترین بحرانهای خاورمیانه ایجاد کرده است: مسئله ملیگرایی فلسطینی.
فارن افرز تاکید میکند که هرچند بسیاری از اسرائیلیها ایده تشکیل دولت فلسطینی را غیرقابلقبول میدانند، چنین راهحلی نه تنها برای فلسطینیان بلکه برای خود اسرائیل نیز سودمند خواهد بود و آینده امنیتی و سیاسی این کشور را تضمین میکند.
این گزارش یادآور میشود که در چند دهه گذشته بارها مذاکراتی جدی برای رسیدن به توافق «زمین در برابر صلح» برگزار شد، اما ناکامیها بیشتر ناشی از امتناع یا ناتوانی رهبران فلسطینی در پذیرش پیشنهادهای اسرائیل درباره مرزها، وضعیت اورشلیم و مسئله بازگشت آوارگان بود. در عین حال، مخالفت بنیادین حماس با اصل موجودیت اسرائیل مانع دیگری برای پیشبرد مذاکرات شد.
فارن افرز مینویسد که رد فرصتهای گذشته هزینههای سنگینی برای فلسطینیها داشته است. امروز بیش از پنج میلیون نفر در غزه و کرانه باختری همچنان تحت کنترل اسرائیل زندگی میکنند و ایجاد یک دولت مستقل دشوارتر از هر زمان دیگری شده است.
دلیل آن تغییر شرایط میدانی است؛ از جمله وجود بیش از ۱۴۰ شهرک دارای مجوز دولتی و حدود ۲۰۰ پایگاه غیرمجاز که بیش از ۵۰۰ هزار اسرائیلی را در خود جای دادهاند. هر شهرک تازه، مانعی تازه در مسیر تشکیل دولت فلسطین ایجاد میکند.
از نظر سیاسی نیز تغییرات عمیقی در اسرائیل رخ داده است. احزاب چپ به حاشیه رانده شده و راستگرایان تقویت شدهاند؛ روندی که پس از حمله هفتم اکتبر ۲۰۲۳ شدت گرفت. ائتلاف بنیامین نتانیاهو متکی به حمایت جریانهای مذهبی ملیگرای تندروست و این امر نه تنها مسیر صلح را پیچیدهتر کرده بلکه موجب افزایش مخالفتها با هرگونه راهحل دوکشوری شده است.
بسیاری از اسرائیلیها نگراناند که دولت فلسطینی به پایگاهی برای حمله بدل شود، و بخشی دیگر اساساً کرانه باختری و غزه را قلمروی مناسب برای شهرکسازی میدانند.
با این حال، فارن افرز هشدار میدهد که نبود راهحل سیاسی، اسرائیل را در معرض خطر «جنگی دائمی» قرار میدهد. یک دولت فلسطینی میتواند تروریسم را در سطحی کاهش دهد که ارتش اسرائیل بهتنهایی قادر به انجام آن نیست.
بر اساس این تحلیل، اگر فلسطینیان دولتی مستقل داشته باشند، هر حملهای از سوی آن دولت تبعات نظامی و اقتصادی روشنی خواهد داشت و دولت مسئول موظف خواهد بود جلوی حملات از خاک خود را بگیرد. چنین شرایطی امنیت اسرائیل را بیش از وضع موجود تضمین میکند.
از دید نویسندگان فارن افرز، حل پرونده فلسطین همچنین مسیر عادیسازی روابط میان اسرائیل و کشورهای عربی را هموار میکند. کشورهایی که تاکنون به «پیمانهای ابراهیم» پیوستهاند یا در حال بررسی آن هستند، میتوانند با نشان دادن افق تشکیل دولت فلسطینی، این روابط را برای افکار عمومی خود توجیه کنند. بهویژه عربستان سعودی بارها اعلام کرده است که مانع اصلی عادیسازی روابط با اسرائیل، نبود چشمانداز روشن برای ایجاد دولت فلسطین است.
این گزارش یادآور میشود که دولت فلسطین نه تنها ثبات منطقهای، بهویژه در اردن، را تقویت میکند بلکه به اسرائیل امکان میدهد تمرکز خود را روی تهدیدهای دیگر، بهویژه ایران، بگذارد.
علاوه بر این، وجود چنین دولتی میتواند به انسجام داخلی اسرائیل یاری رساند. حدود دو میلیون عرب در اسرائیل زندگی میکنند و تداوم نارضایتی فلسطینیها ممکن است بخشی از این جمعیت را به سمت رادیکالیسم سوق دهد. ایجاد دولت فلسطین این فشار را کاهش میدهد و همچنین اسرائیل را از انتخاب دشوار میان «یهودیبودن» و «دموکراتبودن» میرهاند.
فارن افرز مینویسد که اسرائیل اگر همچنان راه تشکیل دولت فلسطین را ببندد، بیش از پیش در معرض انزوای بینالمللی و تحریمهای اقتصادی اروپا قرار خواهد گرفت و بیگانگی در میان نسل جوان آمریکایی، از جمله یهودیان، تشدید خواهد شد. این روند در نهایت میتواند حتی پشتیبانی نظامی ایالات متحده را نیز متزلزل کند.
به باور نویسندگان این تحلیل، یک راهحل دوکشوری همچنین میتواند راهی برای خروج اسرائیل از غزه و آزادی گروگانها بگشاید. در چنین چارچوبی، نیروهای امنیتی اسرائیل با یک نیروی تثبیتکننده عربی–فلسطینی جایگزین میشوند و حماس انحصار خود در ادعای نمایندگی فلسطینیان را از دست خواهد داد.
در عین حال، فارن افرز اذعان دارد که تحقق این هدف بسیار دشوار است و شرایط سیاسی در هر دو سوی منازعه امید چندانی برای یک توافق فوری باقی نمیگذارد. با این وجود، حفظ امکان تحقق راهحل دوکشوری باید هدف کوتاهمدت همه طرفها باشد.
ایالات متحده، اروپا و دولتهای عربی باید نقش فعالی در این زمینه ایفا کنند و اسرائیل نیز باید متقاعد شود که ادامه شهرکسازی و اشغال بیانتها تنها آیندهای پرخطرتر برای آن رقم میزند.
این گزارش در پایان تاکید میکند که شرایط کنونی—از امنیت نسبی اسرائیل گرفته تا تمایل کشورهای عربی برای صلح—فرصتی کمسابقه فراهم کرده است. اکنون زمان آن رسیده که اسرائیل از این فرصت بهره گیرد و پیش از آنکه امکان تشکیل دولت فلسطین برای همیشه از میان برود، برای تحقق آن گام بردارد. به تعبیر فارن افرز، «اکنون یا هرگز».
این نشست که بهصورت حضوری و مجازی برگزار میشود، شامل رهبران اروپایی و همچنین ترکیه، استرالیا و کانادا است. کشورهای شرکتکننده ماهها درباره کمکهای نظامی خود به اوکراین مذاکره کردهاند، اما اختلافها بر سر نقش آمریکا مانع پیشرفت شده است. بسیاری از دولتها تاکید کردهاند هرگونه نقش نظامی اروپا نیازمند تضمین امنیتی واشینگتن است؛ موضوعی که دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، تاکنون تعهد روشنی درباره آن نداده است.
مواضع فرانسه و اروپا
امانوئل ماکرون، رئیسجمهوری فرانسه، در کنفرانسی مشترک با زلنسکی در پاریس گفت رهبران ائتلاف روز پنجشنبه طرحهای امنیتی آمادهشده از سوی ارتشها را تایید خواهند کرد. او افزود: «اروپاییها آمادهاند تضمینهای امنیتی به اوکراین بدهند و این به معنای تعهد ما به صلحی پایدار برای اوکراین و اروپا است. اکنون باید دید روسیه تا چه اندازه در این مسیر صادق است.»
دو مقام اروپایی تایید کردند که جزئیات فنی طرحها تکمیل شده است، هرچند توضیح بیشتری ارائه نکردند. هدف اصلی این اقدامات، ارسال پیامی سیاسی به ترامپ عنوان شده است؛ بهویژه در شرایطی که از زمان دیدار او با ولادیمیر پوتین در ماه اوت، پیشرفتی در مذاکرات مستقیم صلح میان مسکو و کییف حاصل نشده است.
نقش آمریکا و ناتو
به گفته منابع دیپلماتیک، استیو ویتکوف، فرستاده ویژه آمریکا، نیز در نشست پاریس حضور خواهد داشت و برخی رهبران پس از پایان جلسه با ترامپ تماس خواهند گرفت. مارک روته، دبیرکل ناتو، ابراز امیدواری کرد بهزودی روشن شود آمریکا چه سهمی در تضمینهای امنیتی خواهد داشت و گفت این موضوع زمینه را برای تعامل فشردهتر با واشینگتن فراهم میکند.
صلح دور از دسترس
ولادیمیر پوتین، رئیسجمهوری روسیه، روز چهارشنبه گفت اگر «عقل سلیم غالب شود» امکان پایان جنگ از طریق مذاکره وجود دارد، اما هشدار داد آماده است در صورت لزوم با زور جنگ را به پایان برساند.
مقامهای غربی تاکید کردهاند مهمترین عنصر تضمینها ادامه حمایت قوی از ارتش اوکراین خواهد بود. همچنین بحث درباره تشکیل یک نیروی بینالمللی برای اطمینانبخشی به کییف در داخل کشور و مناطق همسایه مطرح شده است. اما رهبران اروپایی تصریح کردهاند چنین نیرویی تنها در صورت حمایت آمریکا امکانپذیر است.
تردیدها درباره آینده
جان فورمن، وابسته دفاعی پیشین بریتانیا در کییف و مسکو، گفت: «برای زلنسکی مهم است که دقیقاً بداند چه چیزی روی میز است.» او افزود: «درک روزافزونی وجود دارد که صلح نیازمند ارتشی قوی و حمایت بلندمدت اروپاست، و اوکراین احتمالاً نمیتواند تنها بر کمک فوری متحدان برای مقابله با حمله مجدد روسیه تکیه کند.»
فورمن نتیجه گرفت: «تمام این اقدامات صرفاً آمادهسازی برای صلحی است که به دلیل دیپلماسی نامنسجم ترامپ و نبود گفتوگوهای واقعی همچنان موهوم و دور از دسترس است.»
این سیستم پیشتر موفق شده بود همهگیری کوویدـ۱۹، رقابت آمریکا و چین و حتی موج تحولات رباتیک را پیشبینی کند.
به گزارش این رسانه، پروژه از سال ۲۰۱۸ در وزارت اطلاعات اسرائیل تحت مسئولیت یسرائیل کاتس آغاز شد، و اکنون زیر نظر وزارت نوآوری، علم و فناوری فعالیت دارد و بهگفته گیلا گملیل، وزیر پیشین اطلاعات، نمادی از «برتری فناورانه اسرائیل» محسوب میشود.
دکتر ویکتور ئسرائیل، رئیس ارشد بخش پروژه، به واینت گفت: «هدف ما شناسایی روندهای نوظهور جهانی و ایجاد تصویری جامع برای دولت است. اسرائیل نمیتواند خود را از تحولات جهانی جدا بداند و باید پیش از برخورد امواج تغییرات، آماده شود.»
بنابراین گزارش، این برنامه در واقع از چهار سامانه تشکیل شده است که هرکدام بر پایه فناوریهای متفاوت ساخته شده و بهصورت موازی فعالیت میکنند. نخستین سامانه که چهار سال پیش راهاندازی شد، روندهای اجتماعی و سیاسی را شناسایی میکند. دومی که آن هم چهار سال است در حال اجراست، بر فناوریهای آینده تمرکز دارد. سومی که در ماههای اخیر عمدتاً برای وزارت دفاع عملیاتی شده، زنجیرههای تأمین را تحلیل میکند. چهارمین سامانه و شاید پیشرفتهترین آنها، «هورایزن لاین»، همچنان در دست توسعه است.
به نوشته واینت، پروژه با بودجهای تنها چهار تا پنج میلیون شِکِل اداره میشود اما از فناوریهای پیچیده یادگیری ماشین و مدل «هوش مصنوعی چندعاملی» بهره میبرد. در این مدل، هر «عامل» متخصص یک حوزه است و با دیگر عوامل وارد بحث میشود تا در نهایت گزارشی کامل همراه با نمودارها و منابع منتشر کند. با این حال، پژوهشگران انسانی همچنان در تعریف پرسشها و بازبینی خروجی نقش دارند.
سامانه «هورایزن لاین» تنها به هشدار دادن بسنده نمیکند، بلکه برای وزارتخانههای مختلف توصیههای سیاستی نیز ارائه میدهد. برای نمونه، زمانی که رباتیک انساننما بهعنوان یک روند نوظهور شناسایی شد، این سامانه به وزارت اقتصاد پیشنهاد کرد برای راهاندازی خطوط تولید خودکار آماده شود و به وزارت رفاه توصیه کرد استفاده از رباتها در خدمات مراقبت از سالمندان را بررسی کند.
طبق گزارش واینت، ارزیابی اخیر تیم نشان میدهد جهان تا سال ۲۰۳۵ از نظم تکقطبی تحت سلطه آمریکا به سمت نظم چندقطبی در حرکت است. تضعیف مدلهای اقتصادی، افزایش نابرابری اجتماعی و بازگشت جنگهای دولتی از جمله روندهای شناساییشده هستند؛ امری که در جنگ اوکراین، درگیریهای خاورمیانه و تنشهای چین و تایوان قابل مشاهده است.
کارشناسان پروژه بر این باورند رقابت آمریکا و چین ساختاری و بلندمدت است و نمیتوان آن را صرفاً محصول سیاستهای یک دولت دانست.
این گزارش حتی احتمال «جنگ جهانی سوم» را مطرح میکند؛ نه لزوماً بهصورت یک جنگ واحد بلکه در قالب زنجیرهای از درگیریهای منطقهای. دکتر تسرائیل گفت: «تغییر نظم جهانی همواره با جنگهای بزرگ همراه بوده است. امروز نیز نشانههای مشابهی دیده میشود.»
او هشدار داد اسرائیل باید برای یک دوره طولانی بیثباتی آماده شود و روابط راهبردی خود را با هند، اروپا و کشورهای ایندوپاسیفیک تقویت کند.
به نوشته واینت، این سامانه در حوزه آموزش نیز بحثهایی را برانگیخته است. کارشناسان پیشنهاد دادهاند دروس مدارس تغییر کند تا با عصر هوش مصنوعی همخوان شود. با وجود این، مسئولان اذعان دارند که در پیشبینی روندهای فرعی احتمال خطا وجود دارد.
ئسرائیل در پاسخ به پرسشی درباره توانایی سامانه برای پیشبینی رویدادهایی همچون حمله هفتم اکتبر گفت: «هیچ فناوری نمیتوانست چنین رویدادی را هشدار دهد. محدودیت سیستم همین است و اگر یافتهها هم نادیده گرفته شوند، نتیجهای نخواهد داشت.»
واینت مینویسد که اسرائیل با این ابزار تلاش میکند خود را برای آیندهای پر از بحران، بیثباتی و احتمالاً نظم جهانی تازه آماده کند؛ آیندهای که ممکن است با جنگها و بحرانهای گسترده همراه باشد.
بهگزارش خبرگزاری رویترز، ماریا زاخارووا پنجشنبه در نشست خبری هفتگی خود اعلام کرد: «روسیه هیچ مداخله [نیروی نظامی] خارجی در اوکراین را بررسی نخواهد کرد؛ اقدامی که اساساً غیرقابل قبول است و امنیت را تضعیف میکند.»
این واکنش پس از آن بیان شد که اورسولا فوندرلاین، رئیس کمیسیون اروپا، در گفتوگویی با فایننشال تایمز فاش کرد اتحادیه اروپا در حال تهیه «طرحهای دقیق» برای اعزام نیروهای چندملیتی به اوکراین است؛ اقدامی که بهگفته او بخشی از تضمینهای امنیتی پس از جنگ و با پشتوانه توانمندیهای ایالات متحده خواهد بود.
با این حال، این اظهارات با مخالفت جدی آلمان روبهرو شد. بوریس پیستوریوس، وزیر دفاع آلمان، روز دوشنبه سخنان فوندرلاین را «زودهنگام» خواند و رد کرد.
روسیه بارها تاکید کرده است که هرگونه مداخله نظامی خارجی در اوکراین را تهدیدی مستقیم علیه امنیت خود قلمداد میکند. این موضعگیری تازه نیز در شرایطی مطرح میشود که جنگ اوکراین وارد سومین سال خود شده و تنشها میان مسکو و غرب همچنان رو به افزایش است.
فون در لاین: اروپا «طرحی دقیق» برای اعزام نیرو به اوکراین تدوین کرده است
اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در گفتوگو با فایننشالتایمز اعلام کرد اتحادیه اروپا «طرحی دقیق» برای اعزام نیرو به اوکراین تدوین کرده و با واشینگتن بر سر ارائه تضمینهای امنیتی به کییف به توافق رسیده است.
او تاکید کرد این تضمینها «کاملاً حیاتی» هستند و کمکهای مالی و آموزشی اروپا حتی پس از صلح نیز ادامه خواهد یافت. فون در لاین افزود دونالد ترامپ بارها تعهد داده که آمریکا بخشی از پشتوانه امنیتی اوکراین خواهد بود و کمیسیون اروپا نیز در حال بررسی منابع مالی جدید برای حمایت پایدار از ارتش اوکراین است.
او تصریح کرد معماری صلح باید روشن باشد و سپس رهبران اروپا با ترامپ دیدار کنند تا دیدگاه خود را توضیح دهند. ولودیمیر زلنسکی نیز تاکید کرده مذاکرات درباره تضمینهای امنیتی باید به سطح رهبران ارتقا یابد و مشابه چارچوب ناتو باشد.
اتحادیه اروپا همچنین قصد دارد پس از پایان جنگ به تأمین مالی آموزش نیروهای اوکراینی ادامه دهد. وزیران دفاع اروپا اعلام کردند در صورت برقراری آتشبس، ماموریت آموزشی اتحادیه در خاک اوکراین پیش خواهد رفت. کایا کالاس نیز از حمایت گسترده از این ایده خبر داد.
فون در لاین در ادامه، ولادیمیر پوتین را متهم کرد که حاضر به مذاکره نیست. همزمان، اکسیوس گزارش داد کاخ سفید از نبود پیشرفت در روند صلح پس از دیدار ترامپ و پوتین در آلاسکا ناراضی است و اروپا را عامل بنبست میداند.
به گزارش این روزنامه، یک منبع مصری به العربی الجدید گفت که در چارچوب نقش میانجیگرانه قاهره در مذاکرات آتشبس غزه، درخواست رسمی برای فراهمکردن اقامت نیمهدائم نخاله در پایتخت مصر مطرح شده است؛ اقدامی که هدف آن حفاظت از او در برابر حملات احتمالی اسرائیل عنوان شده است.
اسرائیل هیوم نوشت همزمان با این تحولات، کشورهای دیگر نیز تدابیر امنیتی تازهای برای رهبران حماس اتخاذ کردهاند. بهویژه ترکیه اخیراً حفاظت از مقامهای ارشد این گروه را تقویت کرده و علاوه بر افزایش شمار محافظان، پروتکلهای امنیتی سختگیرانهتری را به اجرا گذاشته است.
این روزنامه افزود در لبنان نیز شرایط تغییر کرده است. شماری از رهبران شاخه لبنانی حماس به دلیل ادامه حملات اسرائیل، دفاتر خود را ترک کرده و به مکانهای امن منتقل شدهاند. یک مقام ارشد حماس به العربی الجدید گفت که مقامهای چند کشور محل اقامت رهبران این گروه هشدار دادهاند سطح مراقبتهای امنیتی را بهطور جدی افزایش دهند.
به گفته این مقام، دولتهای میزبان از رهبران حماس و جهاد اسلامی خواستهاند با تشدید اقدامات حفاظتی، خطر حملات احتمالی اسرائیل را کاهش دهند؛ اقدامی که شامل استفاده بیشتر از محافظان شخصی و تجهیزات امنیتی پیشرفته میشود.
در همین حال، منابع آگاه به اسرائیل هیوم گفتند دستگاه امنیت داخلی حماس هفته گذشته هشدار امنیتی ویژهای برای رهبران خود در خارج از فلسطین صادر کرده است. این هشدار تاکید داشت که اسرائیل بهطور هدفمند شایعاتی درباره عملیات ترور منتشر میکند تا هم فضای روانی و رسانهای را متشنج کند و هم افکار عمومی را برای اقدامات احتمالی آینده آماده سازد.
این روزنامه نتیجه گرفت که چنین شرایطی از نگرانی فزاینده رهبران گروههای فلسطینی حکایت دارد؛ نگرانیای که پس از سلسله حملات اخیر اسرائیل در لبنان تشدید شده و آنها را به تغییر مکان و اتخاذ تدابیر بیسابقه واداشته است.
اسرائیل هیوم در پایان نوشت تثبیت حضور تقریباً دائمی نخاله در قاهره و همزمان سختگیرانهتر شدن شرایط امنیتی در دیگر کشورها نشان میدهد تهدیدهای اسرائیل برای ترور سران گروههای فلسطینی اکنون جدیتر از هر زمان دیگری تلقی میشود.
در یکی از آخرین موارد، یسرائیل کاتص، وزیر دفاع اسرائیل، اعلام کرد ابوعبیده، سخنگوی گردانهای عزالدین قسام، در حمله هوایی ارتش اسرائیل به محله ریمال در شهر غزه کشته شد.
گفته او، این عملیات با همکاری شینبت انجام گرفت و از مهمترین ضربات اخیر علیه حماس به شمار میرود. رسانههای فلسطینی تایید کردند که ابوعبیده و افراد حاضر در آپارتمان هدف، در این حمله کشته شدند و دستکم پنج تن جان باختند.
