تحلیلگر ارشد در ایراناینترنشنال
علی خامنهای، در اظهاراتی صریح، تمامی پیشنهادها برای مذاکره مستقیم و جامع با ایالات متحده آمریکا را رد کرد. او تاکید کرد که وضعیت موجود میان جمهوری اسلامی و آمریکا، یک «بنبست محض» است و نهتنها مذاکره با آمریکا سودی ندارد، بلکه به ضرر کشور خواهد بود.
این موضعگیری قاطع رهبر جمهوری اسلامی تنها چهار روز پیش از بازگشت رسمی تحریمهای سازمان ملل علیه ایران مطرح شده است. با این موضع، عملاً راه دیپلماسی مسدود شده و چشمانداز ورود ایران به دومین جنگ در کمتر از یک سال اخیر، جدیتر از همیشه به نظر میرسد.
شکست مسیر مذاکره و توافق، و باز شدن مجدد مسیر تحریم و جنگ، حالا بهعنوان یک سناریو محتمل، بر سر کشور سایه انداخته است.
خامنهای در حالی مذاکره با آمریکا را رد کرده که دونالد ترامپ، در سخنرانیاش در مجمع عمومی سازمان ملل اعلام کرد که پیشنهاد توافق را به طرف ایرانی داده و خواستار گفتوگو شده، اما طرف ایرانی نپذیرفته و آمریکا مجبور به حمله شده است.
اظهارات جدید خامنهای عملاً سفر مسعود پزشکیان، رییس دولت در جمهوری اسلامی، به نیویورک را بیاثر کرد. در حالی که گمانهزنیها درباره احتمال دیدار او با ترامپ بالا گرفته بود، خامنهای اجازه چنین دیداری را نداده است.
نتیجه، تنها یک سخنرانی بیاثر و کلیشهای دیگر در سازمان ملل خواهد بود؛ با این تفاوت که احتمالاً پزشکیان در سخنرانیاش از «نهجالبلاغه» بیشتر خواهد خواند و مترجمان همزمان سازمان ملل را به زحمت خواهد انداخت.
اما نکته کلیدی اظهارات جدید خامنهای ، تاکید او بر ادامه غنیسازی اورانیوم است. او گفت: «ما هرگز غنیسازی را متوقف نخواهیم کرد»؛ در حالی که اساس هر توافقی با غرب، متوقف کردن یا محدودسازی همین برنامه غنیسازی است. بدین ترتیب، چشمانداز هرگونه توافق عملاً منتفی شد.
این سخنان نهتنها پایان راه مذاکره را اعلام کرد، بلکه بازگشت قریبالوقوع تحریمهای سازمان ملل را قطعی ساخت. احتمال وقوع جنگ نیز حالا از هر زمان دیگری بالاتر رفته است.
خامنهای در بخش دیگری از صحبتهایش مدعی شد که اسرائیل در جریان جنگ ۱۲ روزه اخیر، قصد تحریک مردم ایران برای قیام علیه نظام را داشته است.
او با گفتن این جمله، ناخواسته تایید کرد که زمینه نارضایتی و حتی قیام عمومی در جامعه وجود دارد. این تاییدی است که پیشتر تنها تحلیلگران به آن اشاره میکردند، اما اکنون هم اسرائیل و هم شخص خامنهای آن را به زبان میآورند.
رد صریح پیشنهادهای داخلی برای مذاکره با آمریکا از سوی خامنهای نشاندهنده وجود اختلاف جدی در درون حاکمیت است. بهوضوح بسیاری از مسئولان جمهوری اسلامی، برخلاف او، به دنبال مذاکرهاند و خامنهای ناچار شده برای رد آنها دلیلتراشی کند. این اختلافات حالا علنی شده و شکاف در رأس حاکمیت را عمیقتر کرده است.
اکثریت مردم ایران خواهان نظامی با روابط متعادل با غرباند، نه یک رژیم منزوی در آغوش روسیه و چین. اختلاف دیدگاه میان رهبر جمهوری اسلامی و بخش عمدهای از جامعه و همچنین تعداد روزافزون مسئولانی که با سیاستهای او مخالفت میکنند، تبدیل به بحرانی جدی برای بقای نظام شده است.
صدای مخالفت از درون خود نظام بلند شده؛ از محمد خاتمی و محمود احمدینژاد گرفته تا حسن روحانی و مسعود پزشکیان، همه صراحتاً از رد فرصت مذاکره بهدست خامنهای انتقاد میکنند.
روحانی اخیراً گفته است: «من میخواستم با ترامپ دیدار کنم و مشکل را حل کنم، اما اجازه ندادند.» چه کسی اجازه نداد؟ پاسخ روشن است: علی خامنهای.
واقعیت این است که صدای مسئولان جمهوری اسلامی از سیاستهای علی خامنهای بلند شده است. انتقادات، گسترده و علنی شده و روزبهروز در حال افزایش است. بسیاری از این مقامات از تناقض میان دستورات رهبر و واقعیتهای جامعه سخن میگویند. شکاف میان حکومت و جامعه عمیق شده است؛ از حجاب اجباری گرفته تا فیلترینگ، مردم دیگر به فرامین حکومت اعتنایی ندارند.
سقوط عملی جمهوری اسلامی در خیابانها
بخش بزرگی از خیابانهای کشور به تصرف زنان و دخترانی درآمده که با پوشش دلخواه خود حاضر میشوند و حجاب اجباری را عملاً کنار گذاشتهاند. این پدیده، نشانهای روشن از عقبنشینی عملی جمهوری اسلامی از خیابانهاست؛ تحولی اجتماعی که نه تنها گسترده و ماندگار است، بلکه بازگشتناپذیر نیز به نظر میرسد.
قیام مهسا اگرچه به لحاظ شکلی منجر به سقوط رسمی جمهوری اسلامی نشد، اما واقعیت این است که نظام در خیابانها سقوط کرده است. دیگر خبری از گشت ارشاد و فضای ارعاب نیست. خیابانها به تسخیر زنان و دخترانی درآمدهاند که آشکارا حجاب اجباری را کنار گذاشتهاند. این تغییر، یک انقلاب بیسروصدا اما پیروز است. جمهوری اسلامی دیگر توان کنترل این فضا را ندارد. این تحولات، آرام اما بازگشتناپذیرند.
جمهوری اسلامی عملاً در خیابانها سقوط کرده است. تنها چیزی که باقی مانده، ساختمانهایی است به نام نهادهای حکومتی مثل صداو سیما و هیات دولت و بیت رهبری و پادگانهایی با نیروهای سرکوبگر. فراتر از این، نظام دیگر ظهور و بروزی در جامعه ندارد؛ عملاً سقوط کرده است. حالا فقط باید منتظر روزی بود - که دیگر خیلی دور هم نیست - که بیت رهبری در خیابان فلسطین نیز سقوط کند و کار نظام تمام شود.
بسیاری از مسئولان نظام این وضعیت را درک کردهاند. برخی از آنها میخواهند با پذیرش رسمی تغییرات اجتماعی، از فروپاشی کامل نظام جلوگیری کنند اما علی خامنهای، در رأس حاکمیت، همچنان در برابر این تحولات مقاومت میکند.
شکاف در رأس قدرت عمیق شده؛ و برخی از فرمانبران نظام دیگر از فرمانده درمانده پیروی نمیکنند. این، از نشانههای قطعی آغاز فروپاشی دیکتاتوریهاست: جایی که اطاعت کورکورانه از رهبر پایان میپذیرد و صدای انتقاد از درون حاکمیت هم پس از اعتراضات مردم بلند می شود.
امروز، انتقاد علنی از علی خامنهای نهتنها بیشتر، بلکه صریح تر شده است. مقامات جمهوری اسلامی، یکی پس از دیگری، سیاستهای او را ناکارآمد و خطرناک میدانند.
با این شرایط، و با سخنان امروز خامنهای، هرگونه امید به توافق بر باد رفته است. حالا نه پزشکیان جرأت دیدار با ترامپ را دارد، نه عراقچی میتواند از دیدارهای نمادین فراتر رود. توافق فنی اخیر با آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز به گفته خود عراقچی، در صورت بازگشت تحریمها بیاثر خواهد شد.
با بازگشت تحریمها، به احتمال بسیار فنر قیمتها در ایران رها خواهد شد. دلار، طلا، سکه، و کالاهای اساسی گرانتر از پیش خواهند شد و مهمتر از آن، راه جنگ نیز باز خواهد شد.
جمهوری اسلامی بار دیگر به سمت یک درگیری نظامی احتمالی پیش میرود، فقط به خاطر لجاجت یک رهبر که چشم بر تغییرات داخلی، منطقهای و جهانی بسته است.
سوال اساسی اینجاست: آیا خامنهای «جام زهر» را خواهد نوشید یا بهقول خودشان «شربت شهادت» را؟ انتخابی که دیگر فقط به خودش یا حتی آمریکا محدود نمیشود؛ بخش بزرگی از این تصمیم، در دستان اسرائیل و شخص نتانیاهو قرار گرفته است.
درست است که ترامپ خواهان عقبنشینی جمهوری اسلامی و توافق است، اما در عمل، اسرائیل و نتانیاهو فعالتر ظاهر شدهاند. نتانیاهو در آغاز سال نو یهودیان، بار دیگر تاکید کرد که مهمترین ماموریت دولت و ارتش اسرائیل، از بین بردن «محور شرارت» جمهوری اسلامی است.
البته این فقط به انهدام گروههای نیابتی جمهوری اسلامی در منطقه محدود نمیشود. در واقع، پیام واضحتر از همیشه است: اسرائیل دنبال زدن «سر مار» است، یعنی هدف قرار دادن مقامات ارشد جمهوری اسلامی، حتی شخص علی خامنهای.
از مذاکره تا تقابل؛ شکاف درونسیستمی
در داخل کشور، فشارها روی خامنهای برای حرکت بهسمت مذاکره با آمریکا بهشدت افزایش یافته است. بسیاری از مقامات، حتی کسانی که سالها در ساختار نظام نقش ایفا کردهاند، حالا علناً میگویند که ادامه مسیر تقابل با آمریکا دیگر ممکن نیست.
در جمهوری اسلامی سابقه نداشته بدنه نظام این چنین و تا این حد از رأس آن فاصله بگیرد. روزبهروز چهرههای بیشتری در فضای رسمی و رسانهای میگویند که باید در سیاست خارجی بازنگری شود. برخی حتی خواهان آن شدهاند که مسعود پزشکیان، رییسجمهوری فعلی، با اجازه خامنهای با ترامپ دیدار کند تا از تشدید بحران جلوگیری شود.
اما نشانهها حاکی از آن است که خامنهای قصد چنین عقبنشینیای را ندارد. تمام گمانهزنیها درباره دیدار احتمالی پزشکیان و ترامپ بیشتر شبیه خیالپردازی رسانههای داخلی است تا واقعیت سیاسی.
در همین حال، ترامپ هم هیچ علاقهای به دیدار با مقامهای جمهوری اسلامی نشان نداده و برخلاف گذشته، اینبار آمریکا است که بر خلاف دوره بایدن، تمایلی به مذاکره ندارد.
تحلیلها میگویند ترامپ با سیاستهای تنبیهی خود و استفاده از فشار اسرائیل، بازی وقتکشی جمهوری اسلامی را برهم زده است.
ترامپ و نتانیاهو؛ پایان عصر مماشات
برخلاف اوباما و بایدن که بیشتر بهدنبال حفظ وضعیت موجود بودند، ترامپ در هر دو دوره ریاست جمهوری خود سیاست صریحتری در قبال جمهوری اسلامی اتخاذ کرده است. کشتن قاسم سلیمانی پیام روشنی بود به خامنهای: در برابر آمریکا، دیگر جایی برای بازی دوگانه نیست.
اروپا نیز با استفاده از «مکانیسم ماشه»، در حال بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل است. همه اینها، جمهوری اسلامی را به نقطهای رسانده که همزمان تحت فشار تحریمهای حداکثری قرار دارد و خطر جنگ نیز بیش از همیشه جدی است.
جنگ در راه است؟
با توجه به شرایط موجود، اگر خامنهای به توافق تن ندهد، چشمانداز جنگ وجود دارد. جنگی که برخلاف جنگهای متعارف گذشته، هدفش نه صرفاً زیرساختهای نظامی، بلکه میتواند نابودی کامل ساختار قدرت جمهوری اسلامی، از جمله شخص رهبر آن باشد.
اسرائیل احتمالاً بهدنبال حملهای سنگین و هوایی خواهد بود و هدف مستقیم آن، نه فقط پایگاهها، بلکه شخص خامنهای و دیگر مقامات ارشد خواهد بود. پدافند ضعیف جمهوری اسلامی و نفوذ گسترده اطلاعاتی درون ساختار نظام، امکان دفاع موثر از رأس حاکمیت را نیز تقریباً ناممکن کرده است.
لغو رژه نیروهای مسلح که بیش از چهار دهه بهطور منظم برگزار میشد، نشانه روشنی از همین ترس امنیتی است. جمهوری اسلامی حالا حتی از برگزاری مراسمی نمادین هم ناتوان شده—آن هم در پایتخت.
در همین شرایط، دستگاه رسمی نظام همچنان به رجزخوانی ادامه میدهد، اما این رجزها دیگر در فضای داخلی و بینالمللی جدی گرفته نمیشود. مردم، آمریکا، اسرائیل و حتی بسیاری از مسئولان نظام میدانند که این تهدیدها تا حد زیادی توخالی است.
خامنهای اکنون در لحظهای سرنوشتساز ایستاده. او یا باید تصمیم به عقبنشینی بگیرد و «جام زهر» را بنوشد—یعنی به توافقی جامع با آمریکا تن دهد و از غنیسازی هستهای و برنامه موشکی بالستیک صرفنظر کند—یا باید به راه «شربت شهادت» برود و در مسیر جنگ و احتمالاً سقوط گام بگذارد.