میدلایست فروم، اندیشکده مستقر در ایالات متحده، در مقالهای تازه نوشت که جنگ ۱۲روزه از هم گسیختگی استراتژیک جمهوری اسلامی را سرعت داد، به افزایش سرکوب داخلی، چرخش حکومت به سوی ملیگرایی و بازسازی نهادی انجامید و همزمان حکومت را در برابر بحرانهای آینده آسیبپذیرتر کرد.
این مقاله، جنگ ۱۲روزه میان جمهوری اسلامی با اسرائیل و آمریکا را برخلاف تبلیغات رسمی حکومت ایران «یک شکست تحقیرآمیز» خوانده که «ضعفهای ساختاری جمهوری اسلامی بهویژه سپاه پاسداران» را آشکار کرد.
سعید گلکار، پژوهشگر میهمان در مرکز «دموکراسی، توسعه و حاکمیت قانون» دانشگاه استفورد و دانشیار دانشکده علوم سیاسی دانشگاه تنسی، علت این شکست را «ماهیت ایدئولوژیک نظام» خوانده و آن را شکلی از «زوال عقلانیت» توصیف کرده است.
بخش مفصلی از این مقاله به پیامدهای جنگ ۱۲روزه میپردازد؛ پیامدهایی که از نظر نویسنده ساختار سیاسی و ایدئولوژی جمهوری اسلامی را دگرگون کرد و اثری عمیق بر آینده این حکومت گذاشت.
از نظر نویسنده بزرگترین پیامد «تخریب زیرساختهای نظامی و هستهای» و فروپاشی سیاست جمهوری اسلامی برای «رهبری محور مقاومت و ایفای نقش امالقرای جهان اسلام» بود.
«فرسایش اقتدار علی خامنهای» و به دنبال آن «تمرکززدایی در تصمیمگیری»، «بازگشتن چهرههای حذفشده» بهویژه «عملگرایان» به عرصه قدرت، «تشکیل شورای دفاع ملی»، «تحریک احساسات ملیگرایانه» برای بازیابی مشروعیت از دسترفته و «شدت گرفتن سرکوب داخلی» پیامدهای مهم دیگری است که در این مقاله به آنها پرداخته شده است.
بازگشت نخبگان سیاسی، اما نه همه آنها
در بخشی از این مقاله میخوانیم که هرچند خامنهای پس از جنگ برای جلوگیری از فروپاشی درونی نظام چهرههای حذفشده ای مانند علی لاریجانی را به مرکز قدرت بازگرداند و مرگ بسیاری از فرماندهانش، از جمله حسین سلامی، چارهای جز بازگشت عملگرایان به هسته قدرت برای او باقی نگذاشت، اما در ادامه، واکنشهای قوه قضائیه و سپاه به این تغییرات سبب شد «امید به اصلاح ساختاری در برابر سلطه تندروها» به ناامیدی بینجامد.
چرخش به سوی ملیگرایی
نویسنده با اشاره به کارزار تبلیغاتی سپاه پاسداران با بهرهگیری از اسطوره آرش کمانگیر و پیوند زدن این اسطوره با مفهوم «پرتاب موشک به سوی اسرائیل»، بر این باور است که تلاشهای این نهاد و شخص خامنهای که خود را مدافع «افتخار ملی» جلوه داد، سبب «تضعیف هویت انقلابی» شد و شکاف میان «تبلیغات و واقعیت» را بیش از پیش برای مردم آشکار کرد.
سه سناریو پیش روی جمهوری اسلامی
گلکار که در این مقاله میان جمهوری اسلامی و ایران به عنوان پیکرهای مجزا از حکومت تفکیک قائل شده، بر این باور است که در این «نقطه سرنوشتساز» سه سناریو پیش روی «جمهوری اسلامی» قرار دارد:
سناریو اول، اصلاحات تاکتیکی محدود و پیش بردن راهبرد «بقا از طریق تشدید سرکوب و انتظار برای تغییر دولتهای آمریکا و اسرائیل» از سوی خامنهای است.
در حالت دوم حکومت با تداوم سرکوب و فریبِ اجتماعی قدرت خود را حفظ میکند، اما ناتوان از اصلاح ساختاری است و با بینتیجه ماندن مذاکرات، انزوای سیاسی و اقتصادی عمیقتر میشود.
سناریو سوم نیز دور دیگری از حملات اسرائیل و آمریکا به ایران و شورشهای داخلی است که از نظر نویسنده احتمال وقوع آن نسبت به دو گزینه دیگر کمتر است و رخداد آن در صورتی محتمل خواهد بود که «انسجام نخبگان» جمهوری اسلامی از هم بپاشد.
سایت حقوق بشری هرانا یکشنبه ۱۱ آبان گزارش داد دادگاه خسروی را به اتهام «تبلیغ علیه نظام» به یک سال حبس و به اتهام «ارتباط با رسانههای وابسته به اسرائیل» به پنج سال حبس محکوم کرد.
بر اساس این حکم که از سوی مرادیان، رییس شعبه اول دادگاه انقلاب شهرستان بهبهان، صادر شده، خسروی همچنین به اتهام «توهین به رهبری» به دو سال حبس، به اتهام «توهین به بنیانگذار نظام» به دو سال حبس و به اتهام «توهین به مقدسات» به پنج سال حبس محکوم شد.
در صورت تایید این حکم در مرحله تجدیدنظر و با اعمال ماده ۱۳۴ قانون مجازات اسلامی، مجازات اشد یعنی پنج سال حبس برای این معلم قابل اجرا خواهد بود.
پیش از این در ۱۴ شهریور، نرگس محمدی، برنده جایزه نوبل صلح، در بیانیهای خطاب به مایساتو، گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل، گفته بود فعالیتهای صنفی معلمان از ابتدای استقرار جمهوری اسلامی تاکنون در همه دولتها سرکوب شده است.
او در این بیانیه نوشت در دولت ابراهیم رئیسی و پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی»، صدها فعال صنفی بازداشت و بیش از ۳۰۰ معلم با احکام اخراج و انفصال روبهرو شدند و در دولت پزشکیان نیز دستکم ۱۶ معلم در کردستان به اخراج، انفصال یا بازنشستگی اجباری محکوم شدند.
بر اساس گزارش هرانا، جلسه دادگاه رسیدگی به اتهامات خسروی ۱۰ آبان در دادگاه انقلاب شهرستان بهبهان برگزار شد و حکم او ۱۱ آبان صادر و به او ابلاغ شد.
یک منبع مطلع از وضعیت پرونده خسروی درباره عناوین اتهامی و روند دادگاه او به هرانا گفت: «اتهامات واهی فوق عمدتا بر اساس پیامکهای شخصی خسروی با یکی از اعضای خانواده و همچنین تعدادی استوری اعتراضی که چند سال پیش در صفحه اینستاگرام خود منتشر کرده بودند، مطرح شده است.»
او افزود: «قاضی دادگاه بهجای بررسی دفاعیات و ارزیابی عناصر مادی و معنوی جرم، در جلسه دادگاه خطاب به متهم گفته است: تو هنوز تند هستی.»
خسروی پیشتر در هفتم مرداد به دست ماموران اطلاعات سپاه پاسداران بازداشت و ۱۸ مرداد با تودیع وثیقه دو میلیارد تومانی از زندان سپیدار اهواز آزاد شده بود.
خسروی دارای مدرک دکترای تعلیم و تربیت و ساکن بهبهان است و پس از اعتراضات سال ۱۳۸۸ نیز از دانشگاه پیام نور بندر امام اخراج شده بود.
در سالهای گذشته صدها معلم بهدلیل فعالیتهای صنفی و همراهی با اعتراضات مردمی زندانی شده یا با حکم هیئت رسیدگی به تخلفات اداری وزارت آموزش و پرورش از کار تعلیق یا بهصورت دائمی اخراج شدهاند.
محمد حبیبی، سخنگوی شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان، ۲۷ مرداد در مصاحبه با روزنامه شرق گفت دولت پزشکیان نتوانسته تغییری در سیاست برخورد با مطالبات صنفی معلمان ایجاد کند.
در این بیانیه که یکشنبه ۱۱ آبان منتشر شد، آمده است مسدودسازی پیدرپی چند رسانه رسمی و مستقل، از جمله انتخاب، رکنا، آسیا، دیدارنیوز و هممیهن، به «تحدید آزادیهای قانونی شهروندان و نهاد رسانه» دامن زده است.
انجمن صنفی روزنامهنگاران به نقش رسانههای مستقل در زمان بحران اشاره کرد و نوشت: «رسانههای مستقل بارها نشان دادهاند که در شرایط بحران تا چه حد بهتر از رسانههای وابسته عمل میکنند.»
این انجمن افزود رسانههای وابسته به حاکمیت «اغلب با سازوکارها و نیروی انسانی و هزینههای چندین برابر مشغول فعالیت هستند، ولی در برخوردهای نامعمول و خارج از چارچوب، اغلب رسانههای مستقل هستند که بیشترین آسیب را میبینند».
از ابتدای استقرار جمهوری اسلامی، سرکوب رسانهها و محدود کردن روزنامهنگاران منتقد بهطور مستمر ادامه داشته است؛ حکومت بارها رسانههای مستقل را تعطیل و روزنامهنگاران را بهدلیل انتقاد از عملکردش بازداشت، شکنجه و زندانی کرده است.
در آخرین نمونه، پس از انتشار گزارش روزنامه هممیهن درباره شاکی پرونده پژمان جمشیدی، سایت این روزنامه به دستور نهادهای امنیتی مسدود شد.
انجمن صنفی روزنامهنگاران در ادامه بیانیه خود، با محکومکردن «توقیف و تحدید رسانههای مستقل بهدلیل فشارهای گوناگون و به شیوههای غیرقانونی و خارج از رویههای متعارف»، از دولت مسعود پزشکیان خواست بر «مواضع قانونی و دفاع از انتشار رسانههای مستقل» پافشاری کند.
این نهاد صنفی در عین حال تاکید کرد که «اثر نمایانی» از تلاش دولت پزشکیان برای دفاع از حقوق رسانهها به چشم نمیخورد.
در این بیانیه همچنین به نقش نهادهای حاکمیتی در تصمیمگیریهای رسانهای اشاره شده و آمده است: «دولت، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، هیئت نظارت بر مطبوعات و نیز قوه قضاییه نباید تحت تاثیر اختلافهای جناحی گروههای سیاسی بر سر قدرت، از مرّ قانون عدول کنند و بدون طی مراحل قانونی حقوق افراد و رسانهها را سلب نمایند.»
انجمن صنفی روزنامهنگاران تهران در پایان ابراز امیدواری کرد که حقوق رسانههای مستقل داخلی بهعنوان صدای مردم بیش از همیشه به رسمیت شناخته شود تا عرصه برای شماری از نهادها و گروههایی که به «رفتارهای فراقانونی» عادت کردهاند، فراهم نشود.
سازمان دفاع از جریان آزاد اطلاعات تیرماه در گزارشی درباره سرکوب آزادی بیان در ایران اعلام کرد در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ میلادی، دستکم ۴۶ پرونده قضایی جدید علیه روزنامهنگاران و رسانهها تشکیل شده است.
چهارم تیر نیز فدراسیون بینالمللی روزنامهنگاران به افزایش شمار احضار و بازداشت روزنامهنگاران در ایران از زمان آغاز جنگ ۱۲ روزه واکنش نشان داده و خواستار توقف فشار حکومت ایران بر روزنامهنگاران و خبرنگاران شده بود.
علی اسدالهی، فرمانده انتظامی الیگودرز، یکشنبه ۱۱ آبان از کشف پیکر جوانی در یک خودرو در محدوده پشت ورزشگاه ارسلان گودرزی (زیر پل) خبر داد و بدون اشاره به هویت او گفت این فرد با یک قبضه سلاح کلت کمری خودکشی کرده است.
او در عین حال تاکید کرد: «موضوع در دست بررسی تخصصی پلیس آگاهی است تا انگیزه و علت دقیق حادثه مشخص شود.»
شماری از کاربران شبکههای اجتماعی نام این شهروند را امید سرلک عنوان کردند و نوشتند ماموران پیکر او را به خانوادهاش تحویل ندادهاند و آنها را تحت فشار گذاشتهاند تا بگویند که خودکشی کرده است.
همزمان شماری از کاربران تصاویری از آخرین استوریهای سرلک در اینستاگرام را منتشر کردند.
در یکی از این استوریها، او ویدیویی از آتش زدن تصویر خامنهای را منتشر کرده بود که روی آن صدای محمدرضا شاه پهلوی قرار داده شده بود.
سرلک در استوری دیگری همراه با هشتگ «مرگ بر خامنهای» نوشته بود: «تا کی حقارت، تا کی فقر، تا کی سواری دادن. الان وقتشه خودتو نشون بدی، جوون. الان وقتشه دلو به دریا بزنی. البته این آخوندا واسه جوونای ایران رودی بیش نیستن.»
او اضافه کرده بود: «میتونی بهجای استوری گذاشتن با دشمن فرضی، الان خودتو نشون بدی. الان همون زمانی که میگفتی "الله یار باشه دشمن هزار". این گوی، اینم میدون. دلدارا خودتونو ثابت کنید. هر شهری چهارتا جوون دلدار نداره؟ خودمم نفر اول میام بیرون.»
شهرام سدیدی، شاعر و فعال سیاسی اهل سبزوار، با انتشار تصاویری از سرلک در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «این استوریها را گذاشته و به خیابان رفته! بعد از چند ساعت جنازه گلولهخوردهاش با یک اسلحه در ماشین پیدا شده. جنازه را به خانواده تحویل ندادهاند و آنها را تحت فشار گذاشتهاند تا بگویند خودکشی بوده.»
کاربر دیگری از سرلک بهعنوان «جوان وطنپرست بختیاری» نام برد و نوشت درست ۹ ساعت بعد از گذاشتن استوری آتشزدن تصویر خامنهای در اینستاگرام، «زیر شکنجه وزارت اطلاعات جمهوری اسلامی کشته شد».
یک شهروند نیز در ایکس نوشت: «سرلک بعد از گذاشتن استوری در صفحه اینستاگرامش، توسط سازمان اطلاعات سپاه دستگیر شد و ساعاتی بعد پیکر زخمی و کبود شدهاش را به خانوادهاش تحویل دادند. امید زیر شکنجه وحشیانه کشته شد.»
مقامهای جمهوری اسلامی در سالهای گذشته درباره افرادی که بهطور مشکوک فوت کردهاند، بارها ادعای «خودکشی» را پیش کشیدهاند.
این ادعا در بسیاری از موارد از سوی افکار عمومی ایرانیان رد شده و برخی کاربران شبکههای اجتماعی با عباراتی کنایهآمیز چون «خودکشی شد» به آن واکنش نشان دادهاند.
در یکی از این نمونهها، فروردین ۱۴۰۳ پیکر سارا تبریزی، زندانی سیاسی پیشین، در منزل پدریاش در تهران پیدا شد.
او در هفتههای پایانی زندگی از سوی ماموران امنیتی زیر فشار روانی سنگین قرار گرفته و به وزارت اطلاعات احضار شده بود.
تا زمان انتشار این گزارش، مقامهای قضایی و امنیتی درباره جزئیات چگونگی مرگ سرلک و نتیجه تحقیقات پلیس آگاهی در این خصوص توضیح تازهای ندادهاند.
سکوت مقامها و انتشار روایتهای متناقض، پرسشهای تازهای درباره نحوه مرگ سرلک برانگیخته است.
