اسرائیل هیوم: تهران، آمریکای جنوبی را به یکی از کانون‌های اصلی تروریسم خود تبدیل کرده است

برای نخستین بار در تاریخ، روسای جمهوری‌ قزاقستان، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان در قالب نشست C5+1 در کاخ سفید گردهم آمدند؛ رویدادی که از نگاه بسیاری از ناظران، نشانه‌ای از تغییر سطح توجه واشینگتن به آسیای مرکزی و بخشی از رقابت گسترده‌تر قدرت‌ها بر سر انرژی، مواد معدنی کمیاب و خطوط حیاتی حمل‌ونقل محسوب می‌شود.

قالب C5+1 که نخستین بار در سال ۲۰۱۵ در شهر سمرقند ازبکستان میان وزیران امور خارجه شش کشور شکل گرفت، تا سال‌ها بیشتر بر همکاری‌های تجاری، حمل‌ونقل و انرژی متمرکز بود و بعدتر موضوعات امنیتی، به‌ویژه جنگ افغانستان، به آن اضافه شد.

در سال ۲۰۲۳ نیز جو بایدن نشست رهبران آسیای مرکزی را در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک برگزار کرد؛ اقدامی که بسیاری آن را نشانه تغییر تدریجی رویکرد واشینگتن نسبت به منطقه می‌دانستند. اما میزبانی تازه ترامپ در کاخ سفید، نه‌تنها این رویکرد را تثبیت کرد، بلکه آن را به سطحی بالاتر ارتقا داد؛ سطحی که به‌روشنی نشان می‌دهد رقابت آمریکا با چین و روسیه وارد مرحله جدیدی شده است.

از زمان آغاز جنگ تمام‌عیار روسیه علیه اوکراین در سال ۲۰۲۲، کشورهای آسیای مرکزی نسبت به پیامدهای امنیتی و اقتصادی وابستگی بیش‌ازحد به مسکو نگران شده‌اند. تحریم‌های سنگین آمریکا و اروپا علیه روسیه، کاهش ارزش روبل و محدودیت‌های تجاری، فشارهایی را بر اقتصادهای آسیای مرکزی وارد کرده است؛ اقتصادهایی که میلیون‌ها نفر از شهروندانشان به‌عنوان کارگر مهاجر در روسیه مشغول کارند و بخش مهمی از درآمدشان از انتقال پول‌های آنان تامین می‌شود.

همین نگرانی‌ها سبب شده دولت‌های منطقه به‌دنبال متنوع‌سازی روابط اقتصادی و امنیتی خود باشند؛ فرصتی که واشنگتن آن را بلافاصله تشخیص داده و در ماه‌های گذشته تلاش کرده از آن بهره ببرد.

معاملات ۱۲ میلیارددلاری

ترامپ در ماه‌های نخست دوره دوم ریاست‌جمهوری خود، مجموعه‌ای از توافق‌های بزرگ تجاری با کشورهای آسیای مرکزی امضا کرده که ارزش مجموع آنها به ۱۲.۴ میلیارد دلار می‌رسد.

او با بهره‌گیری از شبکه اجتماعی خود تروث سوشیال، به‌طور مرتب بر این توافق‌ها تاکید کرده و آنها را نشانه‌ای از «بازگشت آمریکا به مرکز رقابت جهانی» دانسته است.

بزرگ‌ترین این توافق‌ها خرید ۲۲ فروند بوئینگ ۷۸۷ دریم‌لاینر از سوی ازبکستان به ارزش ۸ میلیارد دلار بود که ترامپ ادعا کرده بیش از ۳۵ هزار شغل در آمریکا ایجاد خواهد کرد.

قزاقستان نیز قراردادی ۴.۲ میلیارد دلاری با شرکت آمریکایی وب‌‎تک (Wabtec) امضا کرده که شامل ۳۰۰ کیت لوکوموتیو برای توسعه شبکه ریلی این کشور است.

علاوه بر این، دولت ترامپ در حال مذاکره برای اعطای دسترسی شرکت آمریکایی Cove Capital LLC به یکی از بزرگ‌ترین معادن دست‌نخورده تنگستن جهان در قزاقستان است؛ ماده‌ای که برای صنایع پیشرفته نقشی کلیدی دارد.

با وجود این توافق‌ها، آنچه بیش از هر چیز انگیزه واشینگتن برای نزدیکی به آسیای مرکزی را افزایش داده، رقابت فزاینده بر سر «مواد معدنی کمیاب» است؛ عناصری که در تولید فناوری‌های حساس از تلفن‌های هوشمند گرفته تا تجهیزات دفاعی، خودروهای برقی و هوش مصنوعی نقشی تعیین‌کننده دارند.

فرصتی که آمریکا نمی‌خواهد از دست بدهد

قزاقستان در ماه آوریل اعلام کرد ذخایر بزرگی از عناصر کمیاب مانند سریم، لانتان، نئودیمیم و ایتریم در استان قره‌قندی کشف کرده که حجم احتمالی آن بیش از ۲۰ میلیون تن است؛ رقمی که در صورت تایید، تقریباً برابر نیمی از ذخایر چین خواهد بود.

این کشف در زمانی صورت گرفت که چین، با داشتن ۴۴ میلیون تن ذخیره و ۹۰ درصد ظرفیت فرآوری جهانی، صادرات چندین عنصر حیاتی را در چارچوب جنگ تجاری با آمریکا محدود کرده بود.

اگرچه پکن پس از گفت‌وگوهای ترامپ و شی جین‌پینگ در کره جنوبی اعلام کرد اجرای محدودیت‌های جدید را به تعویق می‌اندازد، اما برای واشینگتن روشن شده که وابستگی بیش از حد به چین در حوزه مواد معدنی کمیاب می‌تواند یک تهدید راهبردی باشد؛ تهدیدی که تنها با ایجاد زنجیره‌های تامین جایگزین قابل مدیریت است.

در این میان، آسیای مرکزی در حال تبدیل‌شدن به یکی از مهم‌ترین نقاط این رقابت جهانی است. علاوه بر کشف ذخایر جدید، بانک توسعه قزاقستان اعلام کرده برنامه‌ای یک‌میلیارد دلاری برای استخراج و فرآوری این عناصر بین سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۳۰ آغاز خواهد کرد.

شرکت‌های آمریکایی امیدوارند با سرمایه‌گذاری در این پروژه‌ها، نه تنها سهم خود را در زنجیره تامین جهانی افزایش دهند، بلکه نفوذ چین را نیز در منطقه کاهش دهند.

در همین حال، ازبکستان نیز مذاکراتی را با شرکت‌های آمریکایی آغاز کرده تا با استفاده از فناوری‌های پیشرفته، اکتشافات زمین‌شناسی در مناطق بالقوه معدنی را گسترش دهد.

رقابت نفس‌گیر با پکن و مسکو

با این همه، رقابت آمریکا در آسیای مرکزی ساده نخواهد بود. روسیه در اکتبر امسال دومین نشست آسیای مرکزی را در تاجیکستان برگزار کرد و ولادیمیر پوتین خواستار گسترش روابط تجاری و امنیتی شد. حجم تجارت روسیه با پنج کشور منطقه در سال گذشته از ۴۵ میلیارد دلار فراتر رفت.

از سوی دیگر، چین نیز با سرعت در حال افزایش روابط اقتصادی با منطقه است. تنها در ماه سپتامبر، چین و قزاقستان ۷۰ توافق تجاری به ارزش حدود ۱۵ میلیارد دلار امضا کردند و حجم تجارت چین با آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۴ به ۶۶.۲ میلیارد دلار رسید.

تحلیل‌گران معتقدند که آمریکا، حتی با وجود توجه تازه ترامپ، به‌سختی می‌تواند با این سطح از وابستگی اقتصادی و جغرافیایی رقابت کند.

موقعیت جغرافیایی آسیای مرکزی و ارتباط تاریخی آن با مسکو و پکن به معنی آن است که دولت‌های منطقه نه می‌توانند و نه می‌خواهند جایگزینی برای این دو قدرت پیدا کنند؛ بلکه ترجیح می‌دهند سیاستی متوازن و چندجانبه در پیش گیرند که به آنها اجازه دهد در عین حفظ روابط سنتی، از فرصت‌های تازه اقتصادی نیز بهره‌مند شوند.

در نهایت، نشست اخیر در کاخ سفید بیش از آنکه نشانه تغییر جهت کشورهای آسیای مرکزی باشد، نشان‌دهنده تلاش آمریکا برای آن است که در رقابتی که دیر به آن وارد شده است، حداقل جای پایی برای خود ایجاد کند.

آینده این رقابت احتمالاً نه در سطح بیانیه‌ها و نشست‌ها، بلکه در میزان سرمایه‌گذاری واقعی، دسترسی به مواد معدنی کمیاب و توانایی آمریکا در ارائه گزینه‌های اقتصادی و امنیتی معتبر سنجیده خواهد شد.

جمهوری اسلامی هرگز نخواسته که گوش کند؛ نه به مردم، نه به دردشان، و نه به واقعیت زندگی‌شان. اما مسئله فقط حکومتِ جمهوری اسلامی و دیکتاتوریِ مذهبی‌اش نیست؛ جامعه نیز در این میان از شنیدن خسته شده است.

در فضای حذف، داوری و سوء‌ظن، گفت‌وگو به حاشیه رانده شده و سوء‌تفاهم جای فهم و درک را گرفته است. جامعه‌ای که نتواند با خود گفت‌وگو کند، محکوم به تکرار خطاهای تاریخیِ خویش است. و ما، چهل‌وچند سال است که همان مسیر را تکرار می‌کنیم.

گفت‌وگو یعنی شنیدن، نه حرف زدن

گفت‌وگو صرفاً حرف زدن نیست؛ گفت‌وگو یعنی شنیدنِ دیگری، درکِ تفاوت و پذیرشِ حقِ سخن گفتن. گفت‌وگو لحظه‌ای‌ است که جامعه از جنگ به صلح، از حذف به شنیدن، و از ترس به تعقل بازمی‌گردد.

«گفت‌وگوی ملی» شعار سیاسی نیست؛ ضرورتی حیاتی است. ضرورتی که در بزنگاهِ فروپاشیِ نهادها، بی‌اعتمادیِ عمومی و خاموشیِ صداها سر برمی‌آورد. در لحظه‌ای که مردم در ساختار رسمی دیگر نماینده‌ای برای فریادِ خود نمی‌یابند، گفت‌وگو آخرین فرصتِ بقاست؛ فرصتی برای بازتعریفِ «ما» پیش از آن‌که دیر شود.

جهان چه آموخته است؟

تجربه‌ کشورهایی که در بحران‌های مشابه بوده‌اند، نشان می‌دهد گفت‌وگوی ملی، اگر واقعی و فراگیر باشد، می‌تواند مسیر یک ملت را دگرگون کند.

در تونس، پس از انقلاب و ترور دو رهبر سیاسی، کشور تا آستانه‌ جنگ داخلی پیش رفت. چهار نهاد مدنی ــ اتحادیه‌ کارگری، انجمن کارفرمایان، اتحادیه‌ وکلا و انجمن حقوق بشر ــ ابتکار عمل را در دست گرفتند، احزاب را گرد میز گفت‌وگو نشاندند، قانون اساسیِ جدید نوشتند و کشور را نجات دادند. نتیجه این شد که جایزه‌ صلحِ نوبل را برای احیای گفت‌وگو و دموکراسی گرفتند.

در آفریقای جنوبی، نلسون ماندلا پس از ۲۷ سال زندان، با همان کسانی مذاکره کرد که او را به بند کشیده بودند. گفت‌وگو جایگزینِ انتقام شد و نتیجه، پایانِ آپارتاید و آغازِ دموکراسی بود؛ گفت‌وگویی که از موضعِ شجاعت آغاز شد، نه ضعف.

در یمن، اما تجربه معکوس بود. گفت‌وگو برپا شد، اما گوشِ شنوا وجود نداشت. اسلام‌گرایان گوش شنوا ندارند و متکلمِ وحده‌اند. نتیجه این شد که جنگ داخلی شروع شد و فروپاشیِ کامل کشور صورت گرفت. گفت‌وگویِ بدون گوشی برای شنیدن و ادراک، چیزی جز نمایشی مضحک نیست؛ تلاشی برای به سکون رساندن و قرارِ افکار عمومی، نه بیدار کردن آن.

چرا ایران به گفت‌وگو نیاز دارد؟

ایرانِ امروز در یکی از عمیق‌ترین شکاف‌های تاریخِ خود ایستاده؛ شکافی عمیق میان مردم و حاکمیت.

جمهوری اسلامی سال‌هاست در خلاء گفت‌وگو، تنها با خود سخن می‌گوید و برای خود تصمیم می‌گیرد. نهادهای انتخاباتی، قضایی و رسانه‌ای، مشروعیت خود را از دست داده‌اند. جامعه از زبانِ رسمی جدا شده است؛ نسلی تازه برخاسته که زبان و منطقش با نظامِ حاکم بیگانه است. دیر یا زود باید بپذیرد و سلاحِ خود را که با پولِ نفتِ مردمِ ایران خریده، زمین بگذارد.

اکثریت مردمِ ایران در رویدادهایی چون جنگِ اخیر میان جمهوری اسلامی و اسرائیل، حکومت را طرفِ درگیری می‌دانند، نه ملتِ ایران را. این یعنی شکاف نه‌فقط سیاسی، بلکه وجودی است.

ایران در ظاهر در صلحی ناپایدار است، اما در واقع در چند جنگِ پایدار است: جنگِ میانِ حقیقت و دروغ، جنگِ میانِ نسل‌ها، و جنگِ میانِ فریاد و سانسور. در چنین وضعیتی، گفت‌وگویِ ملی نه تجملِ فکری، بلکه تنها راهِ جلوگیری از فروپاشیِ اجتماعی است.

گفت‌وگو یا جنگ؟

جامعه‌ای که نتواند با خود گفت‌وگو کند، ناچار است با خود بجنگد. و این دقیقاً همان وضعیتی است که حکومت‌های اقتدارگرا از آن تغذیه می‌کنند: جامعه‌ای خسته، جدا، خاموش و پر از نفرت. تاریخ نشان داده که هیچ نظامی که بر پایه‌ زور و دیکتاتوری حکومت کند، تا ابد پایدار نمی‌ماند؛ در حالی‌که گفت‌وگو می‌تواند آینده را نجات دهد.

گفت‌وگوی مردم با هم در ایرانِ امروز، یعنی تلاش واقعی برای شنیدنِ همدیگر پس از دهه‌ها حذف، انکار و ترس؛ یعنی برپاییِ میزی که در آن قدرت نه‌تنها سخن می‌گوید، بلکه می‌شنود. میزی که در آن قربانیان صدا دارند و آینده از دلِ گفت‌وگو ساخته می‌شود، نه از دلِ سرکوب.

چرا وقتِ حرف زدن رسیده؟

گفت‌وگو نه تسلیم است و نه سازش؛ بازسازی است بر پایه‌ شنیدن. اگر بخواهیم از تاریکی عبور کنیم، باید از گفت‌وگو آغاز کنیم؛ از شنیدنِ یکدیگر، بی‌واسطه و بی‌ترس. ایرانِ امروز بیش از هر زمانِ دیگری به این گفت‌وگو نیاز دارد؛ گفت‌وگویی نه برای حکومت، که برای نجاتِ ملت. ایران، اگر از جنگ نمی‌میرد، از سکوت خواهد مرد.

در گذر از بحران‌های امروز، جامعه‌ ما بیش از هر زمانِ دیگری به گفت‌وگویی بی‌پرده و پیوسته نیاز دارد.این موضوعِ بحثِ «برنامه با کامبیز حسینی» بود. این «برنامه» تلاش می‌کند هر پنج‌شنبه، در فضایی مبتنی بر مدارا، بستری فراهم کند تا مشکلات و گره‌های زندگیِ ایرانیان بی‌پرده، شفاف و بی‌سانسور مطرح شوند. شایان صمیمی، کارشناسِ امنیت ملی، مهمانِ اصلیِ برنامه بود و مخاطبان از سراسر جهان در «گفت‌وگوی ملی» شرکت کردند.

«برنامه با کامبیز حسینی» دوشنبه تا پنج‌شنبه، ساعت ۱۱ شب از شبکه‌ ایران‌اینترنشنال به‌صورت زنده پخش می‌شود.

حملات اخیر اسرائیل به مواضع حزب‌الله در روستاهای مرزی نه تنها پاسخ به تهدید‌های نظامی این گروه، بلکه هشداری مستقیم به تهران محسوب می‌شود: تداوم حضور و نفوذ ایران در مرز شمالی اسرائیل می‌تواند به درگیری تمام‌عیار منتهی شود.

در ظاهر، آتش‌بس منعقد شده در نوامبر ۲۰۲۴ میان لبنان و اسرائیل با میانجی‌گری آمریکا و فرانسه قرار بود به جنگ سایه‌ها پایان دهد، اما حزب‌الله، بازوی نظامی [حکومت] ایران در لبنان، از همان ابتدا به جای عقب‌نشینی، به بازسازی و تقویت زیرساخت‌های خود در مناطق جنوبی پرداخت؛ اقدامی که از نگاه اسرائیل، نقض آشکار توافق به شمار می‌آید. منابع اطلاعاتی غربی می‌گویند انتقال قطعات موشکی و پهپادی از سوریه به لبنان در ماه‌های اخیر افزایش یافته است و رد پای سپاه قدس در این راه قابل مشاهده است.

از منظر [جمهوری اسلامی] ایران، حزب‌الله نه تنها خط دفاعی در برابر اسرائیل بلکه ابزار بازدارندگی در برابر هر گونه حمله احتمالی به خاک ایران محسوب می‌شود. جمهوری اسلامی از دهه‌ها پیش مرزهای لبنان را به‌عنوان خط مقدم سیاست «بازدارندگی نامتقارن» خود تعریف کرده است. حضور گسترده فرماندهان سپاه در سوریه، ارتباط مستقیم آنها با ساختار نظامی حزب‌الله، این محور را به شبکه‌ای واحد تبدیل کرده که از تهران تا بیروت امتداد دارد. بنابراین هر حمله اسرائیل به حزب‌الله، تهدیدی علیه کل ساختار نفوذ منطقه‌ای جمهوری اسلامی تلقی می‌شود. باقی نیابتی‌ها چنین ویژگی‌ای ندارند و به اندازه حزب‌الله نورچشمی و پیش‌برنده اهداف ایدئولوژیک علی خامنه‌ای علیه اسرائیل به شمار نمی‌روند.

اما در داخل ایران، وضعیت اقتصادی شکننده و فشار تحریم‌ها باعث شده که بخش‌هایی از حاکمیت از هزینه‌های سنگین حمایت از حزب‌الله ابراز نگرانی کنند. با این حال، بیت [رهبری] همچنان معتقد است که حفظ نفوذ در لبنان، بخشی از «عمق استراتژیک» نظام است و عقب‌نشینی از آن می‌تواند پیامی از ضعف به دشمنان منطقه‌ای و غربی بفرستد. علی خامنه‌ای اخیراً در سخنرانی خود تاکید کرده که اگر آمریکا از منطقه خارج شود، ایران آماده همکاری است؛ عبارتی که در ظاهر دعوت به آرامش است اما در باطن، تداوم سیاست فشار از طریق «میدان» محسوب می‌شود. این سخنان علی خامنه‌ای بر موضوع تازه حزب‌الله بی‌تاثیر نبوده است.

در تازه‌ترین اقدام، حزب‌الله لبنان در بیانیه‌ای خطاب به مردم لبنان ضمن تاکید بر «حق مشروع ما برای دفاع از خود در برابر دشمنی که جنگ را به کشورمان تحمیل کرده»، رسماً با هر گونه مذاکره سیاسی میان لبنان و اسرائیل مخالفت کرده است. [در این تحول] اثر انگشت علی خامنه‌ای به تمامی هویدا است. این موضع‌گیری نشان می‌دهد که حزب‌الله نه برای تسکین بحران، بلکه برای حفظ و ارتقای موقعیت خود قدم برمی‌دارد، و روشن است که تهران از پشت صحنه این مواضع را به نفع خود تقویت می‌کند.

اسرائیل هم می‌داند که درگیری با حزب‌الله همان درگیری با جمهوری اسلامی است. از همین رو، در هفته‌های اخیر، علاوه بر حملات محدود در جنوب لبنان، حملاتی هدفمند به مراکز لجستیکی وابسته به تهران در سوریه انجام داده است. هدف این ضربات قطع مسیر تسلیحاتی ایران به حزب‌الله است و پر واضح است که خطر گسترش جنگ را بالا می‌برند. واشینگتن در تلاش است از این سناریو جلوگیری کند، ولی واقعیت این است که کنترل تحرکات حزب‌الله و پاسخ‌های اسرائیل مدت‌هاست که از دست دیپلمات‌ها خارج شده است.

اگر درگیری‌ها در جنوب لبنان از کنترل خارج شود، جمهوری اسلامی به ناچار باید میان دو گزینه یکی را انتخاب کند: ورود مستقیم‌تر به میدان و خطر درگیری با اسرائیل و آمریکا، یا عقب‌نشینی تاکتیکی از جبهه لبنان و تحمل یک ضربه‌ سنگین دیگر به «محور مقاومت» و بر تن نحیف حزب‌الله که تازه دارد دوباره جان می‌گیرد. هیچ‌یک از این گزینه‌ها برای جمهوری اسلامی ساده نیست. اما تجربه نشان داده که تهران در لحظه‌های بحران، ترجیح می‌دهد تنش را مدیریت کند، نه اینکه آن را پایان دهد. سناریو مورد علاقه علی خامنه‌ای این است که جنگ تمام‌عیار شکل نگیرد، اما آتش زیر خاکستر همیشه روشن بماند.

در نهایت، جنوب لبنان باز آیینه‌ای شده از سیاست منطقه‌ای [حکومت] ایران و تصمیمات جمهوری اسلامی که بی‌توجه به مسائل داخلی و وضعیت مردم، خیال دست کشیدن از جاه‌طلبی و آتش‌بازی در منطقه را ندارد. از یمن تا سوریه رفتیم و آمدیم و باز رسیدیم به جنوب لبنان و باز امکان جرقه جنگی بزرگ‌تر. فعلا این قصه رفت و برگشتی است و بعید است جمهوری اسلامی به این راحتی ماحصل سال‌ها تلاش شبانه‌روزی‌اش را فراموش کند و عقب بنشیند. حزب‌الله باردیگر آمده و سلاحش را زمین نمی‌گذارد و اگر این آتش باردیگر شعله‌ور شود، نه فقط مرزهای لبنان بلکه تمام معادلات امنیتی خاورمیانه را دگرگون خواهد کرد و ایران، چه بخواهد چه نخواهد، در قلب آن قرار خواهد داشت.

بر اساس یافته‌های این پژوهش، اکثریت مردم ایران، جنگ دوازده‌روزه‌ اخیر میان اسرائیل و جمهوری اسلامی را «جنگِ حکومت» می‌دانند، نه «جنگِ ملت».

۶۳ درصدِ پاسخ‌دهندگان گفته‌اند این جنگ میان حکومتِ جمهوری اسلامی و اسرائیل بوده است، نه میان مردمِ دو کشور. این یافته به‌روشنی نشان می‌دهد که جامعه، خود را از پروژه‌ نظامی و ایدئولوژیکِ جمهوری اسلامی جدا کرده است.

جمهوریِ شکست‌خورده اسلامی
داده‌های نظرسنجی گمان نشان می‌دهد که اکثریت مردم، عملکرد جمهوری اسلامی در این جنگ را شکست‌خورده و بی‌نتیجه ارزیابی کرده‌اند. ۴۴ درصد، جمهوری اسلامی را آغازگر جنگ دانسته‌اند و ۵۱ درصد گفته‌اند اسرائیل به اهداف خود رسیده است، در حالی‌که تنها ۱۶ درصد، حکومت ایران را موفق ارزیابی کرده‌اند. این اعداد معنایی روشن دارند: در حالی‌که حکومت تلاش می‌کند از «مقاومت» سخن بگوید، افکار عمومی آن را «ماجراجوییِ پرهزینه» می‌بیند. برای جامعه‌ای که درگیر بحرانِ اقتصادی، تورم و ناامیدی است، «جنگ» دیگر نشانه‌ اقتدار نیست؛ بلکه نمادِ ضعف و بی‌کفایتی است.

به نام ملت، به زیان ملت
در حوزه‌ احساسات عمومی، یافته‌ها بازتاب‌دهنده‌ یک تغییرِ عمیق در ذهنیتِ جامعه‌اند. ۴۲ درصد از شرکت‌کنندگان گفته‌اند در طولِ جنگ از حکومتِ ایران خشمگین بوده‌اند، در حالی‌که تنها ۳۰ درصد از اسرائیل عصبانی بوده‌اند. یعنی خشم از حکومت، تقریباً دو برابرِ خشم از حمله‌ کشورِ خارجی است. این تغییر جهت، نقطه‌ عطفی در روابطِ ملت و حکومت محسوب می‌شود؛ جامعه دیگر روایتِ رسمیِ «دشمن بیرونی» را باور ندارد و منشأ بحران را در سیاست‌های داخلی می‌بیند. ۷۳ درصد مردم نیز گفته‌اند از تلفاتِ غیرنظامیان ناراحت شده‌اند، نه از شکستِ نظام. این واکنش انسانی نشان می‌دهد که افکار عمومیِ ایران از چارچوب‌های ایدئولوژیک فراتر رفته و ارزش‌های انسانی را بر شعارهای سیاسی ترجیح می‌دهد. افزون بر این، بیش از نیمی از مردم گفته‌اند جنگ تأثیرِ منفی بر اقتصادِ خانواده‌شان داشته است. در واقع، هزینه‌ جنگی که حکومت آغاز کرده، مستقیماً بر دوشِ شهروندان افتاده است.

نگرش مردم در سیاست خارجی
در سیاست خارجی، نتایجِ گمان از تحولی ساختاری در ذهنِ ایرانیان حکایت دارد.

۶۹ درصدِ مردم خواستار کنار گذاشتنِ شعارِ «نابودیِ اسرائیل» شده‌اند. ۶۲ درصد از مذاکره‌ مستقیم با ایالات متحده حمایت می‌کنند و حدودِ نیمی از پاسخ‌دهندگان خواهانِ توقفِ غنی‌سازیِ اورانیوم یا حتی مخالفت با ساختِ سلاحِ هسته‌ای‌اند. این ارقام، نشانه‌ عبور جامعه از گفتمانِ تقابل است. مردمِ ایران دیگر به ایدئولوژیِ «مقاومتِ دائمی» باور ندارند و به سمتِ منطقِ گفت‌وگو، تعامل و صلح حرکت کرده‌اند. جامعه‌ای که دهه‌ها زیرِ بارِ تبلیغِ «دشمنی با جهان» قرار داشت، اکنون خواستار بازگشت به عقلانیت و زندگیِ عادی است. در مقابل، حکومت همچنان در همان مدارِ قدیمی باقی مانده است: نابودیِ اسرائیل، شهادت، و «ایستادگی تا آخرین نفس». اما برای جامعه‌ای که زیرِ بارِ تورم و بی‌ثباتیِ اقتصادی خم شده، این شعارها نه مشروعیت‌زا هستند و نه امیدآفرین.

صندوق رأی در جمهوری اسلامی معنی ندارد
نظرسنجیِ گمان نشان می‌دهد که اعتماد عمومی به ساختارهای انتخاباتی نیز به‌طور چشمگیری فروپاشیده است. تنها ۱۴ درصد گفته‌اند شرکت در انتخابات می‌تواند تغییری ایجاد کند. در مقابل، ۳۱ درصد اعتراضِ مدنی و ۱۸ درصد فشارِ خارجی را مؤثرترین راهِ تغییر دانسته‌اند. این ارقام معنایی فراتر از بی‌اعتمادیِ انتخاباتی دارند. جامعه، مسیرِ تحول را دیگر در درونِ ساختار نمی‌بیند، بلکه بیرون از آن جست‌وجو می‌کند. صندوقِ رأی که روزی ابزارِ اصلاحِ تدریجی تصور می‌شد، امروز در ذهنِ اکثریت جامعه، به نشانه‌ای از انسداد و بی‌اثر بودن بدل شده است.

از استبداد شرق تا دموکراسی غرب
نگاهِ عمومیِ ایرانیان به جهان نیز دگرگون شده است. در این نظرسنجی، ایالات متحده با «۵۳ درصد نگاهِ مثبت» در صدر قرار گرفته و پس از آن، اسرائیل با «۳۹ درصد دیدگاهِ مثبت» جای دارد. در مقابل، روسیه و چین – دو متحدِ استراتژیکِ جمهوری اسلامی – در پایین‌ترین سطحِ محبوبیت‌اند: «۶۸ درصد دیدِ منفی» نسبت به روسیه و «۵۸ درصد دیدِ منفی» نسبت به چین. این نشان می‌دهد مردمِ ایران بیش از هر زمان دیگر از محورِ اقتدارگرای شرق فاصله گرفته و به سمتِ نظام‌های آزاد و شفافِ غربی تمایل پیدا کرده‌اند. این تغییر، نه فقط سیاسی، بلکه فرهنگی و تمدنی است.

جنگ بیرونی، شکست درونی
تمامِ این داده‌ها در کنارِ هم تصویری روشن ترسیم می‌کنند: جمهوری اسلامی می‌خواهد بجنگد، چون سیاستِ داخلی را باخته است. هر شعارِ «مرگ بر اسرائیل»، تلاشی است برای زنده نگه داشتنِ ساختاری که در ذهنِ مردم، پیش‌تر فروپاشیده است. جنگ اخیر نشان داد که فاصله‌ حکومت و مردم صرفاً سیاسی نیست؛ بلکه مردم با موجودیتِ جمهوری اسلامی مشکل دارند. جامعه‌ ایران از شعارِ نابودی عبور کرده و به مرحله‌ مطالبه‌ زندگی رسیده است. خستگی عمومی از جنگ، شعار و دشمن‌سازی، خود نوعی «مقاومتِ نو» است: مقاومت برای زندگیِ بهتر و صلح.

این جنگ، جنگِ ما نبود
جنگِ حکومت ادامه دارد، اما تلاشِ مردم برای صلح هم ادامه دارد؛ و شاید همین صلح، بزرگ‌ترین تهدید برای حکومتی باشد که بدونِ دشمن، توانِ ادامه‌ حیات ندارد. این موضوع، امشب «برنامه با کامبیز حسینی» بود. عمار ملکی، استاد علوم سیاسیِ دانشگاه تیلبرگ و مدیرِ مؤسسه‌ نظرسنجیِ «گمان» از لاهه، مهمانِ اصلی برنامه بود و مخاطبانِ سراسر جهان در این بحث شرکت کردند.

«برنامه با کامبیز حسینی» دوشنبه تا پنجشنبه، ساعت ۱۱ شبِ تهران، به‌صورت زنده از تلویزیون ایران اینترنشنال پخش می‌شود.

این سفر، که سومین دیدار الشرع و دونالد ترامپ طی شش ماه گذشته خواهد بود، نقطه اوج چرخشی ریشه‌ای در سیاست آمریکا نسبت به دمشق است: گذار از سال‌ها دشمنی و فشار اقتصادی، به مرحله‌ای از همکاری و مشروعیت‌بخشی به دولتی که تا همین اواخر از شاخه‌های پیشین القاعده در سوریه محسوب می‌شد.

بر اساس پیش‌نویس قطعنامه‌ای که واشینگتن به شورای امنیت سازمان ملل ارائه کرده، تحریم‌های سازمان ملل علیه احمد الشرع و وزیر کشور او، انس خطاب، لغو خواهد شد. برای تصویب این قطعنامه، دست‌کم ۹ رأی موافق و عدم وتوی پنج عضو دائم شورا لازم است؛ از جمله روسیه، متحد دیرینه بشار اسد.

چرخش بزرگ در سیاست واشینگتن

اقدام تازه ترامپ در راستای تصمیم ماه مه او برای لغو تحریم‌های آمریکا علیه سوریه است؛ تغییری ریشه‌ای در سیاست واشینگتن که می‌تواند راه را برای بازگشت شرکت‌های آمریکایی و متحدان منطقه‌ای به اقتصاد و بازسازی سوریه هموار کند.

پیش‌نویس لایحه لغو «قانون سزار» (Caesar Act) — تحریمی که از سال ۲۰۱۹ ستون اصلی فشار اقتصادی بر دمشق بود — اخیرا در سنا تصویب شد و انتظار می‌رود پس از تعطیلات کنگره در مجلس نمایندگان نیز بررسی شود.

قانون سزار نام خود را از افسر سوری گرفت که در سال‌های نخست جنگ داخلی، تصاویر صدها جسد قربانیان شکنجه در زندان‌های بشار اسد را افشا کرد. این قانون هدفش جلوگیری از سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بازسازی تحت کنترل رژیم دمشق بود، اما حالا قرار است به‌طور کامل لغو شود.

از شورش تا ریاست‌جمهوری

احمد الشرع، که در دهه گذشته یکی از فرماندهان شورش‌های سنی علیه نیروهای آمریکایی در عراق بود، پس از خروج از القاعده، خود را به‌عنوان چهره‌ای «میانه‌رو» در میان مخالفان اسد معرفی کرد

ترامپ نخستین‌بار در ماه مه در ریاض با او دیدار کرد و سپس در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک بار دیگر با او ملاقات داشت. دیدار واشینگتن سومین دیدار رسمی آنان در کمتر از نیم‌سال است؛ نشانه‌ای روشن از حمایتی سیاسی که کاخ سفید برای تثبیت دولت تازه دمشق در نظر گرفته است.

از تحریم تا سرمایه‌گذاری

مقام‌های دولت ترامپ نگرانند که در صورت تداوم انزوای مالی دمشق، روند بازسازی سوریه متوقف شود و زمینه برای شعله‌ور شدن دوباره جنگ داخلی فراهم آید.

تام باراک، سفیر آمریکا در ترکیه و نماینده ویژه رییس‌جمهوری در امور سوریه، در گفت‌وگویی با قانون‌گذاران هشدار داده است: «اگر دولت الشرع شکست بخورد، طرح جایگزینی وجود ندارد.»

به گفته یک مقام ارشد کاخ سفید، ترامپ قصد دارد پیش از دیدار دوشنبه، با لغو کامل تحریم‌ها «پیام روشنی از پایان دوران مجازات» بفرستد؛ پیامی که هم‌زمان به شرکت‌های آمریکایی و کشورهای عربی می‌گوید: زمان سرمایه‌گذاری در سوریه فرا رسیده است.

سوریه در آستانه بازسازی

با گذشت کمتر از یک سال از سقوط رژیم اسد، بیش از یک میلیون آواره سوری به کشور بازگشته‌اند، اما زیرساخت‌ها همچنان ویران است.

مجلس نمایندگان آمریکا هنوز با لغو کامل قانون سزار موافقت نکرده، اما تحلیل‌گران انتظار دارند که در روزهای آینده، با فشار دولت ترامپ، مسیر برای حذف رسمی آن هموار شود — اقدامی که ممکن است چهره جنگ و صلح در سوریه را برای همیشه تغییر دهد.