با پایان دومین دور مذاکرات آمریکا و جمهوری اسلامی، در موجی از واکنشها و گمانهزنیها درباره نتایج احتمالی این مذاکرات، مقامات ارشد آمریکایی با بدبینی از روند مذاکرات سخن گفتند و رسانهها بر باقی ماندن گزینه نظامی در میان گزینههای دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، سخن گفتند.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، گفت حکومت ایران در مذاکرات سهشنبه ۲۸ بهمن در ژنو به مطالبات اصلی واشینگتن توجه نکرده و خطوط قرمز دونالد ترامپ را نپذیرفته است.
روزنامه والاستریت ژورنال در گزارشی درباره مذاکرات جمهوری اسلامی و آمریکا نوشت که واشینگتن به تهران فرصتی دو هفتهای داده تا شکافهای موجود میان دو طرف را کاهش دهد.
والاستریت ژورنال بهنقل از منابع آگاه نوشت که تهران پیش از آغاز گفتوگوها اعلام کرده بود آماده است بر سر برنامه هستهای خود مصالحه کند و از جمله بپذیرد که اورانیوم با غنای نزدیک به سطح تسلیحاتی خود را به خارج از کشور منتقل کند.
با این حال، ونس شامگاه سهشنبه در گفتوگو با شبکه فاکس نیوز گفت از گزارشی که از مذاکرات دریافت کرده روشن است که پیشرفتی حاصل نشده و گزینه اقدام نظامی همچنان باقی است.
آمریکا خواستار توقف کامل غنیسازی اورانیوم در ایران شده است؛ موضوعی که بخش مرکزی برنامه هستهای تهران را تشکیل میدهد و کاخ سفید معتقد است میتواند به ایران توان ساخت سلاح هستهای بدهد.
ونس در گفتوگو با فاکسنیوز، بدون ارائه جزئیات بیشتر، گفت: «درباره مذاکرات صبح امروز باید بگویم از یک جهت خوب پیش رفت، آنها موافقت کردند دوباره دیدار کنند. اما از جهتی دیگر، کاملا روشن شد که حکومت ایران هنوز حاضر نشده که خطوط قرمزی را بپذیرد که رییسجمهوری ترامپ تعیین کرده است.»
همزمان با ازسرگیری مذاکرات، جمهوری اسلامی پیام تهدیدآمیزی ارسال و رزمایشی نظامی در تنگه راهبردی هرمز برگزار کرد. رسانههای نزدیک به نهادهای امنیتی در جمهوری اسلامی دوشنبه ۲۷ بهمن تصاویری از شلیک موشکهای کروز از روی کامیونها و شناورها منتشر کردند. در پسزمینه این تصاویر یک نفتکش دیده میشد.
دونالد ترامپ نیز نیرویی گسترده در نزدیکی سواحل ایران مستقر کرده است. او دوشنبه به خبرنگاران گفت: «فکر نمیکنم آنها بخواهند با پیامدهای عدم توافق روبهرو شوند.»
ترامپ مذاکرات روز سهشنبه در ژنو را مهم خواند و گفت که بهطور غیرمستقیم در این مذاکرات مشارکت خواهد داشت.
با این همه به نظر میرسد که مذاکرات میان استیو ویتکاف و جرد کوشنر، نمایندگان ویژه ترامپ، و عباس عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی که با میانجیگری عمان پس از سه ساعت و نیم پایان یافت، تغییری محسوس در بنبست کنونی پدید نیاورده است.
تهدیدهای علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، نیز بر ابهامات افزود. او سهشنبه و پیش از انجام مذاکرات هشدار داد حکومت ایران آماده پاسخ به هرگونه حمله آمریکاست.
خامنهای گفت: «ناو البته دستگاه خطرناکی است اما خطرناکتر از آن، سلاحی است که میتواند ناو را به قعر دریا بفرستد.»
رهبر جمهوری اسلامی افزود: «اگر بنا شد مذاکرهای انجام بگیرد، تعیین نتیجه آن از قبل، کاری غلط و ابلهانه است، این کار ابلهانه را دولت و رییسجمهوری و بعضی از سناتورهای آمریکا انجام میدهند و فکر نمیکنند که این راه، برای آنها بنبست است.»
تا پیش از سهشنبه، بخش عمده تلاشهای دیپلماتیک صرف تعیین دامنه مذاکرات شده بود. وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی گفت گفتوگوهای سهشنبه «ماهویتر» بوده و دو طرف در ژنو پیشنهادهایی برای شکلدهی به توافق ارائه کردهاند.
او افزود ایران و آمریکا توافق کردهاند پیش از تعیین تاریخ دور بعدی مذاکرات، متونی برای ایجاد چارچوب توافق مبادله کنند.
عراقچی پس از مذاکرات گفت: «این به آن معنا نیست که بتوانیم بهسرعت به توافق برسیم، اما دستکم مسیر آغاز شده است.»
با این حال، یک مقام آمریکایی ارزیابی محتاطانهتری از مذاکرات ارائه داد؛ مذاکراتی که در اقامتگاه سفیر عمان در ساحل دریاچه ژنو برگزار شد.
این مقام گفت حکومت ایران موافقت کرده ظرف دو هفته متنی ارائه دهد «تا برخی شکافهای باز در موضع ما را پوشش دهد.»
جمهوری اسلامی همواره تاکید کرده غنیسازی اورانیوم را برای اهداف صلحآمیز انجام میدهد، اما تنها کشوری بدون سلاح هستهای است که اورانیوم با غنای ۶۰ درصد تولید کرده که بسیار به سطح مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای نزدیک است.
تصور میشود بخش عمده ذخایر فعلی اورانیوم با غنای بالا زیر آوار سایتهای هستهای قرار دارد که در ماه ژوئن هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفت. این میزان اورانیوم با غلظت بالا برای ساخت دستکم ۱۲ بمب هستهای کافی است.
در نشست قبلی در عمان، جمهوری اسلامی به آمریکا گفته بود آماده است این مواد را به کشوری دیگر، احتمالا روسیه، منتقل کند.
دیپلماتها میگویند مقامهای ایرانی در گفتوگو با دیپلماتهای منطقهای اشاره کردهاند ممکن است پیشنهاد توقف غنیسازی اورانیوم برای مدت سه سال را مطرح کنند. با این حال، این وعده تغییر چندانی ایجاد نمیکند، زیرا گفته میشود ایران پس از حملات آمریکا عملا غنیسازی را متوقف کرده است.
بهنوشته والاستریت ژورنال برخی دیپلماتهای منطقهای به طرحی گستردهتر میاندیشند که شامل تعهداتی از عدمتجاوز گرفته تا توافقهای تجاری میشود؛ طرحی با ابعادی بزرگ که هدفش جلب توجه ترامپ با برنامهای چشمگیر شبیه به توافقی است که فرستادگان او برای پایان جنگ غزه تدوین کردند.
حمید قنبری، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پیشتر در همین مورد گفته بود که تهران در صورت رفع تحریمها، خواهان گفتوگو درباره تجارت با آمریکاست.
او یکشنبه به خبرگزاری فارس وابسته به سپاه پاسداران گفت: «منافع مشترک در حوزه نفت و گاز، سرمایهگذاری در معادن و حتی خرید هواپیما در چارچوب مذاکرات گنجانده شده است. برای پایداری توافق ضروری است که آمریکا نیز در حوزههایی با بازده اقتصادی بالا و سریع منتفع شود.»
مشخص نیست چه میزان از این پیشنهادها، حتی از سوی ایران، قابلیت بررسی جدی دارد و آیا این ایدهها برای قانع کردن آمریکا به تحقق هدفش—یعنی سلب توانایی ایران برای ساخت بمب هستهای—کافی خواهد بود یا نه.
ترامپ هفته گذشته گفت انتظار دارد مذاکرات ظرف یک ماه به نتیجه برسد.
کاخ سفید همچنین تحت فشار اسرائیل است تا برنامه موشکهای بالستیک ایران را محدود کند. بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل که هفته گذشته با ترامپ دیدار کرد، یکشنبه گفت توافق خوب مستلزم برچیدن زیرساخت هستهای ایران و محدود کردن برد موشکهای بالستیک آن است.
ایران اعلام کرده تنها با همسایگان منطقهای خود درباره موشکها گفتوگو خواهد کرد.
ریچارد نفیو، که در دولتهای اوباما و بایدن در مذاکرات با جمهوری اسلامی حضور داشت، به والاستریت ژورنال گفت با توجه به آسیب شدید به ظرفیت غنیسازی ایران در جریان جنگ ۱۲ روزه، واشینگتن انگیزه چندانی برای ارائه رفع گسترده تحریمها ندارد.
او گفت: «به نظر میرسد آنچه به ایران پیشنهاد شده شبیه ونزوئلاست؛ تسلیم شوید تا به شما حمله نکنیم.»
برخی مذاکرهکنندگان پیشین آمریکا گفتهاند ترامپ با افزایش حضور نظامی در خاورمیانه اهرم فشاری برای واداشتن ایران به توافق ایجاد کرده است. پنتاگون هفته گذشته پیشرفتهترین ناو هواپیمابر نیروی دریایی، یواساس جرالد آر. فورد، را از دریای کارائیب بهسوی خاورمیانه اعزام کرد. این ناو به ناو یواساس آبراهام لینکلن و مجموعهای از ناوهای جنگی، هواپیماها و سامانههای پدافند هوایی آمریکا در منطقه خواهد پیوست.
مقامهای جمهوری اسلامی بارها شکایت کردهاند که آمریکا مشخص نکرده در صورت ارائه امتیاز هستهای، چه میزان از تحریمها را لغو خواهد کرد. حداقل انتظار ایران، به گفته مقامهای این کشور، دسترسی سریع به حدود ۶ میلیارد دلار از درآمدهای نفتی است که در قطر و تحت محدودیتهای آمریکا نگهداری میشود.
افراد دخیل در مذاکرات هستهای بهار گذشته میگویند آمریکا هرگز جزئیات مشخصی درباره رفع تحریمها ارائه نکرد و حتی تصمیم گرفته بود منابع مالی موجود در قطر نیز خارج از دسترس باشد.
یک مقام جمهوری اسلامی که در جریان مذاکرات سهشنبه قرار داشت، به والاستریت ژورنال گفت که آمریکا همچنان تاکید میکند تهران تحت هیچ توافقی از لغو فوری تحریمها برخوردار نخواهد شد. به گفته او، واشینگتن میخواهد در چارچوب هر توافقی، سایتهای اصلی هستهای ایران از رده خارج شوند.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، یکشنبه گفت در واشینگتن انتظار زیادی برای دستیابی به توافق وجود ندارد. او گفت: «هیچکس تاکنون نتوانسته با ایران توافق موفقی انجام دهد. اما ما تلاش خواهیم کرد.»
مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد نیز سهشنبه ۲۸ بهمن به شبکه فاکس بیزنس گفت آنچه زمینه مذاکره را فراهم کرده، کارزار «فشار حداکثری» رییسجمهوری ترامپ است که از سال گذشته از سر گرفته شد و باعث سقوط ارزش پول ایران و کاهش ذخایر ارزی آن شده است.
او افزود در واقع این بازاریان در داخل ایران بودند که جرقه آخرین موج اعتراضات را زدند. سازمان ملل نیز با بازگرداندن تحریمها وارد عمل شد تا جامعه جهانی در منزویسازی اقتصاد ایران مشارکت کند. زیرا آنچه رژیم بیش از همه به آن اهمیت میدهد، پول است. سپاه پاسداران حدود نیمی از اقتصاد ایران را در کنترل دارد و همین امر به آن امکان میدهد کنترل شدیدی بر مردم اعمال کند.
والتز گفت ترامپ رییسجمهوری صلحطلب است. همیشه دیپلماسی را در اولویت قرار میدهد و به آن فرصت میدهد، اما این دیپلماسی با قدرت واقعی ارتش ایالات متحده پشتیبانی میشود؛ همانگونه که در عملیات «چکش نیمهشب» به جهان نشان داده شد که میتواند بسیار موثر باشد.
سفیر آمریکا در سازمان ملل متحد افزود: «ایران باید توانایی غنیسازی خود را کنار بگذارد و اورانیوم غنیشده و با غنای بالا را واگذار کند. هیچ دلیلی جز ساخت سلاح برای چنین سطحی از غنیسازی وجود ندارد. همچنین حمایت از تروریسم و برنامه موشکهای بالستیک دوربرد ایران نیز از موضوعاتی هستند که ما بهصراحت اعلام کردهایم روی میز قرار دارد. باید دید چه خواهد شد. آنها باید گوش دهند؛ رییسجمهوری وقتی میگوید اقدام قاطع انجام خواهد داد، منظورش دقیقا همان است.»
به نوشته واینت، بر اساس ارزیابیهای اسرائیل، هرچند در موضوع برنامه هستهای ایران برخی تحرکات دیده میشود، اما تهران همچنان از ورود به گفتوگو درباره برنامه موشکهای بالستیک و حمایت از گروههای نیابتی منطقهای خودداری میکند؛ موضوعی که به باور مقامهای اسرائیلی شکافهای اساسی با واشینگتن را پابرجا نگه داشته است. یک مقام آمریکایی نیز گفته است حکومت ایران احتمالاً ظرف دو هفته با پیشنهادهایی برای کاهش اختلافها بازخواهد گشت، اما در اسرائیل یادآوری میشود که در ژوئن ۲۰۲۵ نیز روندی مشابه به اقدام نظامی آمریکا منتهی شد.
واینت مینویسد در حالی که تهران به استفاده از لحن تهدیدآمیز ادامه میدهد، واشینگتن نیز آمادهسازیهای نظامی خود را تشدید کرده است. در ۲۴ ساعت گذشته، آمریکا حدود ۵۰ جنگنده به منطقه اعزام کرده و همزمان ناو هواپیمابر «یواساس جرالد آر. فورد» به همراه شش ناوشکن راهی خاورمیانه شده است؛ تحولی که ساعاتی پس از پایان مذاکرات ژنو رسانهای شد.
در ایران، مسعود پزشکیان تاکید کرده است که تهران برنامه هستهای خود را که آن را «صلحآمیز» میداند کنار نخواهد گذاشت. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی نیز دور دوم مذاکرات را «بسیار جدی» توصیف کرده و از دستیابی به تفاهمهایی بر سر برخی اصول راهنما سخن گفته است، هرچند تاکید کرده هنوز راه زیادی تا توافق نهایی باقی مانده است.
به گزارش واینت، بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان و میانجی مذاکرات، فضای گفتوگوها را «سازنده» توصیف کرده و از پیشرفت در شناسایی اهداف مشترک و مسائل فنی خبر داده است. با این حال، در ارزیابی نهایی اسرائیل، حتی اگر تهران در پرونده هستهای انعطاف نشان دهد، تا زمانی که موضوع موشکها و نیروهای نیابتی خارج از چارچوب مذاکرات باقی بماند، چشمانداز توافقی جامع همچنان مبهم خواهد بود.
خانواده برخی از جاویدنامان از تعطیلی آرامستان اراک همزمان با چهلم کشتهشدگان انقلاب ملی ایرانیان خبر دادند. برخی منابع نیز به ایراناینترنشنال گفتند آرامستان اراک تا ۳۰ بهمن تعطیل خواهد بود.
این در حالی است که پیشتر شماری از خانوادهها برای برگزاری مراسم چهلم جاویدنامان در روزهای ۲۸ و ۲۹ بهمن فراخوان داده بودند.
همزمان، ویدیوهای رسیده به ایراناینترنشنال در ۲۷ بهمن نشان داد خودروهای نیروهای امنیتی جمهوری اسلامی در «بهشت زهرا» تهران مستقر شدهاند.
در حالی که وضعیت بسیاری از بازداشتشدگان هفتههای اخیر همچنان نامعلوم است، گزارشهای رسیده به ایراناینترنشنال از ادامه موج بازداشت نزدیکان و اقوام جانباختگان انقلاب ملی ایرانیان خبر میدهند.
مخاطبان ایراناینترنشنال از اختلال و قطعی اینترنت در شماری از شهرهای مختلف ایران در روز سهشنبه ۲۸ بهمن خبر دادند.
همزمان با این برخوردها، گزارشها از قطع و اختلال شدید اینترنت در آبدانان و مشهد حکایت دارد؛ اقدامی که همزمان با سرکوب میدانی، دسترسی به اطلاعرسانی و ثبت وقایع را مختل کرده است.
همزمانیِ تهدید و احضار خانوادهها، بازداشت نزدیکان جانباختگان و اختلال در اینترنت، نشان میدهد حکومت مراسمهای چهلم معترضان جانباخته را نه یک مناسک سوگواری، بلکه مقطعی حساس برای بازتولید اعتراض میداند و میکوشد هم با ابزارهای امنیتی و هم با قطع و اختلال ارتباطات، از گسترش آن جلوگیری کند.
این گزارشها در شرایطی منتشر میشود که خانوادهها میگویند برای برگزاری هرگونه سوگواری مستقل، با فشار و محدودیتهای امنیتی مواجهاند.
این رویکرد نشان میدهد جمهوری اسلامی نهتنها بهشکلی خشونتبار و گسترده معترضان را قتلعام کرده، بلکه حالا خود بهعنوان قاتل مردم آزادیخواه، میکوشد ماتم و سوگ مردم عزادار و خانوادههای دادخواه را هم مصادره کند؛ حکومتی که پس از این همه آدمکشی، با برگزاری مراسمهای نمایشی تلاش دارد روی جنایتی که مرتکب شده «ماله» بکشد و روایت رسمی خود را بهجای حقیقت بنشاند.
مراسمهای حکومتی و تلاش برای مدیریت روایت
مقامها و رسانههای حکومتی جمهوری اسلامی، در روزهای گذشته از «برگزاری مراسم چهلم» سخن گفته و هیات دولت جمهوری اسلامی نیز با انتشار اطلاعیهای، از مردم برای حضور در مراسمهای حکومتی چهلم جانباختگان حوادث دیماه دعوت کرد.
در این اطلاعیه آمده بود خانوادههای جانباختگان «بر اساس صلاحدید و سنتهای خود» میتوانند مجالس و مراسم مورد نظرشان را برگزار کنند.
با این حال، در متن اطلاعیه، وقایع دیماه «اعتراضات مدنی بخشی از شهروندان که به اغتشاش و ناآرامیهای خشونتبار کشانده شد» توصیف شد و از «شهادت و فقدان بیش از سه هزار تن از فرزندان ایرانزمین» بهعنوان ضایعهای جبرانناپذیر یاد شده بود.
این دوگانگی در روایت رسمی- دعوت به برگزاری مراسم چهلم در کنار حفظ ادبیات سرکوبگرانه «اغتشاش» خطاب دادن اعتراضات مردم- نشان میدهد حکومت میکوشد سوگ را به شکلی کنترلشده به رسمیت بشناسد؛ سوگی که مجاز است، اما نباید به اعتراض، نامبردن از مسئولان یا پیوند جمعی منجر شود.
بر اساس این اطلاعیه، دولت از شهروندان خواسته بود سهشنبه ۲۸ بهمن در مصلای «امام خمینی» تهران، «حرم رضوی» مشهد و همچنین در مراکز استانها در مراسمهای چهلم شرکت کنند.
این اطلاعیهها در حالی منتشر شد که مراسمهای حکومتی چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه، سهشنبه ۲۸ بهمن در تهران، مشهد و شماری از مراکز استانها برگزار شد.
رسانههای حکومتی از حضور شماری از مقامها و مسئولان جمهوری اسلامی در مراسم چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه در مصلای «امام خمینی» تهران خبر دادند.
بر اساس این گزارشها، محمدرضا عارف، معاون اول پزشکیان، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، الیاس حضرتی، رییس شورای اطلاعرسانی دولت، محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران، علیمحمد نائینی، سخنگوی سپاه پاسداران، علی نیکزاد، نایبرییس مجلس و شماری دیگر از مقامهای جمهوری اسلامی در این مراسم حضور داشتند.
در همین حال، با برگزاری این مراسمها، اسماعیل قاآنی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران، در حاشیه مراسم حکومتی چهلم جانباختگان اعتراضات دیماه، در جمع خبرنگاران و در پاسخ به پرسشی درباره «مسببان این حوادث»، گفت: «کسانی که از اغتشاشگران و تروریستها حمایت کردند، جنایتکار هستند و نتیجه آن را خواهند دید.»
علی خامنهای، دیکتاتور ایران نیز در سخنرانی سهشنبه ۲۸ بهمن، بار دیگر انقلاب ملی مردم علیه جمهوری اسلامی را «فتنه» خواند و گفت: «خونهایی بر زمین ریخته شد. ما داغداریم. من عرض میکنم ما عزاداریم به خاطر خونهایی که ریخته شد.»
دیکتاتور ایران، کشتهشدگان را به سه دسته «ماموران امنیتی، رهگذر عادی و فریبخوردگان» تقسیم کرد، معترضان را «مفسد، فتنهگر و کودتاچی» نامید و گفت: «آنها به درک واصل شدند.»
دیکتاتور ایران افزود: «هر سه دسته اینها جزو شهدا محسوب میشوند، اما یک عدهای خود آن مفسدین و فتنهگران و کودتاچیها بودند، یک عدهای آنها بودند که اجل مهلتشان نداد و به درک واصل شدند و سر و کارشان با خدا است. با آنها کاری نداریم.»
او ادامه داد: «برخی فریب خوردند، سادگی به خرج دادند، بیتجربه بودند، با فتنهگرها همراه شدند، آنها هم از ما هستند؛ آنها هم بچههای ما هستند، آنها هم یک عدهایشان پشیمان شدند، بعضیشان به من نامه نوشتند که ما آن روز آمدیم در خیابان و چه و چه و چه، ما را حلال کن.»
مسعود پزشکیان، رییس دولت نیز اعتراضات مردم ایران را «ناهنجاری» خواند و گفت: «عاملان ناهنجاری باید با اقتدار و در سلامت کامل بازداشت و برای رسیدگی قانونی به قوه قضاییه تحویل داده شوند.»
غلامحسین محسنی اژهای، رییس قوه قضاییه جمهوری اسلامی نیز در سخنرانیای جداگانه با اشاره به اعتراضات دیماه گفت «عناصر اصلی اغتشاشات و ارتکاب اعمال تروریستی» بدون «هیچگونه تسامح و تساهلی» و «وفق قانون و عدالت» محاکمه و مجازات خواهند شد.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی هم در پیامی جداگانه درباره چهلم جانباختگان نوشت «حدود دو هزار و ۵۰۰ تن» در آنچه «عملیات» با «عاملیت دشمنان» خواند، جان باختهاند.
او در حالی این آمار را مطرح کرد که دولت پزشکیان پیشتر شمار جانباختگان اعتراضات دیماه را سه هزار و ۱۱۷ نفر اعلام کرد و ایراناینترنشنال نیز نوشت دستکم ۳۶ هزار و ۵۰۰ ایرانی در اعتراضات ۱۸ و ۱۹ دیماه در بزرگترین قتلعام خیابانی تاریخ کشته شدند.
مجموعه اظهارات خامنهای، پزشکیان، اژهای و قالیباف نشان میدهد رهبر و روسای سه قوه جمهوری اسلامی با وجود تفاوت در واژگان - از «فتنه» و «ناهنجاری» تا «اعمال تروریستی» و «عاملیت دشمنان» - بر یک روایت امنیتی مشترک درباره اعتراضات دیماه ایستادهاند.
اختلاف میان آمار اعلامشده از سوی دولت، پیام رییس مجلس و برآوردهای مستقل نیز نشان میدهد شمار قربانیان خود به بخشی از نزاع روایی تبدیل شده است؛ نزاعی که در آن، کاهش آمار به معنای کاهش مسئولیت و محدودکردن دایره سوگ مشروع تلقی میشود.
مقاومت مردم و برگزاری مراسمهای مستقل چهلم
در مقابل این رویکرد و همزمان با اعمال فشارهای امنیتی، شماری از خانوادهها و شهروندان در شهرهای مختلف ایران با وجود محدودیتها، مراسمهای چهلم جانباختگان را برگزار کردند.
این مراسمها که در قالب تجمعهای محلی، آیینهای سوگواری و یادبودهای خودجوش برگزار شد، با وجود جو امنیتی شدید در شماری از شهرهای کشور جریان یافت.
در مراسم چهلم یکی از کشتهشدگان در شهرستان نجفآباد، حاضران با در دست داشتن پلاکاردی که روی آن نوشته بود «نه میبخشیم، نه فراموش میکنیم، نه عقب میکشیم» پیام روشنی دادند: سوگ برای آنها نقطه پایان نیست، بلکه حافظهای زنده و جمعی است که با فشار و تهدید پاک نمیشود.
این شعار، رد صریح تلاش حکومت برای مصادره عزاداری و بستن پرونده دادخواهی بود؛ اعلامی آشکار که چهلمها، بهرغم همه محدودیتها، به صحنهای برای یادآوری مسئولیت آمران و استمرار مطالبه عدالت بدل شدهاند.
همزمان، گزارشها و ویدیوهای رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهد در اکثر مراسمهای چهلمی که روز سهشنبه در شهرهای مختلف برگزار شد، حاضران با سر دادن شعار «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» یاد جانباختگان را گرامی داشتند؛ شعاری که در ماهها و سالهای گذشته به یکی از فراگیرترین نمادهای سوگ اعتراضی و پیونددهنده حافظه جمعی در مراسمهای یادبود جانباختگان بدل شده است.
در برخی از این مراسمها، حاضران با رقص سوگ بر مزار جانباختگان و تشویق پیاپی، یاد آنها را گرامی داشتند.
در یکی از این مراسمها، ماموران حکومتی خانواده یکی از جانباختگان را تحت فشار قرار دادند تا از حاضران بخواهند شعار ندهند؛ اقدامی که بهگفته شاهدان با اعتراض جمعیت همراه شد.
از سوی دیگر، ویدیوی رسیده به ایراناینترنشنال نشان میدهد ماموران حکومت به تجمع گسترده سهشنبه ۲۸ بهمن مردم عزادار برای چهلم جاویدنامان انقلاب ملی شلیک کرده و شماری از آنها را مجروح کردند.
بر اساس گزارشهای رسیده، نیروهای حکومتی در آبدانان با استفاده از خودروهای زرهی و استقرار نیروهای مسلح، به مراسم چهلم یورش برده و با محاصره عزاداران بهسوی آنها تیراندازی کردند.
تعدادی از مخاطبان نیز از کشته و زخمی شدن برخی شهروندان در این شهر خبر میدهند.
شلیک به عزاداران در مراسم چهلم نشان میدهد حکومت از مرحله تحمل یا مدیریت نمادین سوگ عبور کرده و چهلمها را بهعنوان تهدیدی امنیتی تلقی میکند؛ لحظهای که سوگ میتواند دوباره به اعتراض خیابانی بدل شود.
اهالی آبدانان شامگاه دوشنبه نیز در مراسم چهلم کشتهشدگان این شهر، شعار «مرگ بر خامنهای» سردادند.
در مشهد نیز گزارشهایی از شنیدهشدن صدای تیراندازی همزمان با درگیری نیروهای حکومتی با حاضران منتشر شده؛ روایتی که بهگفته شاهدان مشخص نیست شلیکها هوایی بوده یا بهسوی مردم انجام شده است.
ویدیوی رسیده به ایراناینترنشنال نیز نشان میدهد حاضران در مراسم چهلم جاویدنام حمید مهدوی در مشهد، شعار «هر یک نفر کشته شه، هزار نفر پشتشه» سردادند.
حمید مهدوی آتشنشانی بود که صحنه کمک او به یک معترض با کول کردن او بازتاب گستردهای داشت.
ویدیوی رسیده دیگری نشان میدهد حاضران در مراسم چهلم جاویدنام دانیال کارشناس یاد او را با نواختن سنج و دمام و تشویق او گرامی داشتند.
حاضران در مراسم چهلم جاویدنام سجاد بهادری مقدم در مشهد هم به رقص سوگ و پخش موسیقی به یاد او پرداختند.
ویدیویی که به ایراناینترنشنال رسیده نشان میدهد مادر ارمیا فضلی، جوان ۲۰ سالهای که ۱۸ دیماه در اراک کشته شد، در مراسم چهلم او از حضور مردم تشکر میکند و میگوید: «همین که میبینم ارمیای من برای کسانی مثل شما رفته، برایم کافی است.» حاضران در این مراسم شعار «این گل پرپر شده، هدیه به میهن شده» سردادند.
شماری از دانشآموزان در برخی مدارس کشور، مراسم یادبودی برای چهلم جاویدنامان انقلاب ملی ایرانیان برگزار کردند. در این مراسمها، گروهی از دانشآموزان با روشنکردن شمع و خواندن سرودها و ترانههای اعتراضی، یاد جانباختگان را گرامی داشتند.
برگزاری مراسمهای یادبود در مدارس نشان میدهد حافظه اعتراضات دیماه به نسلهای جوانتر منتقل شده و از چارچوب خانوادهها و خیابان فراتر رفته است؛ امری که برای حکومت بهویژه نگرانکننده تلقی میشود.
همزمان، با وجود جو شدید امنیتی و فشارها و تهدیدهای حکومتی علیه برخی خانوادهها، مراسم چهلم شمار زیادی از جانباختگان در استانهایی از جمله اصفهان، بوشهر، تهران، خراسان شمالی، زنجان، فارس، کرمانشاه، گیلان و مرکزی برگزار شد.
پیشتر نیز شماری از خانوادهها برای برگزاری مراسم چهلم جاویدنامان در روزهای ۲۷، ۲۸ و ۲۹ بهمن فراخوان داده بودند.
در عین حال، با برگزاری مراسم چهلم شماری از جاویدنامان انقلاب ملی در شهرهای مختلف ایران، شرکتکنندگان با سردادن شعارهایی یاد جانباختگان را گرامی داشتند و از آنها بهعنوان نماد آزادیخواهی و ایستادگی در برابر استبداد جمهوری اسلامی یاد کردند.
این همزمانیِ مراسمهای حکومتی با برگزاری مستقل و خودجوش چهلمها از سوی مردم، شکافی آشکار میان روایت رسمی حکومت و واقعیت اجتماعی سوگ و اعتراض ایجاد کرده است.
مجموعه فشارها و محدودیتها، سوگ را از عرصه عمومی به حریم خصوصی رانده است؛ روندی که میتوان آن را نوعی «خصوصیسازی اجباری سوگ» دانست، بیآنکه حافظه جمعی یا امکان بازگشت آن به فضای عمومی از میان رفته باشد.
خانهها؛ آخرین پناه سوگ و حافظه
در چنین شرایطی، خانهها برای بسیاری از خانوادهها به آخرین فضای سوگواری و حفظ یاد جانباختگان تبدیل شدهاند.
خانوادههایی که ناچارند سوگ خود را در سکوت و دور از چشم نیروهای امنیتی برگزار کنند؛ سکوتی که برای برخی، به شکلی از اعتراض خاموش و مقاومت مدنی بدل شده است.
در این میان، زنان در بسیاری از خانوادهها نقشی محوری در پیگیری، حفظ حافظه و ارتباط با دیگر خانوادههای دادخواه بر عهده دارند؛ نقشی که همزمان با فشارهای مضاعف، از احضار و تهدید تا محدودسازی رفتوآمد و فعالیت اجتماعی، همراه شده است.
مراسمهای چهلم جانباختگان برای خانوادههای دادخواه، ادامه سوگ و یادآوری فقدانی جبرانناپذیر و برای حکومت سرکوبگر، لحظهای حساس برای کنترل روایت و مهار خشم اجتماعی است.
تجربه اعتراضات گذشته نشان میدهد سرکوب سوگواری نهتنها به حذف حافظه جمعی نمیانجامد، بلکه در بسیاری موارد به شکلگیری و انباشت آن در لایههای پنهان جامعه منجر میشود؛ حافظهای که در بزنگاههای بعدی دوباره به عرصه عمومی راه مییابد.
به گزارش اسرائیلهیوم، جمهوری اسلامی در این نشست تا حدی درباره برنامه هستهای خود انعطاف نشان داد، اما هنوز فاصله زیادی با برآورده کردن مطالبات آمریکا دارد. منابع آگاه به این روزنامه گفتهاند فضای مذاکرات مثبت بوده و نمایندگان آمریکا به برخی پیشنهادهای ایران واکنش مساعد نشان دادهاند و دو طرف توافق کردهاند پس از مشورتهای داخلی، دور دیگری از گفتوگوها برگزار شود. با این حال، هیچ تاییدی بر ادعای عباس عراقچی مبنی بر دستیابی به تفاهم بر سر «اصول راهنمای» ادامه مذاکرات وجود ندارد.
بر اساس این گزارش، حکومت ایران دیگر بهطور قاطع با انتقال اورانیوم غنیشده به خارج از کشور مخالفت نکرده و پیشنهاد داده این مواد نزد یک کشور ثالث - از جمله روسیه - سپرده شود. در عین حال، تهران درخواست آمریکا برای بازرسی بینالمللی از سایتی که گفته میشود ذخایر اورانیوم به آن منتقل شده یا همکاری برای بازیابی این مواد را رد کرده است. ارزیابیهای غربی که اسرائیلهیوم به آنها اشاره میکند، حاکی از آن است که کل ذخیره حدود ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای بالا به سایتی نامشخص منتقل شده است.
در حوزه غنیسازی، حکومت ایران پیشنهاد تعلیق موقت فعالیتها و سپس ایجاد تاسیسات غنیسازی منطقهای در خاک خود تحت نظارت بینالمللی را مطرح کرده است؛ تاسیساتی که اورانیوم با غنای پایین برای استفاده غیرنظامی کشورهای منطقه تولید کند. عراقچی همچنین پیشنهاد برگزاری نشست سهجانبه با حضور نمایندگان آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای تعیین دامنه نظارت را مطرح کرده و در مقابل، خواستار رفع تدریجی و فوری تحریمها برای «نشان دادن جدیت و ایجاد اعتماد متقابل» شده است.
به نوشته اسرائیلهیوم، جمهوری اسلامی در پاسخ به مطالبات آمریکا درباره برنامه موشکی و حمایت از گروههای نیابتی، از جمله حزبالله، اعلام کرده آماده است درباره موضوعاتی که «نگرانی همسایگان عرب» است در چارچوب یک کنفرانس منطقهای پس از دستیابی به تفاهم هستهای گفتوگو کند؛ نشستی که اسرائیل در آن حضور نخواهد داشت. تهران همچنین تاکید کرده زرادخانه موشکیاش برای دفاع در برابر «تجاوز اسرائیل» ضروری است.
این روزنامه همچنین گزارش داده که موضوع سرکوب اعتراضات داخلی ایران در مذاکرات تقریبا مطرح نشده و تهران پیشنهاد اعزام هیات بینالمللی برای بررسی ادعاهای مربوط به کشتار معترضان و اعدامها را رد کرده است. در همین حال، حکومت ایران با طرح ایده همکاریهای اقتصادی گسترده، از جمله دسترسی شرکتهای آمریکایی به بخشهای نفت، گاز و معادن و حتی نوسازی ناوگان هوایی با خرید از شرکتهای آمریکایی، کوشیده مسیر دیپلماتیک را تقویت کند.
با این حال، اسرائیلهیوم تاکید میکند که از نگاه مقامات اسرائیلی، پیشنهادهای حکومت ایران اگرچه ممکن است در ظاهر مثبت به نظر برسند، اما همچنان با مطالبات اصلی آمریکا - بهویژه در زمینه شفافیت هستهای و مسائل فراتر از آن - فاصله دارند. انتظار میرود در چارچوب هماهنگی نزدیک با دولت ترامپ، اسرائیل گزارش کاملی از نتایج نشست ژنو دریافت کند.
بر اساس گزارش گاردین که در همکاری با «فکتنامه»، سهشنبه ۲۸ بهمن منتشر شده است، تصاویر پزشکی اعتراضات ایران از الگوی جراحات شدید و مرگبار خبر میدهند.
در این گزارش که به بررسی موارد متعدد مرتبط با معترضان پرداخته است، نام شهروندان برای حذف هویتشان تغییر یافته است:
روی صورت «آناهیتا»، نقطههای سفید مانند یک صورت فلکی دیده میشود. نقاطی که در حفرههای چشم، روی گونه و پیشانی و حتی در بخشهایی از مغز پراکندهاند. هر نقطه، یک ساچمه فلزی است که در تصاویر سیتیاسکن ثبت شده است. این ساچمهها که از شاتگان شلیک میشوند، در فاصله نزدیک میتوانند استخوان را خرد کرده و بهراحتی به کره چشم نفوذ کنند.
آناهیتا که در اوایل دهه سوم زندگی خود است، دستکم یک چشم و احتمالا هر دو چشمش را از دست داده است.
تصویر او یکی از بیش از ۷۵ مجموعه تصویر پزشکی شامل رادیولوژی و سیتیاسکن است که از یک بیمارستان در یکی از شهرهای بزرگ ایران به دست آمده و در اختیار گاردین قرار گرفته است. تصاویری که در طول یک شب و همزمان با سرکوب اعتراضات دیماه ثبت شدهاند.
تصاویر، روایتی از شدت خشونت علیه معترضان و رهگذران ارائه میدهند.
تغییر الگو؛ از کنترل جمعیت تا شلیک با سلاح جنگی
بر اساس گزارش گاردین، روایت پزشکان و شاهدان عینی در شهرهای مختلف ایران از تغییر شیوه برخورد نیروهای امنیتی خبر میدهد. تغییری که در آن بهجای روشهای متعارف کنترل جمعیت، از سلاحهایی با قدرت کشندگی بالا استفاده شده است.
در یکی از تصاویر، گلولهای کالیبر بالا در گردن یک جوان دیده میشود که باعث جابهجایی نای و خونریزی گسترده شده است.
در پروندهای دیگر، گلولهای در مغز یک بیمار باقی مانده و وجود حباب در جمجمه، نشانهای از آسیب شدید مغزی است. آسیبی که کارشناسان آن را با احتمال پایین بقا توصیف کردهاند.
در تصاویر دیگر نیز گلولههایی در نزدیکی ستون فقرات یا مسیرهای مشخص تخریب بافت و استخوان دیده میشود.
یکی از متخصصان که تصاویر را بررسی کرده، گفته است: «وقتی با چنین سلاحهایی به سمت مردم شلیک میکنید، هدف کشتن است.»
بررسی کارشناسی؛ تحقیق مشترک گاردین و فکتنامه
این تصاویر در قالب یک تحقیق مشترک میان گاردین و پلتفرم راستیآزمایی فکتنامه بررسی و از سوی گروهی از متخصصان پزشکی خارج از ایران تحلیل شدهاند؛ از جمله پزشک اورژانس، رادیولوژیست و متخصص تصویربرداری آسیبهای شدید.
یک پزشک ایرانی سابق اورژانس نیز اصالت تصاویر را تایید کرده و گفته نرمافزار مورد استفاده با سیستم بیمارستان مربوطه سازگار است و نشانهای از دستکاری مشاهده نمیشود.
کارشناسان تاکید کردهاند بدون پرونده کامل پزشکی نمیتوان درباره سرنوشت هر بیمار اظهار نظر قطعی کرد، اما الگوی کلی جراحات «روشن و قابل توجه» است.
به گفته یکی از پزشکان مشاور، حجم آسیبها در این مجموعه تصویری گویای یک وضعیت «تلفات گسترده» است. شرایطی که حتی بیمارستانهای بزرگ نیز در مواجهه با آن با فشار شدید مواجه میشوند.
فقط بخشی از واقعیت ثبت شده است
گاردین نوشت: «پزشکان یادآور میشوند که این تصاویر تنها مربوط به بیمارانی است که تا مرحله انجام اسکن زنده ماندهاند.»
در ادامه این گزارش آمده است بسیاری از افراد که گلوله مستقیم به سر آنها اصابت کرده، اساسا به مرحله تصویربرداری نمیرسیدهاند.
در شرایط بحرانی، بیمارستانها مجبورند بیمارانی را در اولویت قرار دهند که با وجود شدت جراحات، امکان درمانشان وجود دارد: «بنابراین، این تصاویر تنها وضعیت بخش کوچکی از مجروحان را بازتاب میدهد.»
ساچمههایی که میتوانند مرگبار باشند
ایران از معدود کشورهایی است که نیروهای امنیتی آن از ساچمه فلزی علیه شهروندان و برای سرکوب معترضان استفاده میکنند. هرچند هر ساچمه بهاندازه گلوله جنگی قدرت تخریب ندارد، اما تعداد زیاد آنها میتواند آسیبهایی بسیار شدید ایجاد کند.
گاردین در گزارش خود تاکید کرد که در برخی تصاویر، تنها یک یا دو ساچمه در جمجمه دیده میشود که پس از عبور از چشم در حفره آن متوقف شدهاند.
در موارد دیگر، صدها ساچمه در بدن پراکنده شده و بافت نرم را تخریب کردهاند.
در پرونده «علی»، بیش از ۱۷۴ ساچمه در قفسه سینه راست دیده میشود. تراکمی که نشان میدهد شلیک از فاصله بسیار نزدیک انجام شده است. ریه راست او آسیب شدید دیده و تجمع خون و هوا در اطراف آن مشاهده میشود.
کارشناسان پزشکی گفتهاند حتی با مداخله فوری، خطر مرگ در چنین شرایطی بالاست.
اصابت ساچمه یا گلوله به اندام تناسلی و پیامدهای بلندمدت
بر اساس این گزارش، دستکم ۹ بیمار از ناحیه لگن یا اندام تناسلی هدف قرار گرفتهاند؛ برخی با ساچمه و برخی با گلولههای کالیبر بالا.
در یکی از تصاویر، نزدیک به ۲۰۰ ساچمه در ران و لگن یک زن میانسال دیده شده است.
تحلیل پزشکی نشان میدهد این نوع جراحات میتواند به آسیب شدید اندامهای داخلی، بیاختیاری در کنترل ادرار، ناباروری و ناتوانی جنسی منجر شود.
این پیامدها در بسیاری از موارد، دائمی خواهند بود.
گلولههای تمامفلزی
در ۹ بیمار، گلولههای کالیبر بالا همچنان در بدن باقی مانده و در تصاویر دیده میشوند.
در موارد دیگر، مسیر شکستگی استخوان و قطعات فلزی باقیمانده نشان میدهد احتمالا اصابت گلولههای پرسرعت، عامل جراحت بودهاند.
کارشناسان این مهمات را از نوع «تمامفلزی» معرفی کردهاند؛ گلولههایی که معمولا با سلاحهایی مانند ایکی-۴۷ (AK-47) شلیک میشوند و شکل خود را حفظ میکنند.
یکی از کارشناسان به گاردین گفته است: «اینها سلاحهایی با هدف کشندگی هستند.»
روایت پزشکان داخل ایران
پزشکان داخل ایران که هویت آنان تایید شده، از الگوی تکرارشونده جراحات شدید خبر دادهاند.
یکی از آنها به گاردین گفته است همکارانش دهها جراحی برای خارج کردن چشم مجروحان انجام دادهاند؛ از جمله برای نوجوانان و کودکان.
به گفته او، کوچکترین بیمارش، دختر ۱۴ سالهای بوده که در جریان تجمعات هدف شلیک قرار گرفته و به دلیل شدت آسیب، چشمش در عمل جراحی برداشته شده است.
این پزشک گفت که الگوی آسیبها ـ بهویژه در چشم، قلب و ناحیه تناسلی ـ به دشواری با «شلیک تصادفی» قابل توضیح است.
پزشک دیگری که در بخش اورژانس فعالیت داشته، گفت که مجروحان از کودکان خردسال تا سالمندان را شامل میشدهاند.
او از زنی حدود ۶۰ ساله یاد کرد که هنگام رفتن بهدنبال نوهاش، هدف شلیک قرار گرفت و با وجود تلاش برای احیا، جان باخت.
این پزشک گفت: «هنوز هم در حال کنار آمدن با آن صحنهها هستم ...»
