«حیات» فیلم تازهای است از سینمای ترکیه که به تازگی جایزه زنبورعسل طلایی بهترین فیلم جشنواره مدیترانه در مالت را به دست آورد؛ فیلمی ساخته زکی دمیرکوبوز که داستان غریبی را درباره یک دختر و پسر جوان در یک شهر کوچک ترکیه روایت میکند.
فیلم با یک شوک آغاز میشود: دختری به نام هجران که قرار بوده با پسری به نام رضا ازدواج کند، فرار کرده و حالا پدر هجران با خجالت به سراغ پدر بزرگ رضا آمده تا خبر را برساند و عذرخواهی کند. رفتار مرد و حرفهای او بسیار پدرسالارانه به نظر میرسد. او میگوید که میخواهد دخترش را بکشد. پدربزرگ رضا - مردی از گذشته اما بسیار منطقی- سعی دارد مرد را آرام کند و به او متذکر میشود که حرفهایی مانند کشتن دختر چقدر غیرمنطقی است.
از اینجا با درامی روبرو میشویم درباره یک پسر و دختر در دو بخش: رضا و هجران. شخصیتهای دیگر به حاشیه میروند و بر خلاف تصور اولیه، فیلم درباره جنایتهای ناموسی نیست. برعکس، فیلمساز با فاصله میایستد و سعی دارد احساسات شخصیتهای پیچیدهای را روایت کند.
پیچیدگی شخصیتها از رضا آغاز میشود. او در ابتدا خیلی ساده با این قضیه برخورد میکند، اما رفتهرفته این نکته که دختر بهخاطر ازدواج نکردن با او - و در برابر فشارهای پدرش- مجبور به فرار شده احساس گناه میکند. رفتهرفته میفهمیم که پسر با وجود این که تنها دوبار این دختر را دیده، از نگاه اول به عکس او عاشقش شده، عشقی که وقایع بعدی را تا انتها شکل میدهد و بر پیچیدگیهای رفتار رضا تاثیر میگذارد: او به دنبال دختر به استانبول میرود.
فیلم روایت بسیار کندی دارد و در پیشبرد قصهاش عجلهای ندارد. شاید از همین حیث لطمه میبیند و فیلمی که بیش از سه ساعت به طول میانجامد، به راحتی میتوانست در کمتر از دو ساعت به پایان برسد. دوربین در بسیاری از صحنهها به ناظری تبدیل میشود که حرفهای شخصیتها را ثبت میکند. این حرفها گاه بسیار طولانی میشوند و دردی را از روایت فیلم دوا نمیکنند. از جمله این صحنهها دیالوگهای طولانی رضا با پسری است که از شهرشان به استانبول آمده و برای والدیناش تظاهر میکند که در حال تحصیل است، یا صحنهای که رضا با دوستش درباره فرار دختر حرف میزند و سکانس بسیار طولانیای در اتوموبیل شکل میگیرد که فیلم چندان نیازی به آن ندارد.
اما امتیاز فیلم از غیر قابل پیشبینی بودن آن نشات میگیرد. فیلم به تماشاگر باج نمیدهد و طبق پیشبینیها و انتظارات او پیش نمیرود. برای مثال از زمانی که میفهمیم هجران به یک کارگر جنسی در استانبول تبدیل شده، به نظر میرسد که فیلم به اثری درباره این موضوع و مساله سوءاستفاده از دختران جوان تبدیل خواهد شد، اما در میانه فیلم با یک پیچ دیگر، دختر باز به شهر خودش بازمیگردد و اصلا شخصیت اصلی فیلم عوض میشود: تا نیمه، ما همراه رضا هستیم و به او نزدیک میشویم، اما از نیمه به بعد، رضا تا نزدیکی اواخر فیلم، از دنیای فیلم بیرون میرود و ما با هجران همراه میشویم که در نیمه اول حضوری بسیار کمرنگ داشت.
همراه شدن ما با هجران نگاه فمینیستی فیلم را برجسته میکند: روایت احوال دختری ساده با دنیای خاص خود که جامعهای مردسالار سرنوشت متفاوتی را برایش رقم میزند. هجران دختر سادهای است که نمیخواهد با مردی که نمیشناسد ازدواج کند، اما خیلی زود در استانبول روی دیگری از مردسالاری را میبیند.
فیلم البته قصد نمایش قدرت زنانه و تصمیمگیری درست هجران را ندارد. بیشتر با زنی منفعل روبرو هستیم که سرنوشت تلخی را دنبال میکند. از این جهت فیلم به تصویری از تقابل ریشهدار سنت و مدرنتیه تبدیل میشود که به راحتی قابل چشمپوشی و پیدا کردن راهکاری برای خلاصی از آن نیست. به همین جهت فیلم به طرز عجیبی در انتها به نقطه اول بازمیگردد، جایی که به نظر میرسد سرنوشت دیگری برای این زن جز آن که رقم خورده، قابل تصور نیست.
در اواخر فیلم رضا به جهان فیلم باز میگردد. حلقه رابط دو فصل فیلم (فصل رضا و فصل هاجر) یک خواب عجیب است که هر یک از آنها جداگانه میبینند. رضا خواب میبیند هاجر که گریخته در میزند و به داخل خانه او میآید و رضا برایش آب میریزد. بعدتر در نیمه دوم، زمانی که هاجر مستأصل شده و نمیداند که با زندگیاش چه کند، صحنه مشابهی را درباره رضا خواب میبیند. این حلقه رابط زیبا چیزی است که فیلم در بخشهای دیگرش کم دارد. فیلمساز به جای تکیه بر دیالوگهای طولانی شخصیتها برای روایت روزمرهگی میتوانست دنیای تخیل شخصیتهایش را گستردهتر کند و ارتباط آنها را از همین طریق قویتر و قابل باورتر پرورش دهد، چیزی که فیلم برای سکانس انتهاییاش و فرار از کلیشههای مرسوم به آن احتیاج داشت.
این یک نمایش عجیب درباره جامعه امروز فرانسه و احکام زندان در دادگاهها است که با حضور چشمگیر یک اسب بر روی صحنه تماشاگرش را میخکوب میکند.
نمایش اساسا چه در فرم و چه در محتوا بسیار نامتعارف به نظر میرسد و عجیب. با داستان سه نفر مختلف در یک دادگاه روبهرو هستیم، جایی که قاضی و بازپرس به هر نحو میخواهند طرف مقابل را یک مجرم فرض بگیرند که باید به زندان فرستاده شود. هر کدام از این سه نفر داستان متفاوتی دارند؛ یکی بیخانمان به جرم پرخاشگری و توهین به پلیس و تهدید در حال محاکمه است، دیگری به جرم استفاده نکردن از کلاه ایمنی در حال موتورسواری و نداشتن گواهینامه بازداشت شده و سومی زنی است که برای بچه شش سالهاش از مغازه دزدی کرده. حالا اما هر سه به زندان محکوم میشوند.
همه بر روی صحنه صورتک (ماسک) بر چهره دارند و در نتیجه از فضای واقعی و معمول جدا میشویم و به فضای شبه سوررئالی پا میگذاریم که در ظاهر نسبتی با واقعیت ندارد. صورتکهای شخصیتها بسیار عجیب به نظر میرسد و فضاسازی عجیبتر صحنه، ما را به تمامی از واقعیت جدا میکند و به یک فضای تخیلی میبرد، در حالی که نمایش درباره یک معضل اجتماعی امروزی حرف میزند.
لویاتان یک راوی دارد که تنها کسی است که صورتک ندارد. او به ما میگوید که بارها و بارها به جرمهای کوچک به زندان رفته و حالا با نوعی فاصلهگذاری درباره مشکلات اجتماعی مساله زندان حرف میزند؛ این که در سال به ششصد هزار پرونده این چنینی رسیدگی میشود و افراد با کوچکترین جرائم به زندان فرستاده میشوند، در نتیجه زندانهای فرانسه پر شدهاند و جایی برای زندانی تازه وارد ندارد، در حالی که خرج هر زندانی هر شب صد و ده یورو برآورد شده است.
راوی به ما میگوید سه شرکت بزرگ این تجارت را به دست دارند و برای زندانیها غذا و پوشاک تامین میکنند و آنها در حال ساخت زندانهای تازه هستند. نمایش این سوال را مطرح میکند که آیا برای جرائم کوچکی مثل دزدی از مغازه، فرستادن فرد به زندان ضرورت دارد؟
از طرفی نمایش نظام قضایی را به سخره میگیرد. قاضی با آن چهره آهنینی که پشت صورتک مخفی شده، با فریادها و سوالات پیچیده خود متهم را در آستانه فروپاشی عصبی قرار میدهد و هر بار به نظر میرسد از پیش حکم زندان خود را آماده کرده است.
هر سه نفری که در طول نمایش محاکمه میشوند در یک تاریخ مشخص در ماه مارس سال ۲۰۲۲ مرتکب خلاف شدهاند. به این ترتیب نمایش سعی دارد بر تعدد جرایم و مشابه بودن احکام آنها تاکید کند؛ سه جرم کوچک مختلف که ارتباطی با هم ندارند و از سوی سه شخصیت کاملا متفاوت و حتی متضاد صورت گرفتهاند، اما هر سه نفر به یک سرنوشت مشابه دچار میشوند.
نمایش برای بیان واقعیتهای جامعه پیچیدهاش از ساختار نمایشی هوشمندانهای استفاده میکند که میتواند تماشاگر را از لحظه ابتدایی تا انتها میخکوب کند. همهچیز در هالهای از ابهام و فضایی شبیه به وهم جریان دارد، گویی تماشاگر در حال تماشای یک کابوس ترسناک است که همه فضا را در برگرفته و گریز و گزیری از آن نیست. صورتهای مسطح آدمها با نگاههای نافذشان تماشاگر را تسخیر میکند و وجود مه و دود در فضا، بر فضای خوابگونه اثر صحه میگذارد.
این فضای شبه سوررئال با ورود یک اسب تکاندهنده میشود: یک اسب واقعی قهوهای-سفید بزرگ بدون راهنما وارد صحنه میشود و تا نزدیک به انتها روی صحنه میماند. اسب به طرز عجیبی به بازیگر نمایش بدل میشود: در گوشههای مختلف صحنه راه میرود و بیآن که کسی هدایتش کند، با ساختار و محتوای صحنه هماهنگ میشود. او هم گویی به بیعدالتیهای بشر اعتراض دارد و با نگاهی عاقل اندر سفیه، به شخصیتهای نمایش چشم میدوزد. در صحنهای حیرتانگیز- که مشخص نیست در نمایشنامه آمده یا اتفاقی رخ میدهد- اسب به جلوی میز قاضی میرود و کتاب قانون را با دهانش برمیدارد، آن را میجود و به گوشهای پرت میکند. از بین شخصیتهای روی صحنه اسب زنی را انتخاب میکند که از همه مظلومتر به نظر میرسد، در نتیجه در غالب اوقات کنار او میایستد و زن اسب را نوازش میکند.
در صحنه انتهایی اسب خودبهخود و بدون آن که هدایت شود، صحنه را ترک میکند و شخصیتها را رو به ما تنها میگذارد: جایی که آنها برای دقایق طولانی در سکوت به ما زل میزنند و فضای غریبی را خلق میکنند که بهترین پایان برای چنین نمایشی است.
عشق و سکس معمولا جوانی را به خاطر میآورد؛ دوران زیبایی و سلامت جسمی بدن که با علاقه به دوست داشتن و رابطه با کسی همراه میشود. اما تکلیف آن در دوران پیری چیست؟ آیا پیرمردان و پیرزنان هم میتوانند عاشق شوند؟ آنها باید با میل جنسیشان چه کنند؟ اینها سوالاتی است که در آثار هنری کمتر مورد توجه واقع شدهاند. این بار اما یک نمایش پیشرو میخواهد بدون تعارف در این باره حرف بزند و در این راه کارگردان از مردمان سالخورده واقعی که در یک آسایشگاه سالمندان زندگی میکنند سود میجوید تا بدون واسطه درباره روابط جنسی و عشقی خود و انتظارات و آمالشان حرف بزنند.
تمام اثر یک پارودی است که هر چه پیش میرود جدیتر میشود و تلختر اما در نهایت با ستایش زندگی. در ابتدا با نوشتهای یادآوری میشود که افرادی که در این نمایش بازی میکنند بسیار سالخوردهاند و ممکن است در طول اجرا بمیرند. از تماشاگران خواسته میشود که در صورت این اتفاق آرامش خود را حفظ کنند چون مردن بر روی صحنه تئاتر بهتر است از مردن در خانه سالمندان! در طول اجرا میفهمیم که یکی از بازیگران نمایش که نود و نه سال داشته، حین تمرین درگذشته است.
اما خوشبختانه کسی از بازیگران دوست داشتنی نمایش در طول این اجرا جانش را از دست نمیدهد و برعکس، آنها با شر و شور درباره زندگی و عشق حرف میزنند و لذت رابطه جنسی. همین یک تناقض غریب و جذاب را شکل می دهد: افرادی که بیشتر از هفتاد سال دارند و از بیماریهای جسمی و کهولت رنج میبرند، به ما یادآوری میکنند که زندگی جنسی و عشقی آنها پایان نیافته و مایلند کماکان در این زمینه فعال باشند.
کارگردان خود بر روی صحنه حضور دارد و بازیگرانش را هدایت میکند تا یک به یک خاطرات عشقی خود را به یاد بیاورند و بعد بدون رودربایستی درباره امروز خود و نیازهای جنسی شان حرف بزنند. هر کدام از شخصیتها از زاویه ای به این موضوع میپردازد و جالب این که همه آنها در یک نقطه مشترکاند: کماکان به سکس فکر میکنند و به آن نیاز دارند.
نقطه قوت نمایش واقعی بودن شخصیتهاست؛ این که آنها از وجوه نمایشی تهی شدهاند و فقط نقش خودشان را بازی میکنند، اما در ایفای این نقش به طرز عجیبی پذیرفتهاند که خصوصیترین افکار و اعمال خود را با ما قسمت کنند.
در نتیجه رفتهرفته ما به درون هر یک از آنها نفوذ می کنیم؛ آنها را میفهمیم و در نهایت دوستشان داریم. به کار بردن کلمات رکیک و حرف زدن از نیازهای جنسیشان با زبانی بدون تعارف، تماشاگر را لحظهای سرخورده نمیکند، برعکس تماشاگر با مادر بزرگ یا پدربزرگی روبرو میشود که این بار بدون تعارفات معمول خانواده، درباره مسائل خصوصی خود توضیح میدهد.
از این رو تماشای پیرزن محترم نود و یک سالهای که بر روی چرخ نشسته و دارد درباره سکس حرف میزند، به یک تصویر غیرمعمول اما قابل لمس و دوستداشتنی بدل میشود که ما را به او نزدیک میکند و در نهایت پیچیدگیهای انسانیای را به ما یادآوری میکند که معمولاً از آن غافلیم و به شکل کلیشهای گمان میکنیم عشق و سکس برای یک پیرزن نود و یک ساله از معنا تهی شده، اما این نمایش دعوت غریبی است برای تغییر دیدگاه ما.
یکی از تلخترین بخشهای نمایش مربوط به داستان واقعی زنی سالخورده است که بهخاطر عشق در آسایشگاه خودکشی میکند. داستان این پیرزن و پیرمردی که او را دوست داشته، به رومئو و ژولیت شکسپیر پهلو میزند: آنها در آسایشگاه با هم آشنا میشوند و به هم دل میبازند. ساعتهای طولانی همدیگر را در آغوش میگیرند و میبوسند، اما پرستارها خانوادههایشان را مطلع میکنند و فرزندان این پیرزن بر این اساس که او بر اثر کهولت امکان تصمیمگیری درست را ندارد، از پرستارها میخواهند که آنها را بالاجبار از هم جدا کنند، اما پیرزن یک روز صبح نامهای به معشوقش مینویسد که بدون او دیگر حاضر به زیستن نیست، و بعد خودش را از پنجره به پائین پرت میکند و میمیرد.
اما نمایشی که با اشاره به کهنسالی و مرگ آغاز میشود، در نهایت به زندگی میرسد: آنها سرخوشانه میرقصند و درباره عشق و لذت جنسی حرف میزنند. تنها بازیگر جوان صحنه زن سی و پنج سالهای است که پرستار این آسایشگاه است. در طول نمایش او ساکت و مظلوم به نظر میرسد، اما در اواخر نمایش جلوههای جذابی از قدرت بازیگری و خوانندگی خود را نمایان میکند و با خواندن آواز معروف تایتانیک، از عشقها و حسرتهایی حرف میزند که با امروز شخصیتها آمیخته است. نمایش در نهایت به ما یادآوری میکند که «زندگی ادامه دارد».