مرگ هنیه؛ خطر جنگ و زنجیره ضربه‌های بزرگ‌‌تر اسرائیل

تورج اتابکی، پژوهشگر ارشد پژوهشکده بین‌المللی تاریخ اجتماعی در مصاحبه با ایران‌اینترنشنال گفت پکن و مسکو واکنش‌های متفاوتی در قبال ترور هنیه در تهران نشان دادند.

اتابکی افزود: «چین طرفین را به خویشتنداری فرا خواند و گفت که نگران وضع موجود است اما روسیه از نخستین لحظات موضع تندتری گرفت.»

به گفته این پژوهشگر، روسیه ترور هنیه را «قتل سیاسی» نامید و اعلام کرد این رویداد می‌تواند به وضعیتی بسیار بسیار نگران‌کننده در خاورمیانه بیانجامد.

جمشید برزگر، روزنامه‌نگار و تحلیل‌گر سیاسی در مصاحبه با ایران‌اینترنشنال کشته شدن اسماعیل در هنیه پس از شرکت در مراسم تحلیف مسعود پزشکیان را تحقیری تاریخی برای جمهوری اسلامی دانست و گفت: «سفر هنیه بر خلاف دفعات قبل که پیشاپیش اعلام نمی‌شد، این‌بار از پیش اعلام شده بود. خود حماس اعلام کرده بود که او برای مراسم تحلیف پزشکیان به تهران سفر خواهد کرد.»

او افزود: «بعد از حمله هفتم اکتبر، هنیه چند بار دیگر به تهران سفر کرده بود. د آن سفرها، اخبار حضور او در تهران و دیدارهایشان، یا در همان روز و یا چند روز پس از اتمام سفرش منتشر می‌شد.»

این تحلیل‌گر تاکید کرد: «کسی نمی‌تواند منکر اشراف اطلاعاتی اسرائیل بر روی رهبران حماس، حزب‌الله و حتی مقامات جمهوری اسلامی باشد.»

برزگر افزود: « این وضعیت در عین حال می‌تواند بر روابط حماس و جمهوری اسلامی در آینده نیز تاثیر بگذارد و بار دیگر مانند آنچه پس از بهار عربی رخ داد، روابط این دو به سردی بگراید.»

پس از ترور اسماعیل هنیه، نگاه‌ها به سمت ناکارآمدی دستگاه امنیتی و حفاظتی در جمهوری اسلامی نشانه رفتند.

حسینعلی حاجی دلیگانی، نماینده مجلس شورای اسلامی، در واکنش به ترور هنیه گفت: «در حادثه شهادت اسماعیل هنیه در تهران نمی‌توان احتمال ایفای نقش افراد نفوذی را رد کرد، زیرا به هر حال، رژیم صهیونیستی ممکن است با پرداخت دلارهای آمریکایی به برخی افراد نادان یا خودفروخته، آن‌ها را برای دریافت اطلاعات یا انجام عملیات‌های تروریستی، اجیر کند»

سپاه ولی‌امر

وظیفه حفاظت از جان میهمانان خارجی جمهوری اسلامی به عهده، سپاه حفاظت ولی‌امر است. خرداد ماه سال ۱۳۹۷، علی نصیری، فرمانده وقت سپاه حفاظت در گفتگویی با خبرگزاری تسنیم-وابسته به سپاه پاسداران نحوه حفاظت از مقام‌های خارجی را که به ایران سفر می‌کنند تشریح کرد.

نصیری گفته بود قبل از اینکه مقام‌های عالی خارجی به ایران سفر کنند، سپاه وضعیت داخلی آن کشورها را بررسی می‌کند. به گفته او «سپاه در این بررسی، می‌سنجد که چه تهدیدات داخلی‌ای ممکن است از آن کشور، به ایران منتقل شده و آن مقام خارجی را در کشور ما تهدید کرده و یا هدف قرار دهد.»

فرمانده وقت سپاه حفاظت تاکید کرده بود که اگر سپاه به این نتیجه برسد که در ایران تهدیداتی ممکن است متوجه آن مقام خارجی شود، برای مقابله با آن تهدیدات، پیش‌بینی‌های خاصی انجام می‌دهد تا از جان مقام‌های خارجی محافظت شود.

یک سال پس از این مصاحبه و در سال ۱۳۹۸، شایعه شد نصیری بازداشت شده است. نیویورک تایمز نیز در گزارشی ضمن اشاره به بازداشت ده‌ها نفر از کارکنان وزارت دفاع، موضوع را تایید کرد.

از فروردین سال ۱۳۹۸، همزمان با شایعه فرار نصیری، حسین سلامی فتح‌الله جمیری را به سمت فرماندهی سپاه حفاظت منصوب کرد.

هزینه‌های حفاظت

۳۱ تیرماه امسال، اسماعیل خطیب، وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی، گفت: «با یک بودجه ۱۰ برابری زیرساختی و با پیگیری رئیسی و مجلس و قانون بودجه، توانستیم زیرساخت‌های امنیتی را گسترش دهیم و با اسرائیل به خوبی مقابله کنیم.»

او روز چهارشنبه سوم مرداد ۱۴۰۳، یک هفته قبل از ترور هنیه در پایتخت گفته بود: «شبکه، دسترسی و توانمندی‌های شبکه نفوذ موساد که شخصیت‌های علمی ما را ترور می‌کرد یا در مراکز حیاتی خرابکاری می‌کرد، از بین رفت.»

بودجه وزارت اطلاعات در قانون بودجه سال ۱۴۰۲ بیش از ۱۶ هزار میلیارد تومان بود. در قانون بودجه سال ۱۴۰۲، بودجه سپاه حفاظت ۳۷۴/۵ میلیارد تومان در نظر گرفته شد. بودجه این دستگاه در سال ۱۴۰۱، حدود ۳۰۶ میلیارد و در سال ۱۴۰۰ حدود ۱۵۴ میلیارد تومان بود. در لایحه بودجه امسال هم بودجه سپاه حفاظت ۴۳۳ میلیارد تومان پیشبینی شده است.

با ترور اسماعیل هنیه در تهران، آن هم در محدوده سعدآباد تهران با بالاترین سطح امنیت هم‌زمان با مراسم تحلیف پزشکیان، به نظر می‌رسد بودجه‌های ۱۰ برابری به طور مشخصی نتوانسته عملکرد مطلوبی برای جمهوری اسلامی داشته باشد.

این رویداد به طور مستقیم بر روند داخلی سیاست ایران و شکل‌گیری و معرفی دولت مسعود پزشکیان، که تازه در حال آغاز است، موثر خواهد بود. از سوی دیگر می‌توان این اتفاق را حاصل فساد ساختاری در حکومت جمهوری اسلامی دانست.

در ادامه به برخی از این تاثیرات این رویداد و اثرات فساد جمهوری اسلامی در رخ دادن آن اشاره می‌شود، اما این‌که تاثیرات مورد نظر دقیقا در چه جهتی باشد، قابل پیش‌بینی نیست.

تغییر و بازبینی انتخاب وزرا

رویداد مهم و غیرمنتظره کشته‌شدن اسماعیل هنیه آن‌هم در قلب تهران توجه دولت و مقام‌های حکومت را به خود جلب می‌کند و تمرکز آن‌ها نسبت به روند شکل‌گیری دولت و معرفی وزیران و اجرایی کردن برنامه ها را دچار اختلال خواهد کرد.

این رویداد با پوشش رسانه‌ای گسترده‌ و توجه افکار عمومی داخلی و جهانی مواجه شده است. در چنین مواقعی، فرآیندهای داخلی مانند معرفی وزرا ممکن است تحت‌الشعاع قرار گیرند و یا با حساسیت بیشتری مواجه شوند و حتی بازنگری در آن نیز محتمل است.

با افزایش تنش‌های منطقه‌ای یا بین‌المللی، حاکمیت و دولت چهادهم مجبور می‌شوند اولویت‌های خود را تغییر دهند. به عنوان مثال، در صورت افزایش تحریم‌ها یا فشارهای بین‌المللی، تمرکز بیشتری بر روی سیاست خارجی و مسائل امنیتی قرار می‌گیرد.

اگر قتل هنیه منجر به تغییرات قابل توجهی در روابط خارجی ایران شود، این مساله ممکن است بر روند انتصاب وزرای جدید، به ویژه در وزارتخانه‌های مرتبط با سیاست خارجی و امنیتی تاثیر بگذارد. ممکن است نیاز به وزرایی با تجربه و توانمندی‌های خاص در شرایط جدید بیشتر احساس شود.

در صورتی که قتل هنیه منجر به تغییراتی در سیاست‌های منطقه‌ای شود که به نحوی ایران را درگیر کند، ممکن است فشارهای سیاسی داخلی برای معرفی افراد خاصی به عنوان وزرا افزایش یابد.

ضعف سیستم امنیتی و اطلاعاتی

کشته‌شدن هنیه از اثرات بلندمدت فساد اقتصادی و سیاسی نهادینه در جمهوری اسلامی است.

فساد اقتصادی-مدیریتی جمهوری اسلامی می‌تواند نقش مهمی در نفوذ اسرائیل به دستگاه‌های امنیتی ایران داشته باشد. این نقش به چندین شکل و به میزان قابل توجهی قابل ارزیابی است.

سوء استفاده از منابع و امکانات: فساد اقتصادی-مدیریتی منجر به سوء استفاده از منابع و امکانات دولتی و توزیع رانت می‌شود. افراد و باندهای فاسد از موقعیت‌های خود برای بهره‌برداری شخصی یا انتقال اطلاعات به طرف‌های خارجی، از جمله اسرائیل، استفاده می‌کنند. این امر به پیدایش انواع باگ‌ها و ضعف در حفظ اطلاعات حساس و حتی فروش آن‌ها به عوامل خارجی منجر شود.

کاهش کارآیی و نظارت: فساد ساختاری و نهادینه به کاهش کارآیی و اثربخشی سیستم‌های نظارتی و کنترلی در دستگاه‌های امنیتی منجر می‌شود. طبیعی است زمانی که نهادهای نظارتی به دلیل فساد قادر به انجام وظایف خود نباشند، احتمال نفوذ عوامل خارجی افزایش می‌یابد.

تضعیف روحیه و انگیزه کارمندان: فساد اقتصادی و مدیریتی به تضعیف روحیه و انگیزه کارمندان امنیتی منجر می‌شود. زمانی که کارکنان احساس کنند مدیران و همکاران آن‌ها فاسد هستند، تعهد خود به امنیت ملی را از دست می‌دهند، که این امر می‌تواند به سهل‌انگاری یا حتی همکاری با سرویس‌های امنیتی خارجی منجر شود.

تسهیل جاسوسی: افراد فاسد در نظام اطلاعات و امنیت برای دریافت رشوه یا حفظ منافع شخصی خود، اطلاعات حساس را به اسرائیل می‌فروشند. این اطلاعات می‌تواند شامل جزئیات عملیات امنیتی، هویت ماموران مخفی، یا اطلاعات استراتژیک باشد.

موانع در مبارزه با نفوذ خارجی: فساد مورد اشاره در ساختار نظام جمهوری اسلامی مانع از اقدامات موثر برای شناسایی و مقابله با عوامل نفوذی است. برای مثال، افراد فاسد ممکن است مانع از تحقیقات درباره نفوذهای مشکوک شوند یا حتی از دستگیری عوامل نفوذی جلوگیری کنند.

به این ترتیب می‌توان گفت کشته‌شدن هنیه در تهران یک پیامد فسادهای اقتصادی و سیاسی است و از سویی مسیر تشکیل دولت و جمهوری اسلامی را نیز به صورت متقابل تحت تاثیر قرار می‌دهد.

سپاه پاسداران تا لحظه انتشار این گزارش دو اطلاعیه صادر کرده اما از بیان جزییات چگونگی کشته شدن هنیه خود‌داری کرده است.

دادستانی کل کشور هم به فعالان مجازی و رسانه‌ای اخطار داده تا از پرداختن به مسائلی که امنیت کشور را مخدوش می‌کند نپردازند.

زمان و مکان حمله

سپاه پاسداران در بیانیه‌ خود زمان حمله منجر به کشته شدن هنیه را دو نیمه‌شب اعلام کرد و نوشت او که در یکی از «اقامتگاه‌های ویژه جانبازان در شمال تهران» مستقر بود با «اصابت پرتابه‌ای از هوا» کشته شده است.

ساعاتی بعد شبکه المیادین لبنان در خبری نوشت موشکی که برای حمله به محل اقامت هنیه مورد استفاده قرار گرفته، از کشور دیگری شلیک شده است.

اقامتگاه ویژه جانبازان کجاست

جست‌وجو‌های آنلاین درباره اقامتگاه ویژه جانبازان در شمال تهران به جایی نمی‌رسد اما طبق اعلام برخی منابع غیر رسمی داخلی، اسماعیل هنیه در نزدیکی کاخ سعدآباد کشته شده است.

مجموعه سعدآباد با تقریبا ۶۰۰ متر طول و ۵۰۰ متر عرض، حدود ۳۰۰ هکتار مساحت دارد و سال‌هاست که جمهوری اسلامی از آن برای مراسم‌های مختلف دولتی استفاده می‌کند.

در برخی گزارش‌ها از اردوگاه بسیج الزهرا در شمال غربی این مجموعه به عنوان اقامت‌گاه هنیه یاد شده است.

در زمان ریاست جمهوری هاشمی رفسنجانی و پیش از اجلاس سران کشورهای اسلامی در تهران ساختمانی برای پذیرایی از مهمانان ویژه در کاخ سعدآباد ساخته شد که ممکن است همان مکان اقامت هنیه بوده باشد.

ابعاد انفجار

به گفته منابع حماس، در ساختمانی که هدف حمله واقع شد، علاوه بر هنیه و محافظش، زیاد نخاله، رهبر جهاد اسلامی به همراه هیاتی از حماس حضور داشته‌اند اما تا این لحظه گزارشی از آسیب به این افراد منتشر نشده است.

برخی شاهدان محلی به شنیدن شدن صدای انفجار در منطقه سعد‌آباد در بامداد چهارشنبه اشاره کرده‌اند و رسانه تجارت‌آنلاین هم نوشته صدای انفجار «آنقدر شدید بوده که تمام دزدگیرهای ماشین‌ها به صدا درآمده و در تمام منطقه شمال تهران شنیده شده و دود و غبار انفجار منطقه را گرفته» است.

با توجه به این که تاکنون گزارشی درباره آسیب دیدگی دیگر ساکنان این ساختمان منتشر نشده می‌توان نتیجه گرفت که با وجود دقت بسیار بالا در انجام عملیات، قدرت و شدت انفجار محدود بوده است.

موشک یا پهپاد؟

هر چند در بیانیه سپاه پاسداران به «اصابت پرتابه‌ای از هوا» اشاره شده اما مبدا پرتاب همچنان نامشخص است.

مبدا پرتابه‌‌ای که از هوا به سمت هدف شلیک می‌شود هواپیمای جنگنده یا پهپاد‌های نظامی است.

هواپیماهای نظامی برای چنین شلیکی باید از آسمان کشورهای همسایه استفاده کنند. استفاده از آسمان کشورها برای چنین عملیاتی بدون کسب مجوز و انجام عملیات در نواحی مرزی امر ناممکنی نیست.

در حمله به پایگاه هوایی هشتم شکاری اصفهان مقام‌های آمریکایی تایید کردند که هواپیماهای اسرائیلی از بیرون از مرزهای ایران با سه موشک یکی از سایت‌های راداری پدافند هوایی حفاظت از تاسیسات هسته‌ای نطنز را هدف قرار دادند. اما مقام‌های ایرانی ریز پرنده‌های دشمن را عامل حادثه در این پایگاه نظامی اعلام کردند.

اسرائیل سابقه انجام عملیات پهپادی در خاک ایران را دارد.

روزنامه وال‌استریت ژورنال در بهمن ۱۴۰۱ اسرائیل را مسئول حمله پهپادی به یکی از مجتمع‌های کارگاهی وزارت دفاع در اصفهان و انفجار در مرکز مهمات سازی در این شهر معرفی کرد.

مقام‌های جمهوری اسلامی آن زمان حمله را «ناموفق» توصیف کردند و گفتند این حمله خسارت محدودی بر جای گذاشته است.

گمانه‌زنی‌ها

همزمان با نیمه‌شب در تهران و حدود دو ساعت قبل از مرگ هنیه، ریچارد گلدبرگ، مشاور ارشد بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها، در شبکه ایکس نوشت : «نیروی هوایی اسرائیل امشب برد خود را نشان می‌دهد»

او چند ساعت بعد در صبح روز چهارشنبه هم در اظهار نظر دیگری نوشت: «اگر بتوانید یک رادار در کنار یک سایت هسته ای بزنید، می‌توانید به خانه ای در تهران هم ضربه بزنید. آیت الله لخت است.»

اشاره او به حمله موشکی اسرائیل به یکی از سامانه‌های دفاعی جمهوری اسلامی در فروردین سال جاری در اصفهان است.

ارتش اسرائیل تاکنون از اظهار نظر در مورد گزارش کشته شدن هنیه خودداری کرده است.

سرگرد اندرو فاکس، محقق انجمن هنری جکسون و یک چترباز سابق بریتانیایی گفت که احتمال دارد این حمله با موشکی که از خارج از ایران پرتاب شده، انجام شده باشد.

به گفته او آسمان دریای خزر با توجه به فاصله اندک با تهران، گزینه مناسبی برای این عملیات است.

فاکس با اشاره به تجربیات خود با تاکید بر اینکه که این نوع موشک‌ها با فناوری لیزری دقیق هدایت می شوند، گفت:«سرباز روی زمین نشانگر لیزری را دقیقا به نقطه‌ای که می‌خواهد بزند نشانه می‌گیرد تا لیزر موشک را به نقطه برخورد هدایت کند.»

به گفته فاکس، اسرائیل موشک‌هایی دارد که از انرژی جنبشی حاصل از سرعت و وزن کلاهک برای انجام کشتار استفاده می‌کند.

این توضیح می‌دهد که چرا در برخی حملات موشکی افراد کمتری کشته می‌شوند و سر و صدای کمتری نسبت به کلاهک انفجاری تولید می‌شود.

رونن سولومون، تحلیلگر اطلاعاتی و امنیتی اسرائیل به نزدیکی باکو و تل‌آویر و هم مرز مشترک آذربایجان با ایران اشاره کرد و گفت احتمال استفاده از آسمان این کشو با توجه به فاصله کم و استقرار تسلیحات اسرائیلی در آنجا برای این حمله زیاد است.