اقتصاددان
با انتصاب فاطمه مهاجرانی به سخنگویی دولت، چهارمین زن وارد کابینه مسعود پزشکیان شد و اینک این پرسش مطرح میشود که آیا جمهوری اسلامی بهطور اساسی، قطعی و پایدار حضور زنان در سطوح بالای مدیریت دیوانسالاری را پذیرفته یا این اقدام نوعی تاکتیک برای گذار از بحران است.
بحرانی در ساختار جمهوری اسلامی که خیزش «زن، زندگی، آزادی» آن را به اوج رساند و شکاف میان حکومت و جامعه زنان را تشدید کرد.
نباید از یاد برد که علی خامنهای بارها اقدامات تاکتیکی را مجاز و دگرگونی اساسی و بلندمدت در سیاستها از جمله عقبنشینی در دیپلماسی را مستوجب «غضب الهی» دانسته است. او اخیرا به صراحت گفت عقبنشینی غیرتاکتیکی در هر میدانی غضب الهی را به دنبال دارد. اگر حضور زنان در کابینه را نوعی عقبنشینی تصور کنیم، مساله اینجاست که کدام شکافها این عقبنشینی را توضیح میدهد.
شاخصهای شکاف میان جامعه زنان و حاکمیت ولایی
شکاف میان جنبش زنان و حاکمیت ولایی در ایران در چندین جنبه کلیدی نمود پیدا کرده است. این جنبهها هرکدام نشاندهنده نارضایتی عمیق و گسترده جامعه و به خصوص زنان نسبت به سیاستهای حکومت و تفاوتهای فاحش میان خواستههای زنان و محدودیتهای اعمالشده از سوی نظام سیاسی است.
یکی از بارزترین نمودهای شکاف میان جنبش زنان و رژیم، کاهش چشمگیر مشارکت زنان در انتخابات است. بسیاری از زنان و جوانان با تحریم رایگیریها، نارضایتی خود از نظام سیاسی حاکم و بیاعتمادی به اصلاحات از درون نظام را نشان میدهند. این تحریمها به ویژه در انتخابات ریاستجمهوری، مجلس و شوراهای شهر در سالهای اخیر- همگی با کمتر از پنجاه درصد مشارکت- مشهود بوده است.
نارضایتی از وضعیت حقوق زنان و نبود آزادیهای مدنی موجب افزایش مهاجرت زنان از ایران نیز شده است. بسیاری از زنان تحصیلکرده، فعالان حقوق زنان و جوانانی که آینده خود را در ایران تاریک میبینند، کشور را ترک میکنند. این مهاجرتها نه تنها به دلیل شرایط اقتصادی، بلکه به دلیل محدودیتهای اجتماعی و سیاسی نیز صورت میگیرد.
در این زمینه سالنامه مهاجرتی در آمار مربوط به سال ۲۰۲۱ اشاره کرد که بیش از نیمی از اقامتهای دائم صادرشده برای ایرانیها در کشور کانادا، ۴۵ درصد در فنلاند و ۴۹ درصد در استرالیا برای زنان بوده است.
کشف حجاب و اعتراض به حجاب اجباری یکی از جنبههای مهم شکاف میان زنان و جمهوری اسلامی است. این اعتراضات در قالب حرکتهای اجتماعی مانند «دختران خیابان انقلاب» یا «چهارشنبههای سفید» نمود یافت اما با خیزش «زن، زندگی، آزادی» بهصورت گستردهتر در جامعه به اوج خود رسید. این مقاومتها نشاندهنده نارضایتی عمیق از قوانین محدودکننده مذهبی و تلاش برای کسب آزادیهای فردی شهروندان و بهخصوص زنان است.
همچنین زنان نقش فعالی در اعتراضات مدنی خیابانی، صنفی و اقشاری از جمله بازنشستگان پیدا کردهاند. حضور گسترده زنان در این اعتراضات نشاندهنده خشم و نارضایتی آنها از وضعیت موجود از بعد صنفی و حقوقی و تلاش برای تغییرات اساسی است. این اعتراضات اغلب با سرکوب شدید مواجه میشوند، اما همچنان ادامه دارند و شکاف میان جنبش زنان و حکومت را بیشتر میکنند.
همزمان بسیاری از زنان برای بیان نارضایتیهای خود و سازماندهی اعتراضات، به شبکههای اجتماعی و رسانههای آنلاین روی آوردهاند. این فعالیتها شامل افشای موارد نقض حقوق زنان، سازماندهی کمپینهای آنلاین و اطلاعرسانی در مورد وضعیت زنان در ایران است.
رسانهها و شبکههای اجتماعی به عنوان ابزاری قدرتمند برای مقابله با تبلیغات رسمی حکومت و انتشار واقعیتهای جامعه عمل میکنند. زنان و فعالان حقوق زنان تلاشهای زیادی برای تغییر قوانین تبعیضآمیز انجام دادهاند. این تلاشها شامل کمپینهای حقوقی برای تغییر قوانین مربوط به حضانت، ارث، طلاق و سایر حقوق مدنی است. با وجود محدودیتها و سرکوبها، این جنبشها نشاندهنده نارضایتی و تلاش برای تغییر قوانین و بهبود وضعیت حقوقی زنان است. کاهش نرخ ازدواج و افزایش طلاق یکی دیگر از شکافهای میان حاکمیت ولایی و جامعه زنان است.
بسیاری از زنان، بهویژه جوانان، به دلیل نارضایتی از وضعیت اجتماعی و محدودیتهای اعمالشده از سوی حکومت، تمایلی به ازدواج نشان نمیدهند یا ترجیح میدهند ازدواج خود را به تاخیر بیندازند. این در آمار نهادهایی از جمله مرکز آمار یا گزارش مرکز پژوهشهای مجلس مورد اشاره قرار گرفته است. همچنین، افزایش نرخ طلاق نیز به عنوان نشانهای از نارضایتی زنان از قوانین و شرایط زندگی در ایران دیده میشود.
افزون بر این، زنان با استفاده از هنر و فرهنگ به عنوان ابزاری برای بیان مقاومت و اعتراض، تنش میان خود و حکومت را نشان میدهند. تولیدات هنری مرتبط با این اعتراض و تنش و شکاف مانند فیلمها، قطعات موسیقی و آثار ادبی که به نقد وضعیت موجود میپردازند، نهتنها در ایران بلکه در سطح جهانی تاثیرگذار بوده است.
کدام شاخص ها نماد دگرگونی ساختاری است
برای اینکه باور کرد حضور زنان در دولت چهاردهم یک تغییر با معنا، ساختاری و نه صرفا یک عقبگرد تاکتیکی است، باید دگرگونی عمیق و ساختاری در چندین عرصه حقوقی و حقیقی مشاهده شود.
برخی از این تغییرات عبارتند از لغو قوانین مربوط به حجاب اجباری و قوانین تبعیض مدنی در عرصه خانواده، اشتغال، حقوق مدنی و همینطور حمایت از زنان در برابر خشونت.
افزایش کمی، واقعی و معنادار در تعداد زنان در مناصب کلیدی حکومت و همچنین برابری جنسیتی در عرصه آموزشی، بازار کار و رسانهها نیز از موارد الزامی تغییر اساسی است. اگر این تغییرات محدود به یک دوره یا وضع بحران خاص نباشد و در دولتهای بعدی نیز ادامه پیدا کند، این نشانهای از تعهد به یک تغییر استراتژیک خواهد بود.
حضور زنان در دولت چهاردهم در شرایط فعلی نوعی عقبنشینی تاکتیکی در قبال افزایش نارضایتیها و شکافهای اجتماعی و فشارهای اجتماعی داخلی و بینالمللی علیه حکومت به نظر میرسد، امری که پس از جنبش «زن، زندگی، آزادی» و وقایع مرتبط با آن بهوجود آمد. این حضور نمیتواند به معنای دگرگونی پایدار و اساسی در رویکرد نظام سیاسی به نقش زنان تلقی شود، مگر اینکه نشانه های از دگرگونی پایدار و گسترده در عرصه حقوقی و حقیقی رخ دهد.
این بحث در ابتدا نه بر اساس گفتمان یا سیاستهای اعلامی او، بلکه بیشتر به دلیل پوشش غیررسمیاش، به ویژه کاپشنی که بسیاری را به یاد پوشش محمود احمدینژاد میانداخت، شکل گرفت. کاپشنی که بسیاری را بر آن داشت تا از احتمال جان گرفتن دوباره پوپولیسم در ایران به واسطه نشست پزشکیان در پاستور بگویند.
پزشکیان اکنون کابینه خود را معرفی کرده و سیاستهایش نسبت به روزهای ابتدایی آشکارتر شدهاند. به همین دلیل، مساله پوپولیسم در ریاستجمهوری او دیگر به یک نماد ساده محدود نمیشود. ترکیب غیرمنتظره و متنوع اعضای کابینه، به همراه مواضع او در حوزههای مختلف، نشان میدهد که این فرد معتمد خامنهای آگاهانه در حال محو کردن مرزهای سیاسی است و سیاستهایش را بدون ارایه وعدههای مشخص و در فضایی پر از ابهام دنبال میکند.
در این میان، بهرغم وعده روز نخست، برگزار نکردن کنفرانس خبری برای توضیح و شفافسازی مواضع و سیاستها، این ابهام سیاسی را تشدید کرده و فضای تحلیل و ارزیابی سیاستهای او را پیچیدهتر ساخته است.
ابهام؛ ابزاری برای پوپولیسم
ریاستجمهوری پزشکیان میتواند مسیر تازهای برای پوپولیسم در ایران باز کند؛ پوپولیسمی که بر پایه ابهام در سیاستها و مواضع سیاسی بنا شده است.
او با رویکردهای کلی و نامشخصی مانند ارجاع به برنامههای موجود و سیاستهای کلی نظام یا خواندن بخشهایی از نهجالبلاغه برای توضیح مواضعش، بهجای شفافسازی، به ابهام دامن میزند. این کلی گوییها و فقدان وعده، عملا امکان نقد یا مخالفت موثر را نیز دشوار میسازد، چرا که او با از بین بردن معیارهای ارزیابی، از پاسخگویی دقیق اجتناب میکند.
این مبهمسازی سیاستها و از بین بردن معیارها، یکی از استراتژیهای پوپولیستی است. استراتژی که در آن از ابهام برای جلب نظر مردم و دوری از پاسخگویی استفاده میشود. برخی از پژوهشگران حوزه پوپولیسم معتقدند که ابهام سیاسی در شرایطی که شهروندان به نخبگان اعتماد ندارند، میتواند موجب ظهور رهبرانی شود که وعدههای مشخصی ارائه نمیدهند اما با استفاده از نمادها، گفتمان مردمپسند و ابهام در گفتار، حمایت مردمی را جذب میکنند.
پزشکیان در این مدت بارها تاکید کرده است: «باید از متخصصان برای حل مشکلاتمان استفاده کنیم»، اما هیچگاه روشن نکرده که چه سیاستهایی برای بهکارگیری این متخصصان دارد یا چگونه قرار است از دانش و تخصص آنها بهره ببرد. او حتی روشن نکرد و نمیکند منظورش از متخصصان کیست؛ جایی که دست او را برای بهکارگیری نیروهای نظامی و امنیتی در دولت باز میگذارد.
او از یک سو به مشکلات متعدد کشور اشاره میکند و از سوی دیگر به لزوم اجرای برنامههای بالادستی، اما توضیح نمیدهد که تا چه حد همین برنامهها ممکن است بخشی از مشکلات کنونی را ایجاد کرده باشند. این سیاستمدار در جایگاه رییسجمهوری با بیان کلی اینکه این برنامهها به درستی اجرایی نشدهاند، به جای روشنسازی بیشتر، راهحلی مشخص هم ارائه نمیدهد. این ابهام در نهایت به او اجازه میدهد که با اقشار مختلف مردم یا گروهها و سازمانهای مدنی ارتباط برقرار کند و نشستهایی نمایشی برگزار کند، بدون آنکه مجبور به ارائه توضیحات دقیق یا پاسخگویی مشخص باشد.
تضعیف مرزبندیهای سیاسی و اجتماعی
با انتخاب کابینهای تحت عنوان «فرا جناحی» که اکثریت آن نیروهای نزدیک به اصولگرایان و وفادار به رهبر جمهوری اسلامی هستند، پزشکیان مرزهای بین دو جناح حکومتی اصلاحطلب و اصولگرا را مبهمتر کرده است.
با وجود غیردموکراتیک بودن جمهوری اسلامی، باز هم وجود و فعالیت حداقلی گروهها و جریانهای سیاسی رقیب و دارای مرزبندی از نیازهای سیاست مدرن و چرخش نخبگان است و نبود آنها مسیر اقتدارگرایی بیشتر از همیشه تسهیل میکند.
در حالی که گفتار پزشکیان، چه در مجلس و چه در طول دوره انتخابات، نشاندهنده آمادگیاش برای اصلاحات بهویژه در مسائل اجتماعی و اقتصادی بود، اما انتخابهای کابینه او داستان دیگری را روایت میکند.
بهرغم انواع حمایتهایی که اصلاحطلبان در طول دوره تبلیغات انتخاباتی از پزشکیان انجام دادند، او تنها چند وزیر اصلاحطلب معرفی کرد و همین برخی از بدنه حامیان وی را واداشت تا از شرکت در رایگیری و حمایت از او ابراز «پشیمانی» کنند. اما نکته اینجاست که این رویکرد سیاسی او با توجه به تعارض دیدگاههای افرادی که در کابینه او هستند مسیر احتمالی سیاسی دولت او را نیز نامشخص میکند.
در واقع رویکرد پزشکیان در کابینهاش این استراتژی ابهام سیاسی را تقویت میکند و در پایان روز معلوم نیست او به کدامین رویکرد و جریان سیاسی متعهد است. هرچند پزشکیان نشان داده و تاکید هم کرده که ارادت و تعهدش تنها برای رهبر جمهوری اسلامی است.
همین ابهام را در زمینه سیاست خارجی او نیز میتوان یافت. پیش از انتخابات پزشکیان از لزوم احیای برجام، گفتوگو با جهان و رفع تخاصم حرف میزد اما پس از انتخابات او گفتمان «مقاومت»- حمایت از نیروهای نیابتی- را بیشتر برجسته کرده و وزیر خارجهاش هم برجام را مرده خوانده و گفته به دنبال رفع تخاصم با آمریکا نیستند.
پزشکیان به صراحت گفته است: «ایران هرگز فلسطین را رها نخواهد کرد» و «ملت ما همچنان در برابر ظلم خواهد ایستاد». این اظهارات ، بدون تاکید بر گفتوگو و تعامل با جهان به جز در متنی که او در تهرانتایمز منتشر کرد، نشان از آن دارد که رییسجمهور در مسائل کلیدی سیاست خارجی با جناح اصولگرا و هسته سخت قدرت همسوتر شده و حتی مرز بین اصلاحطلبی و اصولگرایی در چارچوب همان نظام اقتدارگرای جمهوری اسلامی هم در گفتمان او مبهم است.
فرار از وعدههای مشخص
گفتمان پوپولیستی مبهم و بدون وعدههای مشخص پزشکیان از نارضایتی عمومی تغذیه میکند و در عین حال او همیشه از ارائه تعهدات روشن خودداری میکند.
پزشکیان بهطور مکرر از ضرورت «عدالت و انصاف برای همه» سخن میگوید، اما هیچگاه توضیح نمیدهد که این مفاهیم چگونه به سیاستهای عملی تبدیل و با چه روشی اندازهگیری و قضاوت خواهند شد. این رویکرد به او امکان میدهد تا بدون تعهد به اقدامات مشخص، حمایت طیف گستردهای از رایدهندگان را جذب کند—تاکتیکی که خود از الگوهای کلاسیک پوپولیسم به شمار میرود.
تمرکز پزشکیان بر مقولاتی مانند عدالت و فسادستیزی و خودداری از بیان چگونگی انجام و یا امکانپذیری اصلاحات داخلی در راستای تحقق آنها، او را به چهرهای تبدیل کرده که بر موج احساسات پوپولیستی سوار شده و آن را تقویت میکند. او و حتی وزرای کابینهاش این موارد را در حالی مطرح میکنند که هیچ اشارهای به موانع موجود یا نهادهایی که سد راه تحقق این اهداف شدهاند، ندارند.
در جریان بررسی صلاحیتهای کابینه معرفیشده، تقریبا هیچ بحثی در مورد لزوم پیوستن به افایتیاف یا مشکلات اقتصادی ناشی از تصویب نشدن این لوایح مطرح نشد. همچنین، هیچ اشارهای به نقش سپاه پاسداران به عنوان نهادی که در تمام امور اجرایی و حوزههای مهم کشور از تولید تا فرهنگ مداخله میکند، نشد. با این حال، موضوعاتی مانند شفافیت و پاسخگویی بارها مورد تاکید قرار گرفتند. این شرایط نشان میدهد که پزشکیان با پذیرش ساختار استبدادی موجود، بدون دادن وعدههای جدید، صرفا به مدیریت حفظ شرایط موجود بسنده کرده و از طرح چالشهای جدی طفره میرود .
مسیر تشدید استبداد
با توجه به همسویی نزدیک پزشکیان با خامنهای و نهادهای وابسته به او در مسائل کلیدی، بهویژه مواضعش در سیاست خارجی و ترکیب کابینه، خطر قابل توجهی وجود دارد که ریاستجمهوری پزشکیان نه تنها به تقویت استبداد بینجامد، بلکه راه را برای سرکوبهای بیشتر نیز هموار کند.
اظهارات او در مجلس از جمله «ما با هماهنگی اینجا آمدهایم» و تاکید بر اینکه نهادهای امنیتی افراد کابینه را تایید کردهاند، در کنار تاکید مکرر بر اجرای «منویات رهبری»، نشاندهنده همسویی او با اهداف اقتدارگرایانه جمهوری اسلامی است. علاوه بر این، تصمیم او برای نگهداشتن وزیر اطلاعاتی که سابقهای مناقشهبرانگیز دارد و انتصاب چهرهای نظامی-امنیتی مانند اسکندر مومنی به عنوان وزیر کشور، نشاندهنده احتمال همراستایی او با سویههای سرکوبگر حکومت است.
این سیاستها نمایانگر شکلی پیچیده از پوپولیسم است که با تکیه بر ابهام و نمادگرایی تلاش میکند حمایت عمومی را جلب کند، در حالی که همزمان به تقویت اقتدار نظام سیاسی میانجامد. امتناع پزشکیان از ارائه سیاستهای روشن و شفاف، همراه با ترکیب کابینهای که عملا به دستورات رهبر حکومت تمکین میکند، نشان میدهد که این نوع پوپولیسم نه به سمت تغییرات رادیکال، بلکه به سوی تثبیت قدرت و کنترل بیشتر گرایش دارد.
این پوپولیسم، با استفاده از استراتژی ابهام و نمادهای سیاسی، به جمهوری اسلامی این امکان را میدهد که به نام اصلاحات، به اجرای سیاستهای استبدادی خود ادامه دهد.