«صادراتی، مزدور، پنجاه‌وهفتی»: آسیب‌شناسی مخالفان جمهوری اسلامی

اشتباه در فهم تفکرات خامنه‌ای

دیدگاه‌های مبتنی بر ارائه مشوق‌های اقتصادی به جمهوری اسلامی، به دو دلیل اصلی نادرست هستند. نخست، تجربه نشان داده که سیاست مماشات با این رژیم نه‌ تنها به تعدیل رفتار آن منجر نشده بلکه اقدامات آن را تهاجمی‌تر کرده است. برای مثال، نتیجه سیاست مماشات دولت جو بایدن در قبال جمهوری اسلامی، تقویت برنامه‌های موشکی و هسته‌ای جمهوری اسلامی، سرکوب داخلی و حمایت از گروه‌های نیابتی نظیر حماس و حزب‌الله بوده است.

حمله اخیر حماس به اسرائیل و درگیری‌های منطقه‌ای، نمود بارز این مساله است.

دوم، حتی اگر فرض کنیم که ارائه مشوق‌های اقتصادی به جمهوری اسلامی می‌تواند موجب تغییر رفتار این رژیم شود، دیدگاه علی خامنه‌ای و استراتژی او به‌ کلی با این فرض ناسازگار است.

خامنه‌ای بارها تاکید کرده که خواهان همکاری اقتصادی ایران با غرب نیست و رویکرد «اقتصاد مقاومتی» را پیش گرفته است. وی در مرداد ۱۳۹۵، تنها یک ماه پس از اجرای برجام، صراحتا اعلام کرد که از همکاری اقتصادی با آمریکا جلوگیری خواهد کرد.

خامنه‌ای از دیدگاه ایدئولوژیک، مخالف گسترش تعاملات اقتصادی با جهان است. او بارها نشان داده که اقتصاد مقاومتی، به‌ معنای قطع ارتباط با اقتصاد جهانی، محور تفکرات اوست.

نمونه‌های متعددی از این دیدگاه وجود دارد:

پس از برجام، زمانی که دنیا آماده سرمایه‌گذاری در ایران بود، خامنه‌ای با صراحت اعلام کرد که شرکت‌های آمریکایی حق فعالیت را در ایران ندارند.

در سال ۱۳۸۳، نیروهای سپاه پاسداران با خودروهای نظامی، باند فرودگاه خمینی را مسدود کردند تا جلوی فعالیت یک شرکت ترکیه‌ای در اداره فرودگاه را بگیرند.

پیش از آن نیز با اشاره خامنه‌ای، انصار حزب‌الله و لباس شخصی‌ها به مینی‌بوس حامل گردشگران خارجی حمله کردند.

این مواضع نشان می‌دهند که خامنه‌ای و سپاه پاسداران از تعامل اقتصادی با جهان نه‌ تنها استقبال نمی‌کنند بلکه با آن به‌ شدت مخالفت می‌ورزند.

در آمریکا نیز برخلاف سیاست مماشات بایدن، دونالد ترامپ در دوره قبلی ریاست‌جمهوری خود سیاست «فشار حداکثری» را در پیش گرفت. او تحریم‌های نفتی جمهوری اسلامی را به‌ سختی اجرا و تلاش کرد درآمدهای نفتی رژیم را کاهش دهد.

به‌ احتمال زیاد، ترامپ دوباره همین رویکرد را از سر خواهد گرفت. اطرافیانش تاکید کرده‌اند که او به‌ محض بازگشت به قدرت، تحریم‌های بیشتری را علیه جمهوری اسلامی اعمال خواهد کرد و تنها در صورت تمایل حکومت ایران به عقب‌نشینی، به میز مذاکره بازمی‌گردد.

ترامپ به‌دلیل نزدیکی‌اش به اسرائیل، درکی کاملا متفاوت از جمهوری اسلامی نسبت به تیم بایدن دارد. او معتقد است که جمهوری اسلامی تنها در مقابل فشار تسلیم می‌شود نه با امتیازدهی.

از طرف دیگر، خامنه‌ای حمایت از گروه‌های نیابتی نظیر حماس، حزب‌الله و حوثی‌ها را ابزار اصلی جمهوری اسلامی برای اعمال نفوذ در منطقه می‌داند. برای او، این گروه‌ها نه‌ تنها ابزارهایی برای حمله به اسرائیل و آمریکا هستند بلکه وسیله‌ای برای حفظ ماندگاری رژیم نیز به شمار می‌روند.

شکست‌های اخیر حماس و حزب‌الله در برابر اسرائیل، ضربات سنگینی به جمهوری اسلامی وارد کرده و نشان داده که چنگال‌هایش شکسته و شمشیری به نام حزب‌الله از دست آن افتاده است.

این شکست‌ها و تضعیف موقعیت خامنه‌ای و سپاه پاسداران، به نفع مردم ایران خواهد بود.

در مجموع، تصور این که ارائه مشوق‌های اقتصادی می‌تواند جمهوری اسلامی را وادار به تغییر رفتار کند، ساده‌لوحانه و ناشی از درک نادرست ماهیت این رژیم است. پی‌گیری سیاست مماشات در برابر جمهوری اسلامی، چه در دولت‌های باراک اوباما و بایدن و چه از سوی برخی اندیشکده‌های غربی، نتیجه‌ای جز تقویت رفتارهای تهاجمی آن نداشته است.

تجربه نشان داده که تنها سیاست فشار حداکثری می‌تواند این رژیم را به عقب‌نشینی وادار کند.

خامنه‌ای، با ایدئولوژی ضدغربی خود، هیچ‌گاه به تعامل اقتصادی با جهان تن نخواهد داد.

بر اساس گفته نتانیاهو، تهدید گروه‌های نیابتی جمهوری اسلامی مانند حزب‌الله و حماس، تهدید موشکی، و تهدید برنامه هسته‌ای ایران، سه تهدیدی هستند که اسرائیل قصد دارد با آن مقاله کند.

نتانیاهو در این سخنرانی توضیح داده چگونه اسرائیل طی سال گذشته با گروه‌های نیابتی ایران مقابله کرده است.

به گفته نخست‌وزیر اسرائیل، این کشور پس از حمله حماس به اسرائیل در سال گذشته، سه هدف را دنبال کرده است: پایان دادن به سلطه حماس بر نوار غزه، بازگرداندن گروگان‌های اسرائیلی و جلوگیری از تهدیدات حماس از خاک غزه.

او مدعی شد که دولت اسرائیل توانسته تا حد زیادی توان نظامی حماس را نابود کند، فرماندهان ارشد آن از جمله اسماعیل هنیه و یحیی السنوار را به قتل برساند و عملیات‌های نظامی خود را بدون همراهی کامل دولت بایدن پیش ببرد.

اما با بازگشت دونالد ترامپ به قدرت، اسرائیل در برخورد با تهدیدات حماس دست بازتری خواهد داشت و به تلاش‌هایش برای نابودی کامل توانایی‌های این گروه ادامه می‌دهد.

نتانیاهو همچنین وضعیت اسرائیل در برابر حزب‌الله را شرح داد. حزب‌الله یک روز پس از حمله حماس در اکتبر ۲۰۲۳، حملات راکتی خود به شمال اسرائیل را آغاز کرد تا فشار اسرائیل بر حماس را کاهش دهد.

جمهوری اسلامی نیز حزب‌الله را تشویق می‌کرد تا این مسیر را ادامه دهد. با این حال، اسرائیل به جای کاهش فشار بر حماس، هشدارهای جدی به حزب‌الله ارسال کرد و در نهایت، بدون توجه به فشارهای دولت بایدن، حملات گسترده‌ای علیه این گروه آغاز کرد.

برخلاف تصور عمومی درباره قدرت نظامی حزب‌الله، اسرائیل نه‌ تنها توانست توان موشکی و راکتی این گروه را نابود کند، بلکه فرماندهان ارشد آن، از جمله حسن نصرالله و هاشم صفی‌الدین را نیز در عملیات‌های دقیق و با استفاده از بمب‌های سنگرشکن در بیروت از میان برد.

نتانیاهو توضیح داد که اسرائیل همچنان به بمباران شدید مواضع حزب‌الله در لبنان ادامه می‌دهد و دو شرط اصلی برای آتش‌بس تعیین کرده است:

عقب‌نشینی حزب‌الله از مرزهای لبنان و اسرائیل و استقرار در پشت رودخانه لیتانی و استقرار ارتش لبنان در مناطق مرزی.

او افزوده اسرائیل به آتش‌بس صرفا بر روی کاغذ اکتفا نخواهد کرد و در صورت هرگونه اقدام نظامی مجدد از سوی حزب‌الله، واکنش نظامی شدیدی نشان خواهد داد. همچنین، اسرائیل تاکید کرده که اجازه نخواهد داد ایران از طریق سوریه، مجددا حزب‌الله را مسلح کند و به بمباران کاروان‌ها و تاسیسات تسلیحاتی در سوریه ادامه خواهد داد.

نتانیاهو در ادامه سخنرانی خود اعلام کرد که اسرائیل اکنون آماده است که تمرکز خود را به «تهدید اصلی» یعنی جمهوری اسلامی ایران معطوف کند. با بازگشت ترامپ به قدرت، فرصت مناسبی برای برخورد با برنامه‌های موشکی و هسته‌ای ایران فراهم شده است. اسرائیل تاکنون توانسته است برخی از تاسیسات موشکی و هسته‌ای جمهوری اسلامی را هدف قرار دهد و سامانه‌های دفاعی اس-۳۰۰جمهوری اسلامی را که به‌سختی از روسیه خریداری شده بود، به‌طور کامل منهدم کند.

علیرغم ادعاهای مقامات جمهوری اسلامی درباره قدرت سامانه‌های پدافندی خود، اسرائیل توانسته است به اهداف نظامی در ایران حمله کند بدون اینکه این سامانه‌ها عملکرد قابل توجهی داشته باشند.

جمهوری اسلامی اکنون در تنگنای سختی قرار دارد: اگر پاسخ نظامی به اسرائیل دهد، احتمالاً با حملات شدیدتر و گسترده‌تری مواجه خواهد شد. اگر پاسخ ندهد، هم در بین طرفدارانش با انتقادات شدید مواجه خواهد شد و هم اعتبارش نزد گروه‌های نیابتی‌اش تضعیف می‌شود.

نتانیاهو تأکید کرده که اسرائیل برای هرگونه پاسخگویی جمهوری اسلامی آماده است و فرمانده ارتش اسرائیل نیز هشدار داده که در صورت هرگونه اقدام از سوی جمهوری اسلامی، اسرائیل پاسخ سختی خواهد داد که برای ایران غیرقابل تصور باشد.

با توجه به سخنان نتانیاهو، به نظر می‌رسد اسرائیل از تضعیف حماس و حزب‌الله به عنوان مقدمه‌ای برای مقابله با جمهوری اسلامی استفاده کرده است. او تأکید کرده که این بهترین فرصت برای از بین بردن برنامه‌های موشکی و هسته‌ای ایران است، چرا که بازگشت ترامپ به قدرت شرایط را برای اقدامات سختگیرانه‌تر اسرائیل فراهم کرده است.

به همین دلیل ممکن است در صورت تشدید درگیری؛ اسرائیل در گام‌های بعدی در پنج سطح بالاتر به جمهوری اسلامی حمله کند. اول حمله گسترده‌تر به مراکز نظامی؛ دوم حمله به تاسیسات نفتی و زیرساخت‌های اقتصادی، سوم حمله به تاسیسات هسته‌ای؛ چهارم تلاش برای کشتن فرماندهان سپاه پاسداران و پنجم تلاش برای کشتن مقامات ارشد سیاسی از جمله علی خامنه‌ای.

رویکرد دولت مسعود پزشکیان در مواجهه با بنزین به‌جز بی‌اعتماد کردن مردم نتیجه‌ای ندارد چرا که جامعه به‌خوبی می‌داند افزایش قیمت بنزین در نهایت بار سنگینی را بر دوش اقشار آسیب‌پذیر خواهد گذاشت.

بازی با کلمات و توهین به شعور مردم

دولتی‌ها با استفاده از اصطلاحات پیچیده و پرطمطراق سعی دارند این افزایش قیمت را توجیه کنند اما مردم به‌خوبی متوجه هستند که این تصمیمات، نه‌ تنها از مشکلات آن‌ها نمی‌کاهد بلکه بار اقتصادی بیشتری را بر آن‌ها تحمیل می‌کند. تجربه سال‌های گذشته نشان داده است هر بار قیمت بنزین افزایش یافته، فشار آن بر دوش اقشار زحمتکش مانند رانندگان تاکسی، وانت‌بارها و مصرف‌کنندگان نهایی کالاها بوده است.

در حالی که دولت ادعا می‌کند این تغییرات به نفع فقرا خواهد بود، شواهد نشان می‌دهد افراد ثروتمند کمترین تاثیر را از افزایش قیمت بنزین می‌پذیرند و فقرا بیشترین فشار را.

در مقابل، این چرخه باعث گرانی بیشتر کالاهای اساسی مانند نان، میوه، گوشت و دیگر اقلام ضروری می‌شود.

توجیهات تکراری و بی‌اثر

یکی از استدلال‌های رایج برای افزایش قیمت بنزین، کنترل مصرف و جلوگیری از قاچاق سوخت است اما تجربه نشان داده که با وجود چندین مرحله افزایش قیمت، نه مصرف سوخت به‌طور معناداری کاهش یافته و نه قاچاق سوخت متوقف شده است.

به‌علاوه، با کاهش ارزش پول ملی، حتی با افزایش قیمت بنزین نیز قاچاق آن همچنان به‌صرفه خواهد بود.

مشکل اصلی: اقتصاد گروگان سیاست خارجی ماجراجویانه

بسیاری از کارشناسان اقتصادی بر این باورند که ریشه مشکلات انرژی در ایران به ناتوانی در جذب سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه زیرساخت‌های تولید برمی‌گردد.

سیاست خارجی ماجراجویانه و جنگ‌طلبانه، اقتصاد ایران را گروگان گرفته و مانع توسعه صنعت نفت و گاز شده و در نتیجه تولید و مصرف به‌طور مداوم در تعارض هستند.

حتی اقتصاددانان برجسته‌ ایران تاکید کرده‌اند که حل مشکلات اقتصادی ایران مستلزم تعامل سازنده با جهان و رفع شکاف‌های عمیق میان دولت و مردم است.

بی‌توجهی به نظر کارشناسان

دولت به‌جای گوش دادن به هشدارهای کارشناسان اقتصادی، تنها به دنبال راهکارهای کوتاه‌مدت و موقتی مانند افزایش قیمت‌ها است. این در حالی است که اقتصاددانان بارها اعلام کرده‌اند این روش‌ها تنها به تعمیق بحران اقتصادی منجر خواهند شد. به‌ویژه در شرایطی که دولت توانایی حل مشکلات زیربنایی مانند ناترازی‌های تولید و مصرف انرژی، یا حتی رفع اختلافات با جامعه جهانی را ندارد.

تصمیمات دولت برای افزایش قیمت بنزین، بدون توجه به تبعات آن برای اقشار مختلف جامعه، تنها به افزایش نارضایتی عمومی و تعمیق مشکلات اقتصادی می‌انجامد.

در حالی که مردم از این تصمیمات خسته و ناراضی هستند، حکومت اعتنایی به اصلاح سیاست‌های داخلی و خارجی و تلاش برای کاهش فشار اقتصادی بر شهروندان نشان نمی‌دهد.

بی‌توجهی به این مسائل، تنها به دور باطل افزایش قیمت‌ها و تشدید مشکلات می‌انجامد.

نکته قطعی این است که جمهوری اسلامی نه تنها از بازگشت ترامپ تقویت نخواهد شد بلکه سناریوی چهارمی به نام تقویت نظام کاملا غیرممکن به نظر می‌رسد.

سناریوی اول: تسلیم و پذیرش خواسته‌های ترامپ

ترامپ در دوران ریاست‌جمهوری پیشین خود و پیش از خروج از برجام، لیستی از خواسته‌های مشخص از جمهوری اسلامی ارائه کرد.

این خواسته‌ها شامل محدودیت شدید در برنامه‌های هسته‌ای و موشکی، توقف حمایت از گروه‌های تروریستی و پایان دخالت‌های منطقه‌ای ایران است.

جمهوری اسلامی تاکنون از پذیرش این خواسته‌ها سر باز زده است.

امروز تمرکز اصلی آمریکا، اسرائیل و اتحادیه اروپا بر برنامه هسته‌ای ایران است که به گفته آن‌ها و به گفته خود جمهوری اسلامی، در آستانه تولید بمب اتمی قرار دارد.

جمهوری اسلامی نه‌ تنها برنامه هسته‌ای خود را متوقف نکرده بلکه از تسریع آن خبر داده است. همچنین، سران نظام بارها تاکید کرده‌اند که از برنامه موشکی خود عقب‌نشینی نخواهند کرد.

این موضع‌گیری‌ها به‌ویژه در میان فرماندهان نظامی نزدیک به علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، با نوعی رقابت در رجزخوانی و نمایش قدرت همراه است.

با این شرایط، احتمال دست‌یابی به توافقی فراگیرتر و سختگیرانه‌تر از برجام، اندک است زیرا خامنه‌ای بارها اعلام کرده که مذاکره بر سر «نقاط قوت نظام» غیرممکن است و عقب‌نشینی از برنامه‌های هسته‌ای و موشکی را به معنای پایان حیات سیاسی جمهوری اسلامی می‌داند.

سناریوی دوم: تضعیف شدید نظام در اثر فشارهای اقتصادی یا شکست در جنگ

در صورت عدم توافق جمهوری اسلامی و ترامپ، پیش‌بینی می‌شود که دولت ترامپ از همان ابتدای کار، تحریم‌های نفتی و اقتصادی شدیدی را مجددا اعمال کند.

ترامپ در دوره پیشین خود صادرات نفت ایران را به کمتر از ۲۰۰ هزار بشکه در روز رساند اما دولت جو بایدن با مماشات، این رقم را به بالای ۱/۷ میلیون بشکه افزایش داد. با بازگشت ترامپ و کنترل کنگره از سوی جمهوری‌خواهان، انتظار می‌رود این مماشات پایان یابد.

تحریم‌های شدیدتر، همراه با حمایت گسترده از اقدامات نظامی اسرائیل، می‌تواند جمهوری اسلامی را وارد یک دوره طولانی از فشار اقتصادی، انزوا و حتی فشار نظامی کند.

در این شرایط، این احتمال وجود دارد که اسرائیل با پشتوانه ترامپ، حملات خود را به تاسیسات هسته‌ای و زیرساخت‌های اقتصادی ایران افزایش دهد.

برخلاف بایدن، ترامپ مانعی برای اقدامات اسرائیل نخواهد بود و ممکن است دست آن را برای حملات گسترده‌تر باز بگذارد.

در چنین شرایطی، جمهوری اسلامی ممکن است به سرنوشتی مشابه عراق تحت حکومت صدام حسین پس از جنگ خلیج فارس در سال ۱۹۹۱ دچار شود؛ حکومتی که تحت تحریم‌های شدید، منزوی شد و کنترل درآمدهای نفتی خود را از دست داد اما به‌طور کامل سرنگون نشد.

سناریوی سوم: احتمال سرنگونی نظام

سناریوی سوم، احتمال سرنگونی جمهوری اسلامی است که می‌تواند در اثر مجموعه‌ای از فشارهای داخلی و خارجی رخ دهد.

اعتراضات داخلی و فشارهای خارجی می‌توانند به تضعیف پایه‌های حکومت منجر شوند و به فروپاشی آن بینجامد. این سناریو به‌ویژه در صورتی محتمل‌تر است که تحریم‌های اقتصادی و درگیری‌های نظامی با اعتراضات گسترده مردمی و بحران‌های داخلی هم‌زمان شوند.

جمهوری اسلامی در دوره ترامپ با یکی از دشوارترین چالش‌های تاریخ خود مواجه خواهد شد.

در سناریوی اول، نظام مجبور به پذیرش خواسته‌هایی خواهد بود که عملا به معنای تضعیف شدید و استحاله آن است.

در سناریوی دوم، مقاومت در برابر فشارها می‌تواند جمهوری اسلامی را به یک حکومت کاملا ضعیف و منزوی تبدیل کند.

در نهایت، در سناریوی سوم، احتمال فروپاشی حکومت به‌طور کامل وجود دارد.

آنچه مسلم است، بازگشت ترامپ نه‌ تنها برای جمهوری اسلامی تقویتی به همراه نخواهد داشت بلکه سرآغاز دورانی از بحران‌های عمیق‌تر خواهد بود.

امید شمس، حقوقدان و تحلیل‌گر امور بین‌الملل، در مصاحبه با ایران‌اینترنشنال با اشاره به تصمیم اخیر اسرائیل در خصوص ممنوعیت فعالیت‌های آژانس امدادرسانی و کاریابی برای آوارگان فلسطینی سازمان ملل (اونروا) هشدار داد این موضوع می‌تواند به یک فاجعه انسانی بینجامد.

او گفت در حال حاضر، اونروا «تنها شریان حیاتی» برای ارسال کمک‌های بشردوستانه به نوار غزه به شمار می‌رود و تعطیلی فعالیت‌های آن می‌تواند «نقض شدید قوانین بین‌المللی» محسوب شود.

شمس افزود اونروا به‌ویژه در زمینه آموزشی و تغییر محتوای کتب درسی برای فلسطینیان نقش‌آفرین بوده و بسیاری از مطالب یهودستیزانه را حذف کرده است.

به گفته این تحلیل‌گر، اتهامات اسرائیل علیه اونروا جدی است زیرا تعدادی از اعضای این آژانس عضو حماس بودند و در فعالیت‌های نظامی دست داشتند اما نمی‌توان چنین موضوعی را به هزاران تن از کارکنان اونروا تعمیم داد.