موجسواری بر نفرت؛ چطور جانشین خامنهای میتواند با امتیازهای کوچک زمان بخرد؟
امیر سلطانزاده
ایراناینترنشنال
جمهوری اسلامی میکوشد پروژه جانشینی رهبری را تسهیل کند و با اعطای امتیازهای کوچک، برای جانشین علی خامنهای زمان بخرد.
ایراناینترنشنال
جمهوری اسلامی میکوشد پروژه جانشینی رهبری را تسهیل کند و با اعطای امتیازهای کوچک، برای جانشین علی خامنهای زمان بخرد.
در سیاست، «نفرت» همانقدر واقعی و تعیینکننده است که کاریزما و محبوبیت؛ وقتی خشم جمعی بر شخصِ رهبر متمرکز میشود و او کنار میرود یا وارد فاز افول میشود، برای جانشین پنجرهای کوتاه از «امید حداقلی» باز میشود و امکان «موجسواری بر نفرت» فراهم میشود.
بر پایه همین منطق، جمهوری اسلامی میکوشد پروژه جانشینی را تسهیل کند، با جابهجایی روایت از «اشکال ساختاری» به «سبک حکمرانی فردی»، با چند امتیاز اجتماعی نمادین مانند آزادی محدود برخی زندانیان و کاهش تنشهای فرهنگی برای القای حس «نفس تازه»، با مُسکنهای اقتصادی کوتاهمدت مانند تزریق نقدی هدفمند و تسهیل موقت واردات برای ساختن احساس بهبود، با تنشزدایی حسابشده در سیاست خارجی برای گشودن روزنههای ارزی و آرام کردن انتظارات، با چینش حقوقی و نهادی بهگونهای که حلقه تصمیمگیری واقعی تغییر نکند و نهادهای امنیتی و اقتصادی، نفوذ خود را حفظ کنند و با بسیج رسانههای همسو تا مسئولیت بحرانها متوجه گذشته شود نه سازوکارهای پایدار.
هدف این بسته، خریدن زمان برای جانشین و تثبیت ساختار در وضعیت انتظار است؛ مشروط بر آنکه نشانههای نرم به روایتی قانعکننده از «تغییر رفتار، نه تغییر نظام» ترجمه شود.
جعبهابزار «امتیازهای کوچک»: کجا میتوان رضایت روانی خلق کرد؟
اگر جانشین بخواهد بر موج نفرت از خامنهای سوار شود و آن را از «طوفان برانداز» به «باد موافق تثبیت» تبدیل کند، مجموعهای از اقدامات کمهزینه و پربازده پیش رو دارد.
نخست، بستهای از آزادیهای مدنی حداقلی و سیگنالهای نمادین میتواند فضا را تغییر دهد، آزادی شمار قابلتوجهی از زندانیان عقیدتی و اعتراضی بدون پذیرش مسئولیت کیفری نظام، کاهش محسوس سانسور و بازگشایی نسبی فضای فرهنگی مانند کنسرت و سینما و رویدادهای دانشجویی، بازتعریف پوشش اجباری به سطح توصیه یا اجرای گزینشی کمتنش، محدود کردن گشتهای خیابانی و اعلام رویکرد تعزیر حداقلی، مجموعهای از نشانههاست که با هزینه امنیتی کنترلپذیر، حس «نَفَسِ تازه» میدهد و روایت «تغییر رفتار» را تقویت میکند.
دوم، تسکین اقتصادی فوری بدون اصلاح ساختاری میتواند احساس بهبود را در سفره خانوار ایجاد کند، تزریق یارانه نقدی هدفمند، آزادسازی موقتی برخی واردات مصرفی، ساماندهی نرخ ارز ترجیحی برای کالاهای اساسی، چند اقدام ضدفساد نمایشی علیه قربانیان انتخابی از حلقههای میانی، تسهیل پرداختهای آنلاین و بینالمللی محدود و کاهش کنترلهای پرهزینه بر کسبوکارهای اینترنتی، هرچند ریشه بحرانها مانند بهرهوری پایین، حکمرانی ناکارآمد و تحریم را دستنخورده میگذارد.
سوم، تنشزدایی حسابشده در سیاست خارجی میتواند انتظارات را آرام کند، توقف برخی ماجراجوییهای پرهزینه منطقهای یا تغییر لحن در پرونده هستهای برای گشودن روزنه ارزی، آزادسازی منابع بلوکهشده و توافقهای تاکتیکی برای واردات دارو و مواد اولیه، اثر روانی «دلار آرامتر» و «اقلام کمیاب در دسترس» را ایجاد میکند و جامعه را برای چند ماه در وضعیت انتظار نگه میدارد.
مهندسی روایت: انتقال تقصیر از ساختار به فرد
پیششرط موفقیت هر بسته کوچک، روایتی است که ناکامیهای کلان را به «سبک حکمرانی خامنهای» نسبت بدهد و نه به ذات جمهوری اسلامی.
این روایت میگوید که انحرافات و سختگیریهای افراطی مربوط به شخص گذشته بوده و اکنون قصد اصلاح وجود دارد.
در عمل، هدف این است که انرژی خشم عمومی بر فرد منفور تخلیه و ساختار از «گناه اصلی» تبرئه نسبی شود.
چنین روایتی با چند تصمیم نمادین مانند تعلیق برخی احکام شلاق و حجاب اجباری، تجدیدنظر گزینشی در احکام امنیتی و امکان بازگشت محدود برخی چهرههای حذفشده پشتیبانی میشود.
الگوی خروشچف در برابر استالین: شباهتهای راهبردی، تفاوتهای ساختاری
تشبیه مسیر جانشین خامنهای به مسیر نیکیتا خروشچف پس از ژوزف استالین، از منظر «مدیریت میراث نفرت» معنادار است.
خروشچف با «گزارش محرمانه» و سیاست رفع بخشی از ارعاب حکومتی، به جامعه سیگنال فاصلهگذاری از خشونت سیستماتیک داد. پیام او این بود که «بدترین» گذشته تمام شده و «عادیسازی» حداقلی ممکن است.
این کار بهسرعت هزینه روانی مخالفت را پایین آورد و فرصت نرم برای دستکاریهای قدرت در درون حزب کمونیست فراهم کرد.
با اینحال، تفاوتها جدیاند: جامعه ایران امروز به لحاظ طبقاتی، قومی، جنسیتی و رسانهای بسیار متکثرتر از شوروی دهه ۵۰ است و اقتدار متمرکز حزب واحد، جای خود را به شبکهای از نهادهای موازی داده که منافع اقتصادی و امنیتی مستقلی دارند.
همچنین، انقلاب ارتباطات انحصار روایت را شکسته و «دستاوردهای کوچک» را یا ناکافی میخواند یا بهسرعت به مطالبه «دستاوردهای بزرگ» ترجمه میکند.
بنابراین، «الگوی خروشچفی» اگر هم الهامبخش باشد، تنها در سطح راهبرد «فاصلهگذاری از گذشته منفور» معتبر است، نه در سطح کپیبرداری نهادی.
توازن قوای درونی: خطوط قرمز سپاه پاسداران و شبکههای رانت
مخاطره اصلی این است که هر امتیاز اجتماعی، بهسرعت به مطالبه سیاسی ساختارشکن ارتقا یابد.
از سوی دیگر، بازیگران قدرتمند بهویژه سپاه پاسداران و پیمانکاران رانتی از هر تغییری که منافع تثبیتشده را تهدید کند هراس دارند.
جانشین اگر بیش از حد امتیاز بدهد، درون حاکمیت هزینه خیانت میسازد؛ اگر کم بدهد، در جامعه ناامیدی جهشی تولید میکند.
راهحل کوتاهمدت، نرمش محیطی بدون دست زدن به شاکله تصمیمگیری است: باز کردن دریچهها اما نگه داشتن شیر اصلی در دست هسته سخت.
اقتصاد انتظار: چرا «زمان خریدن» کار میکند و چرا دوام ندارد؟
امتیازهای کوچک معمولا تورم انتظارات را چند هفته یا چند ماه آرام میکنند. شهر نفس میکشد، تقاضای امنیتی فروکش میکند و چرخه رسانهای از تقابل حاد به رصد تغییرات میچرخد.
اما اگر دستاورد ملموس در سبد خانوار و آزادیهای روزمره تثبیت نشود، اثر اولیه تبخیر میشود و سرخوردگی بازمیگردد؛ اینبار با شدت بیشتر، چون جامعه خود را فریبخورده مییابد.
بنابراین، جانشین برای تبدیل زمان خریدن به زمان ساختن، ناگزیر از حداقلی از اصلاحات نهادی است: شفافیت بودجه نهادهای خاص، قاعدهمند کردن نقش نظامیها در اقتصاد، پذیرش نظارت عمومی محدود و مواردی از این دست.
بدون اینها، موجسواری به سقوط از تخته میانجامد.
ریسک محاسباتی: بازگشت سرکوب یا قفلشدن در تعلیق
دو سناریو تهدیدکنندهاند؛ بازگشت سرکوب زمانی رخ میدهد که پس از دورهای کوتاه، ماشین قهر دوباره با شدت گذشته فعال شود. جامعه این بار پنجره فرصت را بسته میبیند و گسلهای امنیتی ژرفتر میشوند.
تعلیق مزمن زمانی است که حکومت از ترس فروپاشی درونی، در نیمهاصلاحات بماند، اقتصاد به «رژیم انتظار» قفل میشود، سرمایهگذار نمیآید، مصرفکننده نمیخرد و نارضایتی ساختاری ادامه مییابد.
نفرت فشرده از خامنهای برای جانشین، «فرصت روایی» و «حاشیه خطا» میسازد؛ بهویژه اگر با چند امتیاز کوچک اما سنجیده همراه شود.
مقایسه با تجربه خروشچف، در سطح تکنیک فاصلهگذاری و مهار خشم آموزنده است اما تفاوت جامعه، رسانه و شبکه منافع، اجازه نسخهبرداری نمیدهد.
اگر جانشین بخواهد از موج نفرت «پل» بسازد، باید بداند که جامعه امروز، امتیازهای کوچک را صرفا بهعنوان «پیشپرداخت» میپذیرد نه «تسویهحساب».
دوام این فرصت، مشروط به تبدیل مدیریت ادراک به اصلاح حداقلی ساختار است. در غیر این صورت، موجی که امروز بر آن سوار میشود، فردا او و ساختار را یکجا خواهد بلعید.
پناهی سهشنبه هشتم مهر در مصاحبه با خبرگزاری فرانسه گفت جمهوری اسلامی تلاش کرده است موفقیت فیلمش را در جشنواره کن بیارزش جلوه دهد اما او همچنان به ساخت آثار تازه ادامه میدهد.
او درباره بازگشتش به ایران پس از جشنواره کن گفت: «وقتی به فرودگاه تهران رسیدم، همکاران سینمایی و خانوادههای زندانیان سیاسی به استقبالم آمدند. حکومت میگفت جایزه بهخاطر فشار سازمانهای اطلاعاتی خارجی داده شده است. تقریبا همه فیلمهایی که از سانسور پیروی نمیکنند همینطور قضاوت میشوند.»
پناهی که پیشتر دو بار زندانی شده و ۱۵ سال ممنوعالخروجی را تجربه کرده است، درباره فشارهای احتمالی گفت: «چه کار میتوانند بکنند؟ ممنوعالخروج یا دوباره زندانیام کنند؟ همه این اقدامات حدی دارد. مرا از کار کردن منع کردند اما بینتیجه بود.»
فیلم جدید پناهی با عنوان «یک تصادف ساده» از نهم مهر در سطح بینالمللی اکران میشود.
این فیلم که سوم خرداد برنده نخل طلای جشنواره سینمایی کن شد، داستان پنج ایرانی را روایت میکند که با مردی مواجه میشوند که ممکن است زندانبان سابق آنها باشد.
فیلم در بستر جامعه معاصر ایران ساخته شده و همزمان به موضوعات جهانشمولی مانند تاثیر سرکوب دولتی و پرسشهایی درباره نقش خشونت و بخشش میپردازد.
پناهی با دریافت جایزه خرس طلای برلین، نخل طلای کن و شیر طلای ونیز، به یکی از معدود فیلمسازانی تبدیل شد که موفق به کسب این سهگانه معتبر سینمایی شدهاند؛ افتخاری که پیش از او تنها کارگردانانی چون میکلآنجلو آنتونیونی، رابرت آلتمن و آنری-ژرژ کلوزو به آن دست یافته بودند.
فیلم بعدی با سوژه جنگ
پناهی درباره پروژههای جدید خود گفت: «فیلمنامهای دارم که پنج سال است روی آن کار میکنم. موضوع آن درباره جنگ است و فکر میکنم جهان امروز به چنین فیلمی نیاز دارد.»
او همچنین با اشاره به تجربه زندان گفت: «شکنجه جسمی نشدم اما حبس طولانی در سلول کوچک و بستن چشم هنگام رفتن به دستشویی، بدترین شکنجه روانی بود. دیگران بودند که شکنجه جسمی شدند.»
این کارگردان سینما افزود: «تفاوت من این بود که وقتی اعتصاب غذا میکردم خبرش جهانی میشد، در حالی که اعتصاب غذای یک زندانی عادی هیچ بازتابی نداشت.»
او از جمله هنرمندان معترض به جمهوری اسلامی است که بهدلیل فعالیتهای خود در ایران محاکمه و زندانی شدهاند.
پناهی تاکید کرد شجاعت واقعی متعلق به کسانی است که سالها در زندانهای ایران در گمنامی دوران محکومیت خود را میگذرانند: «کسانی هستند که ۱۰ تا ۱۵ سال زندان را تحمل میکنند. یکی از همکارانم یکچهارم عمرش را در زندان گذرانده است.»
این کارگردان سرشناس افزود: «آنها کارهای مهمتری میکنند اما ناشناخته ماندهاند.»
خانواده قبادی سهشنبه هشت مهر با در دست داشتن عکسهای او، خواهان لغو فوری حکم اعدام صادر شده برای این زندانی سیاسی شدند.
قبادی همراه با اکبر دانشورکار، بابک علیپور، محمد تقوی، وحید بنیعامریان و ابوالحسن منتظر، دهم آذر از سوی ایمان افشاری، قاضی شعبه ۲۶ دادگاه انقلاب تهران به اتهام «بغی از طریق عضویت در گروههای مخالف نظام» به اعدام محکوم شد.
صدور حکم اعدام برای این زندانیان سیاسی که از پاییز و زمستان ۱۴۰۲ در زندان هستند واکنشهای زیادی از سوی زندانیان سیاسی و گروههای حقوق بشری به همراه داشت.
کارزار سهشنبههای نه به اعدام، پیشتر درباره انتقال ناگهانی و همراه با ضرب و شتم این پنج زندانی سیاسی به زندان قزلحصار ابراز نگرانی کرده بود.
این کارزار هشت مهر با اعتصاب غذای زندانیان ۵۲ زندان کشور شامل اوین، قزلحصار، مرکزی و فردیس کرج، تهران بزرگ، قرچک، خورین ورامین، چوبیندر قزوین، اهر، اراک، لنگرود قم، خرمآباد، یاسوج، اسدآباد و دستگرد اصفهان، شیبان و سپیدار اهواز، نظام و عادلآباد شیراز، فیروزآباد فارس، دهدشت و زاهدان وارد هفته هشتاد و هشتم شد.
زندانیان زندانهای برازجان، رامهرمز، بهبهان، بم، یزد، کهنوج، طبس، مشهد، سبزوار، گنبدکاووس، قائمشهر، رشت، رودسر، حویق تالش، ازبرم لاهیجان، دیزلآباد کرمانشاه، اردبیل، تبریز، ارومیه، سلماس، خوی، نقده، میاندوآب، مهاباد، بوکان، سقز، بانه، مریوان، سنندج و کامیاران نیز به این اعتصاب غذا پیوستند.
این کارزار در بیانیهای، از سمیه رشیدی، زندانی سیاسی محبوس در قرچک، یاد کرد که سوم مهر بهدلیل محرومیت از درمان پزشکی جان باخت و آن را بخشی از سیاست «زجرکش کردن» زندانیان و هشداری تلخ درباره وضعیت بیماران در زندانهای کشور توصیف کرد.
این بیانیه همچنین اعدام بهرام چوبی اصل، صدور حکم اعدام برای حامد ولیدی و نیما شاهی، دو زندانی سیاسی و همچنین تایید حکم اعدام پیمان فرحآور در دیوان عالی کشور را بیانگر تداوم روند نگرانکننده سرکوب و خشونت علیه مردم ایران و زندانیان خواند.
بر اساس گزارش سازمانهای حقوق بشری، در حال حاضر حدود ۷۰ زندانی در زندانهای سراسر ایران با اتهامات سیاسی و امنیتی در خطر تایید حکم اعدام یا اجرای آن هستند.
کارزار سهشنبههای نه به اعدام در بیانیه خود اشاره کرد در یک هفته گذشته ۴۶ حکم و در شهریور ماه ۱۹۰ حکم اعدام در ایران اجرا شده که در ۳۵ سال گذشته «بیسابقه» است.
در شش ماه نخست سال ۱۴۰۴ نیز ۸۷۱ نفر در ایران اعدام شدهاند که به گفته این کارارزار، «تصویری هولناک از نقض بیرحمانه حقوق بشر» به دست میدهد.
این کارزار بار دیگر خواستار توقف فوری احکام اعدام و پایان دادن به این «روند ضدانسانی» شد.
اعتصاب غذای زندانیان عضو کارزار سهشنبههای نه به اعدام، از نهم بهمن ۱۴۰۲ با درخواست توقف صدور و اجرای احکام اعدام آغاز شد.
حسین نوشآبادی، مدیرکل پارلمانی و کنسولی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، سهشنبه هشتم مهر گفت: «اداره مهاجرت آمریکا قصد دارد حدود ۴۰۰ ایرانی را به ایران بازگرداند. این افراد بهصورت غیرقانونی وارد آمریکا شده بودند و ۱۲۰ نفر آنها طی یک تا دو روز آینده به ایران بازگردانده میشوند.»
او افزود: «تدابیر لازم برای بازگشت این افراد اندیشیده شده و خدمات کنسولی مناسب نیز به آنها ارائه شده است.»
پیشتر روزنامه نیویورکتایمز به نقل از مقامات آگاه که نامشان فاش نشده، گزارش داد دولت دونالد ترامپ حدود ۱۰۰ مهاجر ایرانی را با یک پرواز چارتر از آمریکا اخراج کرده و به ایران بازگردانده است.
دو مقام ارشد ایرانی که در مذاکرات مربوط به این موضوع حضور داشتهاند و یک مقام آمریکایی آگاه از این طرح، با نیویورکتایمز گفتوگو کردند.
مقامات ایرانی گفتند که این هواپیما -یک پرواز چارتر از سوی ایالات متحده- شامگاه دوشنبه از لوئیزیانا برخاست و قرار است سهشنبه از طریق قطر به ایران برسد.
مقام آمریکایی نیز تایید کرد که برنامه پرواز در مراحل نهایی بوده است.
همزمان، یک مقام حکومت ایران شمار اخراجشدگان را ۱۲۰ نفر اعلام کرد.
حسین نوشآبادی، مدیرکل پارلمانی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، گفت ۱۲۰ مهاجر ایرانی که دولت آمریکا تصمیم به اخراجشان گرفته است، در یکی دو روز آینده وارد کشور میشوند.
نشریه آلمانی اشپیگل در واکنش به ماجرا نوشت: «اخراج مستقیم به ایران یکی از قاطعانهترین اقدامات دولت ترامپ در زمینه اخراج مهاجران محسوب میشود؛ اقدامی بیتوجه به شرایط حقوق بشری که این افراد ممکن است با آن روبهرو شوند.»
اشپیگل در ادامه تاکید کرد که آمریکا طی دههها، «پذیرای ایرانیانی بوده که از سرکوب رژیم تهران گریخته بودند».
تلاش ترامپ برای تسریع در روند اخراج «مهاجران غیرقانونی»
ترامپ هفته گذشته در مجمع عمومی سازمان ملل تاکید کرد ایالات متحده تلاشهای خود را برای «اخراج انبوه مهاجران»، دو برابر خواهد کرد.
نیویورکتایمز نوشت که این اخراج یکی از بارزترین تلاشهای دولت ترامپ برای بازگرداندن مهاجران است؛ بدون توجه به شرایط حقوق بشری سختی که ممکن است در کشور مقصد با آن مواجه شوند.
اواخر سال گذشته، ایالات متحده گروهی از ایرانیان را که بسیاری از آنها نوکیشان مسیحی بودند که در ایران با آزار و اذیت روبهرو هستند، به کاستاریکا و پاناما اخراج کرد.
این کارزار گسترده اخراج، باعث شکایتهای حقوقی از سوی مدافعان مهاجران شده که به این روند انتقاد جدی دارند.
اسفند ۱۴۰۳، آرتمیس قاسمزاده و ۹ پناهجوی دیگر که پس از اخراج از آمریکا در کمپی در حومه یک جنگل در پاناما نگهداری میشدند، در کمیسیون بینالمللی آمریکایی حقوق بشر شکایتی را به نمایندگی از خود و ۱۰۲ پناهجوی دیگر ثبت کردند.
این شکایت از کمیسیون بینالمللی آمریکایی حقوق بشر خواست با صدور یک دستور اضطراری، از اخراج این پناهجویان به کشورهایشان جلوگیری کند و به آنها امکان ملاقات با وکلایشان را بدهد.
پیش از آن، نیویورکتایمز گزارشی از وضعیت این پناهجویان منتشر کرده بود.
از سوی دیگر پاناما موافقت کرده است در اجرای برنامه ترامپ برای اخراج میلیونها مهاجر غیرقانونی همکاری کند.
پاناما در قاره آمریکا، دقیقا در باریکهای واقع شده که آمریکای شمالی را به آمریکای جنوبی پیوند داده است.
موضوع محافظت بیشتر از مرزها و مهاجران غیرقانونی، از اصلیترین محورهای برنامه ترامپ در انتخابات سال ۱۴۰۳ بود.
پس از تحلیف و آغاز بهکار رسمی ترامپ در اول بهمن سال گذشته، در برخی ایالتهای آمریکا، انتقاداتی به رویکرد احتمالی او درباره مهاجران غیرقانونی شنیده شد.
دولت ترامپ به دادستانهای آمریکا دستور داد مقامهای ایالتی و محلی را که در برابر اجرای قوانین مهاجرتی مقاومت میکنند، مورد پیگرد کیفری قرار دهند.
