روانشناسی دوران یائسگی؛ مسیر زن از سوگ تا خودآگاهی در میانه سنت، فرهنگ و روان
یائسگی (پساقاعدگی) برای زنان در جامعه ما صرفا یک رویداد زیستی نیست؛ بلکه مرحلهای است که بدن، فرهنگ، سیاست و روان در آن به هم گره میخورند.
یائسگی (پساقاعدگی) برای زنان در جامعه ما صرفا یک رویداد زیستی نیست؛ بلکه مرحلهای است که بدن، فرهنگ، سیاست و روان در آن به هم گره میخورند.
در جامعهای که زنان عمدتا در چارچوب نقشهای مادری و مراقبتی تعریف میشوند، بدن زن همواره حامل معناهای اجتماعی، فرهنگی و سیاسی است و تا زمانی ارزشمند تلقی میشود که در چرخهی بازتولید و باروری حضور دارد.
به همین دلیل، مواجهه با این دوره نوعی سردرگمی فرهنگی و هویتی ایجاد میکند: از یک سو بدن از چرخه بازتولید خارج و بیثمر تلقی میشود و از سوی دیگر زن وارد فرآیند بازتعریف استقلال، زنانگی و خودآگاهی میگردد.
این وضعیت با فشارهای فرهنگی، سنتی و مذهبی همراه است: گفتمانهای غالب، بدن زن را در این دوره به حاشیه میراند و با ابزارهایی مانند شرم و سکوت، تجربهی آنان را محدود میکند؛ فشارهایی که میتوانند اضطراب، افسردگی و کاهش عزت نفس را تشدید کنند.
علاوه بر این، نظام سلامت با تمرکز بر دوران باروری، زنانی را که در این مسیرند از دسترسی کامل به خدمات پزشکی و روانشناختی محروم میکند و نابرابریهای طبقاتی موجود در سلامت جنسیتی را بازتولید میکند.
با این حال، این دوران فرصتی منحصر به فرد برای تحول و بازتعریف هویت زنانه فراهم میکند. زن میتواند از دوره سوگ نمادین بدن بارور عبور کند و با حمایت خانواده و جامعه، بدن و تجربه خود را به چیزی متعلق به خود تبدیل کند. این مرحله میتواند نقطه شروعی برای استقلال، آرامش و رشد درونی باشد؛ جایی که ارزش و معنا دیگر نه از نقش مادری یا نگاه جامعه، بلکه از آگاهی، انتخاب و زندگی شخصی خود گرفته میشود. به بیان دیگر، تغییر نگاه به یائسگی میتواند زمینهساز بهبود سلامت، حقوق و استقلال زنان در جامعه شود و نشان دهد که این مرحله، نه پایان، بلکه فرصتی برای شکلگیری دوباره خود و بازتعریف زنانگی است.
تحلیل گفتمانی مذهب، سنت، و تجربه فقدان
تحلیل یائسگی/پساقاعدگی نیازمند پیوند دادن تجربه روانشناختی فردی زنان با ساختارهای اجتماعی و فرهنگی گسترده است. در ساختارهای مردسالارانه، بدن زن غالبا ارزش و معنایش را از طریق نقش برای دیگران (خانواده، همسر یا جامعه) به دست میآورد، نه از طریق تجربهای که متعلق به خود اوست. این نقش شامل تولیدمثل و جذابیت جنسی است.
با ورود به این دوران، زن همزمان با دو گفتمان محدودکننده مواجه میشود که بدن او را از جایگاه ارزشمند فرهنگی فاصله میدهد و احساس بیاهمیتی یا طردشدگی ایجاد میکند:
الف-گفتمان فرهنگی و مردسالارانه: فقدان ارزش
در گفتمان فرهنگی، بدن زن تا زمانی ارزشمند تلقی میشود که در چرخهی باروری و جذابیت جنسی حضور دارد. با پایان این دوره، زن با تصاویری چون پیر شدن، پایان زنانگی یا از کارافتادگی مواجه میشود و اغلب احساس حذف و نادیده گرفته شدن میکند.
سیاست بدن زن در این ساختار آشکار است؛ نظامهای سیاسی و فرهنگی با سکوت و تابو درباره این دوران گذار پیام روشنی به زنان میدهند: این مرحله از زندگی کماهمیت است و جایی برای گفتوگو یا حضور فعال در جامعه ندارد. این نگرشها باعث میشوند بسیاری از زنان تغییرات طبیعی بدن خود را با شرم و اضطراب تجربه کنند و از حمایت اجتماعی و عاطفی محروم بمانند.
ب-گفتمان مذهبی-سنتی: بازتعریف محدود نقش
در گفتمان مذهبی–سنتی نیز بدن زن از دیرباز در چارچوب احکام و آداب شرعی معنا یافته است. یائسگی بهصورت نمادین، از دست دادن توانایی تولیدمثل است و تجربهای است که فراتر از بعد بیولوژیک، زن را از نظم اجتماعی-فرهنگی تعریفشده دور میکند. در حالی که ورود به این مرحله، از سویی، جایگاه زن را در قالب نقشهای خانوادگی (مانند مادر و مادربزرگ) بازتعریف کرده و احترام و نفوذ درونخانوادگی را تقویت میکند، از سوی دیگر، مشارکت او را در فضای عمومی و تصمیمگیری اجتماعی محدود نگه میدارد.
این تلاقی فرهنگی-مذهبی الگوهای سنتی را به چالش میکشد؛ امری که در سطح ناخودآگاه میتواند اضطراب، کاهش اعتمادبهنفس و حس بی ارزشی ایجاد کند. در نتیجه، یائسگی در بستر فرهنگی و مذهبی جامعهی ما بیش از آنکه صرفا یک رویداد زیستی باشد، تجربهای عمیقا اجتماعی و روانی است؛ تجربهای که میتواند همزمان منبع سوگ برای نقشهای پیشین و فرصتی برای خودآگاهی و بازتعریف زنانگی باشد.
تجربه زیستی از سوگ تا بازتعریف خود
تجربهی یائسگی/پساقاعدگی برای هر زن یک تغییر عمیق زیستی و روانی است که بسته به حمایت اجتماعی و فرهنگی، میتواند مسیر زندگی او را به بحران یا رشد فردی هدایت کند. کاهش هورمونهای استروژن و پروژسترون بر خلقوخو، حافظه، تمرکز و میل جنسی تأثیر میگذارد و ممکن است باعث نوسانات خلقی، اضطراب و مه مغزی شود.
مه مغزی اختلال موقتی در حافظه کوتاهمدت، کاهش تمرکز و احساس سردرگمی ذهنی ایجاد میکند و حتی انجام کارهای روزمره و تصمیمگیری را دشوار میسازد. این تغییرات طبیعی در فرهنگ ما گاهی با برچسبهایی مانند فراموشی پیری یا ضعف ذهنی زنان همراه میشوند و میتوانند اعتمادبهنفس و تصویر ذهنی زن از خود را کاهش دهند.
با وجود تغییرات هورمونی که ممکن است خشکی واژن و کاهش میل جنسی ایجاد کند، این مرحله از زندگی فرصت روانی مهمی نیز فراهم میکند: رهایی از نگرانی بارداری. در این دوره، زنان میتوانند تجربه جنسی خود را از محور تولیدمثل به محور صمیمیت، لذت و نزدیکی هیجانی منتقل کنند، به شرط آنکه شریک زندگی و محیط فرهنگی این تغییر را با آگاهی و پذیرش همراه سازند.
این دوران همچنین مرحلهای از سوگ نمادین و پردازش فقدان است؛ سوگی برای نقشِ محوریِ مادرانه که زن در خدمت خانواده و مسئولیتهای اجتماعی انجام میداد. با این حال، در دل همین غم، فرصت شکلگیری نسخه جدید زن وجود دارد؛ زنی که میتواند دوباره معنا و هویت خود را بازسازی کند.
پساقاعدگی لحظهای است که زن میتواند با بدن خود دوباره آشنا شود، بدنی که متعلق به خودش است، نه برای دیگران. در این مرحله، تجربه زن میتواند از محور خواست و انتظار جامعه به محور خواست و تصمیمگیری شخصی منتقل شود. اگر این تغییر با حمایت خانواده و پذیرش اجتماعی همراه باشد، به شکلگیری استقلال و اعتمادبهنفس واقعی منجر میشود.
توانمندی زنان در این دوره نتیجه تعامل میان خودآگاهی فردی و حمایت جمعی است. هرچه جامعه و خانواده فضایی امن برای بازگو کردن و تجربه کردن این مرحله فراهم کنند، زن میتواند از سوگ نمادین به رشد شخصی و روانی برسد، مرحلهای که در آن استقلال، آرامش و اعتمادبهنفس جایگزین حس از دست دادن و بی ارزشی میشود.
سیاستهای سلامت، محدودیتهای ساختاری
مشکلات یائسگی/پساقاعدگی مجموعهای از پیچیدگیهای زیستی، روانی، اجتماعی و اقتصادی است که به بحران ساختاری در نظام سلامت و سیاست عمومی منجر شده است.
کمبود آموزش عمومی و منابع کافی برای مراقبت از زنان در این دوران، نشان میدهد که بدن زن پس از خروج از چرخه باروری، از دیدگاه سیاست عمومی کماهمیت تلقی میشود و از حمایتهای لازم محروم میماند.
نقد ساختاری و تشدید نابرابری ها
اولویتبندی سیاستگذاران: نظام سلامت به دلیل تمرکز بر سلامت مادر و کودک، خدمات تخصصی، مشاوره روانشناختی و پوشش بیمهای برای مشکلات جسمی و روانی این دوران را در حاشیه قرار میدهد. در نتیجه، سلامت زنان پس از پایان باروری کمتر دیده میشود و ارزشزدایی میشود.
تشدید نابرابریهای طبقاتی: زنان در این مرحله، بهویژه در مناطق محروم و روستاها، دسترسی کمی به داروهای هورمونی و خدمات مشاوره دارند. این وضعیت نهتنها کیفیت زندگی آنان را کاهش میدهد، بلکه نابرابریهای جنسیتی و طبقاتی را تشدید میکند، زیرا زنان شهری یا طبقات بالاتر به خدمات خصوصی دسترسی بیشتری دارند.
درمان تکبُعدی: بدون توجه به ابعاد فرهنگی و اجتماعی، پساقاعدگی غالبا به عنوان یک مسئله صرفا هورمونی دیده میشود و درمانها معمولا تنها علائم فیزیکی را هدف میگیرند، در حالی که تجربه زنان در این دوره شامل ابعاد روانی، اجتماعی و هویتی گستردهای است که نادیده گرفته میشوند.
راهکارها: از آگاهی تا بازسازی ساختاری
برای عبور از بحران و حمایت واقعی از زنان در این دوران، لازم است مداخلات چندجانبه، هماهنگ و ساختاری انجام شود:
حمایتهای بهداشتی و سیاستی: سیاستهای سلامت باید به نیازهای زنان در این دوران توجه بیشتری داشته باشند. لازم است خدمات درمانی و مشاورهای، مانند درمانهای هورمونی، مشاوره روانشناختی و داروهای لازم، تحت پوشش بیمه قرار بگیرند تا همه زنان، بدون توجه به وضعیت اقتصادی، بتوانند از آنها استفاده کنند. همچنین آموزشهای علمی و درست درباره این دوران باید در دسترس زنان و خانواده قرار گیرد تا آگاهی عمومی افزایش یابد.
تغییر نگاه فرهنگی و اجتماعی: دوران پساقاعدگی باید از سکوت و شرم بیرون بیاید و بهعنوان مرحلهای طبیعی و ارزشمند از زندگی زن شناخته شود. رسانهها، مدارس و خانوادهها نقش مهمی در تغییر این نگاه دارند. گفتوگو و آموزش میتواند باعث شود زنان با اعتمادبهنفس بیشتری درباره تجربه خود صحبت کنند و مردان نیز یاد بگیرند در این دوران همراه و پشتیبان باشند.
حمایت روانی و عاطفی: رواندرمانی و گروههای حمایتی میتوانند به زنان کمک کنند تا احساسات و هیجانات ناشی از تغییرات بدن خود را بهتر درک و مدیریت کنند. گفتوگو در محیطی امن، حضور در کارگاههای آموزشی و حمایت خانواده، به زنان کمک میکند تا احساس ارزشمندی و آرامش بیشتری داشته باشند و مرحله جدیدی از رشد شخصی و استقلال را تجربه کنند.
نقد واژه
ما گاهی از واژه یائسگی استفاده کردیم، با وجود بار منفی تاریخی آن که با کاهش باروری و یأس همراه بوده است، تا ضرورت نقد این گفتمان عمومی را نشان دهیم. هدف ما این است که به جای آن از اصطلاحات توانمندساز مانند دوران پساقاعدگی استفاده کنیم و این مرحله از زندگی را با آزادی، خودآگاهی و فرصت رشد فردی تعریف کنیم.
ماه اکتبر ماه آگاهیبخشی درباره یائسگی است و روز ۱۸ اکتبر برابر با ۲۶ مهر روز جهانی منوپوز نامگذاری شده است.
یائسگی که به شکل معمول بین سنین ۴۵ تا ۵۵ برای اکثریت قریب به اتفاق زنان رخ میدهد، سالها در نقاط مختلف جهان از جمله ایران موضوع و تجربهای شخصی تلقی میشد که در هالهای از سکوت پیچیده شده بود. این سکوت، بهای سنگینی برای زنان داشته از جمله پیامدهای مستقیم در زمینه سلامت، عدالت اجتماعی و حتی رشد اقتصادی.
بسیاری از زنان در کشورهای در حال توسعه و حتی توسعهیافته هنوز با این موضوع چندان آشنا نیستند که منوپوز یک دوره «گذار» است؛ همانطور که بلوغ، بارداری، مادر شدن یا حتی روبهرو شدن با ناباروری، دورههای گذار هستند. در اینجا به برخی موضوعات مهم و باورهای رایج اما نادرست درباره منوپوز میپردازیم.
علایم منوپوز واقعی هستند، آنها را جدی بگیرید
گرگرفتگی بدن از علائم اصلی یائسگی است و بر اساس مطالعات، حدود ۸۰ درصد زنان آن را تجربه میکننداما علائم کمتر شناختهشده دیگری هم ممکن است با یائسگی و پیشیائسگی (پریمنوپوز) همراه شوند از جمله بیخوابی، تغییرات خلقی، مه مغزی، خشکی واژن و درد مفاصل.
با این حال بسیاری از زنان نمیدانند که منوپوز چه طیف بزرگی از علائم را شامل میشود و در نتیجه ممکن است این علایم را جدی نگیرند و به سراغ درمان نروند.
بهناز، زنی ۵۸ ساله و ساکن تهران، درباره تجربه خود از این علایم به ایراناینترنشنال گفت ۱۲ سال پیش وقتی نخستین بار با گرگرفتگی و اختلال شدید خواب مواجه شد و به متخصص زنانی که سالها تحت نظرش بود، مراجعه کرد، پزشکش اعتنای چندانی به این موضوع نکرد و گفت درمان مشخصی برای این علائم وجود ندارد.
او معتقد است با توجه به مشاهده خودش و سایر دوستانش که گذر از دوره منوپوز و پیشیائسگی را تجربه کردهاند، به دلایل مختلف آموزش لازم در این زمینه به زنان داده نمیشود و گاهی حتی از توجه پزشکی کافی هم برخودار نیستند.
نرگس، تراپیست ساکن آلمان، به ایراناینترنشنال گفت به نظرش این موضوعی است که محدود به کشورهای در حال توسعه نیست و به طور کلی این تصور در جامعه وجود دارد که زنان درباره علایم بیماریشان اغراق میکنند و باید با آنها تا جایی که میشود کنار بیایند.
به گفته او، از این منظر گاهی بحث سلامت زنان به خصوص در مورد مسائل مرتبط با قاعدگی، سندرم پیشاقاعدگی و منوپوز چه به لحاظ فرهنگی و چه به عنوان یک موضوع مهم پزشکی، به اندازه سایر بیماریها جدی گرفته نمیشود یا با دیده اغماض با آنها برخورد میشود.
هورموندرمانی را به عنوان یک گزینه بررسی کنید
هورموندرمانی یکی از روشهای رایجی است که برای علائم کاهش و کنترل علایم منوپوز تجویز میشود، اما برخی زنان نگراناند این روش درمانی خطر ابتلا به برخی بیماریها از جمله سرطان پستان را افزایش دهد.
متخصصان معتقدند این خطرات درصد ناچیزی هستند و مزایای هورموندرمانی از جمله تسکین گرگرفتگی، خشکی واژن و کاهش احتمال پوکی استخوان به خطرات اندک آن میچربد.
ضمن اینکه به گفته پزشکان، اشکال مختلفی از هورموندرمان وجود دارد. بنابراین اگر یک نوع درمان برای یک فرد خاص موثر نباشد، میتوان نوع دیگری را امتحان کرد. متخصصان میگویند برای زنانی که هورموندرمانی کمکشان نمیکند، جایگزینهایی دارویی دیگری وجود دارد.
سارا، زنی ۴۹ ساله و ساکن لندن، از تجربه هورموندرمانیاش به ایراناینترنشنال چنین گفت: «مه مغزی و توانایی در تمرکز کردن با شروع علایم یائسگی و اختلالات خلقی که به دلیل دوره پیشیائسگی تجربه میکردم چنان من را درگیر کرده کرده بود که حس میکردم در کارم در جا میزنم و حتی بعضی روزها عملا تمرکزی برای کار و بازدهی نداشتم. هورموندرمانی که پیشنهاد دکترم بود مرا از این تصور که دارم کار و عقلم را از دست میدهم، نجات داد.»
او اما هورموندرمانی را موضوعی شخصی میداند که زنان نباید مجبور به انتخاب آن شوند و فکر میکند زنان باید روش درمانی دلخواهشان را بعد از مشورت دقیق با پزشک برگزینند.
مجبور به تحمل نیستید، علایم ممکن است چند سال طول بکشد
گروهی از زنان ممکن است این تصور را داشته باشند که علایم منوپوز کوتاهمدت است و تمایل دارند بدون کمک، دوره پیشیائسگی و منوپوز را پشت سر بگذارند.
نسیم، پزشک ساکن ایران، در این مورد به ایراناینترنشنال گفت علام پیشیائسگی ممکن است چند سال قبل از خود منوپوز شروع شوند و حدود چهار یا پنج سال طول بکشند ولی برای بعضی زنان این رقم به ۱۰ سال هم میرسد و معمولا تا چند سال پس از منوپوز ادامه پیدا میکند.
پزشکان میگویند گرگرفتگی مکرر و شدید در زنان یائسه میتواند زمینه ابتلا به بیماریهای قلبی-عروقی و ضعف و بدخوابی را ایجاد کند که مورد آخر به بیماریهای قلبی-عروقی، دیابت و زوال شناختی مرتبط است.
خشکی واژن هم که در این زنان ایجاد میشود، خطر عفونتهای دستگاه ادراری را افزایش میدهد.
بله! زنان در دوره پیشیائسگی هم باردار میشوند
این تصور که اگر در دوره پیشیائسگی و یا چهل و چند ساله هستید و پریودهای نامنظم دارید، توان و امکان بارداری ندارید، تصوری رایج ولی کاملا اشتباه است.
دکتر نسیم میگوید برای اینکه مطمئن شوید در معرض بارداری ناخواسته نیستید باید دوران پیشیائسگی را تمام کنید و یک سال کامل را بدون پریود شدن بگذرانید و این موضوع را هم در نظر بگیرید که بیماری دیگری بر پریود شدن یا نشدن شما تاثیر نمیگذارد.
بنابراین، زنان در دهه ۴۰ و ۵۰ زندگی تا وقتی از منوپوز شدن خود مطمئن نشدند، در صورتی که تمایلی به فرزندآوری نداشته باشند باید از روشهای ایمن و مناسب برای پیشگیری از بارداری استفاده کنند.
منوپوز قرار نیست توان جنسی و علاقه شما به سکس را نابود کند
نرگس معتقد است در طول کار تراپی با زنان و مردانی که در سنین بین ۴۰ تا ۶۰ سال هستند، بارها شاهد بوده که نگاه فرهنگی افراد به منوپوز و زنان یائسه نگاهی ناخوشایند است و این دسته از زنان افرادی رو زوال و از دست رفته در نظر گرفته میشوند که گویی به چشم همسر، شریک عاطفی و حتی همکارانشان نامرئی شدهاند.
متخصصان اذعان میکنند کاهش سطح استروژن و تستوسترون میتواند منجر به کاهش میل جنسی شود، اما این حالت دایمی نیست و حتی برای برخی زنان عکس این قضیه صادق است.
از دیگر اثرات مثبت منوپوز میتوان به رها شدن از رنج روانی و جسمی پریود شدن و نگرانی از بارداری ناخواسته اشاره کرد.
بهناز میگوید بعد از اینکه توانست بالاخره علایم منوپوز را کنترل کند، متوجه شد که میل جنسیاش بیشتر شده چون نه از پریودهای دردناکش خبری بود و نه لازم بود نگران فراموشی قرص ضدبارداریاش باشد و این خیال آسوده، تجربه روانی او از سکس را بسیار خوشایندتر کرد. به توصیف خودش، «انگار ار قفس رها شده بودم.»
دکتر نسیم توصیه میکند با در نظر داشتن این موضوع که یائسگی باعث میشود بافت واژن خشکتر و شکنندهتر شود، میتوان از روانکنندههای طبیعی واژن استفاده کرد.
هممیهن دوشنبه پنجم آبان نوشت این کودک که در مرکز توانبخشی «موسسه فرشتگان مهر کلار» در نزدیکی کلاردشت در استان مازندران نگهداری میشد، ششم مهرماه با خونریزی به بیمارستان انتقال یافت.
پلیس ایران در صورتجلسه خود درباره درسا نوشت: «یک لوله که در داخل سرویس بهداشتی رها شده بوده، به ناحیه تناسلی این شخص برخورد میکند و دچار خونریزی میشود.»
روایت هممیهن اما از این رویداد متفاوت است: «درسا دچار ضایعه مغزی و پاهایش پرانتزی به سمت بیرون بود و نمیتوانست راه برود. در نتیجه، با این شرایط او نمیتوانسته به خودش آسیبی برساند.»
کادر درمان بیمارستان طالقانی در مصاحبه با این روزنامه گفتند: «بچههای دارای ضایعه مغزی باید پوشک شوند و او هم پوشک داشت.»
در حالی که مسئولان مرکز توانبخشی تلاش داشتند حادثه را ناشی از افتادن درسا هنگام بلند شدن از دستشویی و برخورد میله با بدن او توصیف کنند، کادر بیمارستان تاکید کردند هیچگونه آثار کبودی، خراش یا درد روی بدن این دختر هفت ساله دیده نمیشد.
به گفته کادر درمان، امکان ندارد میلهای مستقیما به چنین نقطه حساسی از بدن اصابت کند، بدون آنکه اثر دیگری بر جای بگذارد.
آنها افزودند: «به نظر میرسید کسی با ناخن بدن او را خراش داده باشد که خونریزی از همانجا بود.»
پرونده قضایی برای مدیر مرکز
اداره کل بهزیستی استان مازندران در توضیحی به روزنامه هممیهن تایید کرد بر اساس تصاویر دوربینهای مداربسته، «مواردی از رفتارهای نامناسب و ضرب و شتم عمدی» علیه کودکی به نام درسا که «دارای معلولیت جسمی و ذهنی خفیف» بوده، از سوی «عوامل مرکز» رخ داده است.
مدیر مرکز که زنی میانسال است به اتهام آزار درسا بازداشت و سپس به قید وثیقه آزاد شده است. او اکنون در انتظار برگزاری جلسه دادگاه به سر میبرد.
همچنین ۹ مهرماه، رییس اداره بهزیستی شهرستان کلاردشت و مدیرعامل موسسه فرشتگان مهر کلار به کمیسیون نظارت اداره کل بهزیستی مازندران احضار شدند، با این حال، بهدلیل بازداشت مدیرعامل مؤسسه، او در جلسه حضور نداشت.
در جریان این جلسه، کمیسیون نظارت رای به تعطیلی مرکز توانبخشی، ابطال پروانه فعالیت موسسه «فرشتگان مهر کلار» و انحلال آن داد.
انتقال درسا به یک مرکز دیگر و اعتراضها به مرکز توانبخشی مهر کلار
اداره کل بهزیستی استان مازندران اعلام کرد درسا پس از ترخیص از بیمارستان، به «خانه کوچک حمایتی معلولان ذهنی خفیف ماندگار مهر پویا عباسآباد» منتقل شده است.
علاوه بر درسا، سه کودک معلول بیسرپرست هم از مرکز مهر کلار به این خانه حمایتی منتقل شدند.
هممیهن گزارش داد مرکز توانبخشی مهر کلار با کمکهای مردمی و حمایت خیرین راهاندازی شده بود. پس از وقوع این حادثه، شماری از افرادی که در تاسیس مرکز مشارکت مالی داشتند، به فرمانداری مراجعه کردند و خواستار بازگرداندن کمکهای خود شدند.
پرونده درسا تنها نمونه از موارد تعرض، تجاوز و ضرب و شتم کودکان بیسرپرست و معلول در مراکز زیر نظر بهزیستی در ایران نیست.
بر اساس اعلام بهزیستی، در حال حاضر نزدیک به ۵۹ هزار نفر در ۱۱۹۰ مرکز و خانه تحت پوشش این سازمان اقامت دارند.
فعالان حقوق معلولان پیشنهاد میکنند که نظارت بر این مراکز به سازمانی غیر از بهزیستی سپرده شود تا ذینفع نباشد.
این فعالان بارها هشدار دادهاند که فرآیند جذب نیرو در چنین مراکزی بدون نظارت کافی انجام میشود و کنترل دقیقی بر صلاحیت و آموزش کارکنان وجود ندارد.
تازهترین اظهارات ابراهیم حیدان، وزیر کشور دولت قانونی یمن، بار دیگر این موضوع را در صدر توجهات قرار داده است.
او گفته است جمهوری اسلامی پس از سقوط رژیم اسد در سوریه، فعالیتهای قاچاق مواد مخدر و تسلیحات را به یمن و گروههای وابسته منتقل کرده است.
این ادعاها پرسشهایی اساسی را درباره مسیرهای تازه قاچاق، منابع مالی آن و نقش نهادهایی مانند صندوق قرضالحسن در لبنان مطرح میکنند.
فروپاشی سوریه و مهاجرت صنعت قاچاق
در طول جنگ داخلی سوریه و تحریمهای گسترده، رژیم بشار اسد برای تامین منابع مالی به شبکههای غیرقانونی روی آورد.
از سال ۲۰۱۴ به بعد، لشکر چهارم ارتش سوریه به فرماندهی ماهر اسد، با همکاری حزبالله لبنان، شبکهای از کارگاههای تولید قرص کپتاگون در استانهای لاذقیه، حمص و القصیر ایجاد کرد.
بر اساس گزارشهای سازمان عرب سنتر، تا سال ۲۰۲۳ حدود ۸۰ تا ۸۲ درصد تولید جهانی کپتاگون از سوریه تامین میشد؛ بازاری با ارزش سالانه ۵ تا ۱۰ میلیارد دلار، رقمی بیش از کل صادرات رسمی این کشور در سالهای جنگ.
مسیرهای انتقال
این محمولهها در قالب کالاهای تجاری از بنادر لاذقیه و طرطوس به قبرس، یونان، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و شمال آفریقا ارسال میشدند.
مسیر زمینی از مرز سوریه–اردن به خلیج فارس نیز فعال بود، اما با افزایش کنترلهای امنیتی بخشی از تولید به لبنان و سپس به یمن منتقل شد.
از دمشق تا صنعا؛ چرا یمن؟
با سرنگونی حکومت اسد و تشدید نظارت بینالمللی بر بنادر سوریه و لبنان، مسیر سنتی قاچاق ناکارآمد شد.
در مقابل، حوثیهای یمن با کنترل بنادر الحدیده، المخا و الصلیف و دسترسی به تنگه استراتژیک بابالمندب، بستر جدیدی برای قاچاق فراهم کردند.
وزیر کشور یمن گفته کارشناسان سوری بازداشتشده در کارخانههای کپتاگون در یمن فعالیت میکردند؛ نشانهای از انتقال مستقیم فناوری و مهارت از سوریه.
منابع امنیتی یمن نیز از کشف کارخانههایی در استان المهره با تجهیزات صنعتی پیشرفته خبر دادهاند.
تحلیلها نشان میدهند تهران با انتقال بخشی از فعالیتها به یمن چند هدف را دنبال میکند:
۱. منبع مالی جایگزین در برابر تحریمها
۲. تقویت مالی و نظامی متحدان منطقهای از جمله حوثیها
۳. ایجاد مسیرهای تازه برای ارسال تسلیحات
۴. بیثباتسازی امنیت کشورهای عربی خلیج فارس از طریق گسترش قاچاق
بهرهبرداری از مسیر یمن؛ ظرفیت و محدودیت
اما برای جمهوری اسلامی بخشهایی از یمن که تحت کنترل حوثیهاست، هرگز نمیتواند جایگزین کشوری به وسعت و امکانات سوریه شود.
سوریه که زمانی بهعنوان «دولت قاچاقچی» (نارکوتیک استیت) شناخته میشد، امکانات وسیعی برای تولید، پخش و مدیریت مالی در اختیار جمهوری اسلامی و نیروهای نیابتی وابسته به آن قرار میداد.
اکنون اما تمرکز تهران بر شبهنظامیان حوثی محدودیتهایی دارد:
حزبالله و صندوق قرضالحسن؛ بازوی مالی موازی
«جمعیة مؤسسة القرض الحسن» در سال ۱۹۸۲ تاسیس و در سال ۱۹۸۷ به ثبت رسمی رسید.
هدف رسمی آن ارائه وامهای بدون بهره با وثیقه طلا یا جواهرات عنوان شده است، اما وزارت خزانهداری آمریکا این موسسه را بازوی مالی حزبالله میداند.
پس از فروپاشی نظام بانکی لبنان در سال ۲۰۱۹، صندوق قرضالحسن جای بانکهای رسمی را در میان شیعیان کشور گرفت.
بسیاری از شهروندان برای برداشت پول یا دریافت وام به آن مراجعه کردند و این موسسه عملا به «بانک حزبالله» تبدیل شد.
اهمیت راهبردی
صندوق قرضالحسن علاوه بر کارکرد اجتماعی، ابزاری برای حفظ نفوذ سیاسی و تامین نقدینگی حزبالله است.
بهدلیل ساختار بسته و غیرشفاف، این صندوق انتقال پول از ایران به لبنان را از مسیرهای حواله تسهیل میکرد و در تامین مالی شبکههای منطقهای حزبالله نیز نقش داشت.
به این ترتیب، مسیر دمشق تا الحدیده تنها یک مسیر اقتصادی زیرزمینی نبود، بلکه ساختار نظامی–مالی هماهنگی بود که منافع تهران، دمشق، صنعا و حزبالله را به هم پیوند میداد.
با فروپاشی محور سنتی سوریه–لبنان، تهران برای حفظ شبکههای مالی و تدارکاتی خود به مسیرهای جدیدی روی آورده است.
یمن بهواسطه موقعیت ژئوپلیتیک و کنترل حوثیها بر بنادر کلیدی، گزینهای طبیعی برای این انتقال است.
اما این جابهجایی، خطر تشدید ناامنی در دریای سرخ، گسترش قاچاق در شبهجزیره عربی و تعمیق بحران مالی لبنان را در پی دارد.
در این میان، صندوق قرضالحسن به نماد «اقتصاد جایگزین محور مقاومت» بدل شده است؛ الگویی که در غیاب بانکداری رسمی، پول، قدرت و ایدئولوژی را در هم میآمیزد و ستون مالی سیاست منطقهای جمهوری اسلامی را شکل میدهد.
حالا با تشکیل یک دولت ملی در لبنان و تمرکز اسرائیل بر شبکه پولشویی جمهوری اسلامی در این کشور، دست حاکمان ایران بیش از پیش برای انتقال پول و اجرای عملیات پولشویی بسته شده است و بیراه نیست که به سمت معاملات نقدی برود.
و همین مسیر است که باز هم حوثیهای یمن را به یک بازوی مناسب برای قاچاق مواد مخدر و اسلحه بدل خواهد کرد.
مرکز پژوهشهای مجلس دوشنبه پنجم آبان در گزارشی درباره عملکرد فصل نهم برنامه توسعه در حوزه انرژی نوشت کمبود انرژی به «یکی از اصلیترین مسائل کشور» تبدیل شده است.
بر اساس این گزارش، برنامه هفتم چهار چالش اصلی در بخش انرژی کشور را شناسایی کرده است که شامل «ناترازی» انرژی بهویژه گاز طبیعی، حذف ایران از معادلات انرژی منطقه و جهان، نبود تداوم در زنجیره ارزش نفت و گاز، و فقدان شفافیت مالی در درآمدها و هزینههای این صنعت میشود.
جمهوری اسلامی از بحران کمبود انرژی با کلیدواژه «ناترازی» یاد میکند. این بحران از سالها پیش بهدلیل ناکارآمدی حکمرانی شکل گرفته، اما هر سال رو به وخامت میرود.
مرکز پژوهشها در گزارش خود تاکید کرد از زمان ابلاغ قانون برنامه هفتم تا پایان سال ۱۴۰۳ تمرکز اصلی دستگاههای اجرایی بر تدوین آییننامهها و دستورالعملها بوده و به همین دلیل، شاخصهای سال نخست برنامه با اهداف حداقلی تعریف شدهاند.
با وجود این، حتی همین اهداف نیز در بسیاری از موارد محقق نشدهاند.
در بخش برق، میزان پیشرفت کلی نسبت به اهداف سال ۱۴۰۳ تنها ۶۵.۷ درصد بوده و تحقق نسبت به هدفگذاری نهایی برنامه، ۸.۲ درصد برآورد شده است.
در شاخصهای دیگر نیز عملکرد سال ۱۴۰۳ تنها ۴.۲ درصد از هدف نهایی کل برنامه بوده است.
قطع گسترده برق در تابستان سال جاری فشار سنگینی بر صنایع وارد کرد، پیامدهای جدی برای تولید به همراه داشت و به نگرانیها درباره بیکاری کارگران دامن زد.
در چنین شرایطی و با وخامت روزافزون وضعیت اقتصادی و تشدید تحریمها، انتظار میرود بحران گاز و برق در ایران نهتنها در آینده نزدیک تکرار شود، بلکه ابعادی گستردهتر و هزینههایی سنگینتر نیز به دنبال داشته باشد.
ارزیابی دیگر شاخصهای برنامه
بر اساس گزارش مرکز پژوهشها، در حوزه نفت و گاز، شاخصهایی مانند افزایش تولید از میادین مشترک و تولید میعانات گازی به اهداف خود نرسیدهاند.
این مرکز با اشاره به گزارشها از «عملکرد مثبت» در ظرفیت تولید صیانتی و تولید نفت خام و گاز هشدار داد تعریف برخی شاخصها شفافیت کافی ندارد و ارزیابی مستقل از صحت آنها ممکن نیست.
طبق این گزارش، در بخش بهینهسازی مصرف انرژی نیز عملکردی ثبت نشده است.
علت این مساله «عدم ارتباط موضوع بهینهسازی با وزارت نفت» عنوان شده، در حالی که تا زمان تاسیس سازمان بهینهسازی انرژی، این وظیفه همچنان بر عهده وزارتخانههای نفت و نیرو بود.
مرکز پژوهشها همچنین اعلام کرد از منابع حساب بهینهسازی مصرف انرژی، شامل یک درصد از صادرات نفت خام و گاز طبیعی و بخشی از سود شرکتهای تابعه، تا پایان سال ۱۴۰۳ تنها ۲۱ هزار میلیارد تومان، معادل ۵۸ درصد هدف تعیینشده، محقق شده است.
در برنامه مقرر شده بود ۶۰ درصد عواید حاصل از صادرات و فروش داخلی محصولات فرعی گازی به حساب سرمایهگذاری نفت و گاز کشور واریز شود.
با این حال، در سال ۱۴۰۳ حدود ۴۳ هزار میلیارد تومان واریز شده که تنها ۵۰ درصد هدف برنامه محسوب میشود.
در بخش زیرساختهای گازی ظرفیت برداشت از ذخیرهسازی گاز باید در دوره اوج مصرف به ۱۲۰ میلیون مترمکعب در روز برسد، در حالی که رقم فعلی تنها ۳۰ میلیون مترمکعب است.
خبرگزاری مهر اواسط مهر در گزارشی، بحران گاز در ایران را یک معضل «ساختاری» و «مزمن» توصیف کرد و نوشت این چالش در زمستان میلیاردها دلار «زیان خاموش» برای صنعت پتروشیمی به همراه دارد.
بر اساس این گزارش، کسری روزانه گاز کشور در زمستان ۱۴۰۳ بیش از ۳۰۰ میلیون مترمکعب بود و برآوردها نشان میدهد این رقم تا سال ۱۴۱۰ ممکن است به ۶۰۰ میلیون مترمکعب برسد.
مرکز پژوهشها یادآوری کرد پیشرفت پروژههای مربوط به تجهیزات ذخیرهسازی نیز تا پایان سال گذشته عمدتا در مرحله «پیش از نصب» باقی ماندهاند.
این نهاد در پایان خاطرنشان کرد ستاد راهبری تجارت منطقهای انرژی تنها یک جلسه در سال ۱۴۰۳ برگزار کرده است.
مرکز پژوهشها همچنین خواهان تمرکز بر واردات گاز از روسیه و صادرات به عراق و ترکیه شد.
محمد شیاع السودانی، نخستوزیر عراق، بهتازگی اظهار امیدواری کرد که وابستگی چهار میلیارد دلاری کشورش به گاز ایران را تا سال ۲۰۲۸ پایان دهد.
رفیعیپور دوشنبه پنجم آبان در مصاحبه با خبرگزاری ایلنا گفت: «ما ۲۲۰ کانون تب برفکی در شش ماهه نخست سال گذشته و امسال در شش ماهه نخست ۲۷۰ کانون تب برفکی در کشور داشتیم.»
او ادامه داد در حال حاضر با واکسنهایی که دولت در اختیار دارد، این ویروس «تحت کنترل» قرار گرفته است.
رفیعیپور افزود: «امیدواریم با واکسیناسیون و اقدامات قرنطینهای و نظارتی که همکاران ما در سازمان در قالب رصد و پایش و مراقبت دارند، این بیماری که سالهای قبل هم بوده، بهزودی خاتمه یابد.»
احتمال افزایش قیمت گوشت در ایران
به گفته این مقام وزارت کشاورزی، ویروس شناساییشده از سویهای جدید است و موجب تلفات دام و کاهش تولید خواهد شد.
در صورت کاهش تولید دام در ایران، پیشبینی میشود قیمت گوشت بار دیگر افزایش یابد.
این روند همچنین فشار مالی سنگینی بر دامداران وارد خواهد کرد، زیرا ناچارند هزینه درمان دامهای خود را بپردازند.
چهارم آبان، شبکه روداو، رسانه مستقر در اقلیم کردستان عراق، گزارش داد ایران در پی افزایش تقاضا و شیوع بیماری ویروسی تب برفکی، از یک کشور صادرکننده به واردکننده گوشت قرمز و سفید تبدیل شده است.
محمد حسین فرجیان، یکی از دامداران بوکان، در مصاحبه با روداو نسبت به وضعیت کنونی ابراز نگرانی کرد و گفت: «بازار را بستهاند. نباید بازار مدام باز و بسته شود.»
علاوه بر معاون وزیر کشاورزی، مقامات محلی ایران نیز نسبت به شیوع تب برفکی در میان دامها هشدار دادند.
حمزه آقاپور کاظمی، مدیرکل دامپزشکی مازندران، اعلام کرد استفاده از خوراک و آب تازه برای جلوگیری از ابتلای دامها به بیماری تب برفکی ضروری است.
همزمان، مهدی فیضی مدیرکل دامپزشکی استان اردبیل، گفت: «با هدف پیشگیری از شیوع بیماری تب برفکی، دامداران این استان باید از جابهجایی دامهای خود خارج از ضوابط و نظارت و کنترل بهداشتی دامپزشکی خودداری کنند.»
او افزود: «عمدهترین راه انتقال این ویروس از طریق تردد و جابهجایی دامها و تماس است. این ویروس از طریق لباس، کفش و ادوات بهراحتی منتقل میشود، بنابراین لازم است دامداران موارد ایمنی را رعایت کنند.»
