سپر کاغذی؛ دیپلماسی لرزان منطقه بین جنگ و صلح تهران و واشینگتن

بنیامین نتانیاهو، نخست‌ وزیر اسرائیل، برای دیدار با دونالد ترامپ، رییس‌جمهوری آمریکا راهی واشینگتن شد و گفت در راس اولویت‌های سفر، بحث درباره مذاکرات آمریکا با ایران قرار دارد.

برنامه موشکی تهران و گزینه نظامی علیه جمهوری اسلامی در این دیدار بررسی خواهد شد.

گفت‌وگو با جاناتان سایح، تحلیل‌گر بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها

به گزارش مجله نیروهای هوایی و فضایی و بر اساس داده‌های رهگیری پرواز، تعداد بیشتری از جنگنده‌های رادارگریز آمریکا به خاورمیانه نزدیک شده‌اند. شش فروند اف‌۳۵ با همراهی سه هواپیمای سوخت‌رسان دیروز در بریتانیا فرود آمدند.

گفت‌وگو با فرزین ندیمی پژوهشگر ارشد امور دفاعی و امنیتی

بر اساس این گزارش، چین نه‌تنها تجهیزات فنی نظارت و فیلترینگ را در اختیار تهران قرار داده، بلکه مدل اقتدارگرایانه «حاکمیت سایبری» خود را نیز صادر کرده است؛ مدلی که امروز یکی از پایه‌های اصلی استبداد دیجیتال در ایران به شمار می‌رود.

از همکاری راهبردی تا کنترل اینترنت

روابط سیاسی و اقتصادی چین و ایران سابقه‌ای چنددهه‌ای دارد، اما نقطه عطف این همکاری‌ها، امضای توافق جامع ۲۵ ساله در اسفندماه ۱۳۹۹ (مارس ۲۰۲۱) بود. این توافق، که بخشی از ابتکار «کمربند و جاده» و به‌ویژه «جاده ابریشم دیجیتال» محسوب می‌شود، بستر گسترش فناوری‌های مخابراتی و دیجیتال چین در ایران است.

در این چارچوب، ایران به‌طور رسمی مفهوم «حاکمیت سایبری» چین را پذیرفت؛ مفهومی که بر حق دولت برای کنترل کامل اینترنت درون مرزهای ملی تاکید دارد. این رویکرد با اصول بنیادین حقوق بشر، از جمله آزادی بیان و حق دسترسی آزاد به اطلاعات، در تضاد آشکار است.

از حدود سال ۱۳۸۹، جمهوری اسلامی توسعه «شبکه ملی اطلاعات» را آغاز کرد؛ شبکه‌ای با معماری مشابه «دیوار آتش بزرگ» چین که هدف آن جداسازی اینترنت داخلی از شبکه جهانی و اعمال سانسور متمرکز است. در سطح نهادی نیز، شورای عالی فضای مجازی ایران الگویی نزدیک به اداره فضای سایبری چین دارد؛ نهادی که مستقیماً زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی فعالیت می‌کند و سیاست‌های کلان سانسور و نظارت دیجیتال را هدایت می‌کند.

فناوری‌های چینی و سرکوب دیجیتال

چین مجموعه‌ای از فناوری‌های کلیدی را در اختیار جمهوری اسلامی قرار داده که نقش مستقیم در نظارت و سرکوب دیجیتال دارند.

در حوزه بازرسی عمیق بسته‌های داده، شرکت «زد‌تی‌ئی» از سال ۱۳۸۹ با شرکت مخابرات ایران همکاری داشته و شرکت «هواوی» نیز تجهیزات مشابهی را به اپراتورها و ارائه‌دهندگان اینترنت عرضه کرده است. این فناوری‌ها امکان رصد گسترده تماس‌ها، پیام‌ها و ترافیک اینترنتی را فراهم کرده و اغلب از مسیر شرکت‌های واسطه برای دور زدن تحریم‌های بین‌المللی منتقل شده‌اند.

در حوزه ناوبری ماهواره‌ای، انتقال ایستگاه‌های زمینی سامانه «بِی‌دو» از سال ۱۳۹۴ به ایران، امکان جعل موقعیت مکانی و ایجاد اختلال در سیگنال‌های ماهواره‌ای را افزایش داده است. در جریان قطع اینترنت در دی‌ماه ۱۴۰۴، اختلال گسترده در استارلینک گزارش شد؛ امری که تحلیلگران آن را نتیجه ترکیبی از فناوری‌های چینی و روسی می‌دانند.

هم‌زمان، شرکت‌های چینی مانند «هایک‌ویژن» و «تیاندی» ابزارهای پیشرفته تشخیص چهره و نظارت هوشمند را در اختیار نهادهای امنیتی ایران قرار داده‌اند. این فناوری‌ها، به‌ویژه در شناسایی معترضان و کنترل اجتماعی، نقشی پررنگ ایفا کرده‌اند.

قطع اینترنت به‌عنوان الگوی سرکوب: سه تجربه کلیدی

آبان ۱۳۹۸

اعتراضات پس از افزایش قیمت بنزین، با قطع تقریباً کامل اینترنت سراسری برای حدود یک هفته همراه شد. گزارش‌های عفو بین‌الملل و دیگر نهادهای حقوق بشری از کشته شدن صدها تا بیش از هزار نفر حکایت دارند. قطع اینترنت نقش مهمی در جلوگیری از انتشار تصاویر، هماهنگی معترضان و مستندسازی خشونت‌ها ایفا کرد و به الگویی برای سرکوب‌های بعدی تبدیل شد.

جنبش «زن، زندگی، آزادی» – ۱۴۰۱

پس از قتل حکومتی مهسا (ژینا) امینی، حکومت به‌جای قطع کامل اینترنت، از روش‌های هدفمندتر استفاده کرد: مسدودسازی پیام‌رسان‌ها و شبکه‌های اجتماعی پرکاربرد، قطع شبانه اینترنت تلفن همراه و اعمال خاموشی کامل ارتباطی در برخی مناطق مانند کردستان. هم‌زمان، استفاده از فناوری‌های تشخیص چهره و نظارت دیجیتال افزایش یافت. بر اساس گزارش‌های حقوق بشری، صدها نفر کشته و هزاران نفر بازداشت شدند. این دوره نشان داد که سرکوب دیجیتال ایران هدفمندتر و مبتنی بر فناوری‌های پیشرفته‌تر شده است.

دی‌ماه ۱۴۰۴

در تازه‌ترین موج اعتراضات، قطع اینترنت گسترده‌تر و شدیدتر از دوره‌های پیشین اعمال شد. از ۱۸ دی ۱۴۰۴، ارتباطات اینترنتی و تلفنی در بخش بزرگی از کشور مختل یا قطع شد و هم‌زمان تلاش سازمان‌یافته‌ای برای مختل‌سازی اینترنت ماهواره‌ای صورت گرفت. برآوردها از کشته شدن هزاران نفر و بازداشت‌های گسترده حکایت دارد، هرچند به دلیل قطع ارتباطات، دسترسی به آمار دقیق ممکن نیست.

چرا قطع اینترنت مؤثر است؟

تجربه این سه دوره نشان می‌دهد قطع یا محدودسازی اینترنت برای حکومت ایران کارکردی چندلایه دارد:

نخست، هماهنگی و سازماندهی معترضان را مختل می‌کند؛ دوم، انتشار تصاویر و شواهد نقض حقوق بشر را به حداقل می‌رساند؛ و سوم، با ایجاد انزوای ارتباطی، فضای ترس و بی‌اطلاعی را تشدید می‌کند. این الگو نمونه‌ای روشن از استبداد دیجیتال است که با الهام از مدل چینی و با استفاده از فناوری‌های وارداتی تقویت شده است.

تهدیدی فراتر از ایران

همکاری چین و ایران بخشی از یک روند گسترده‌تر «استبداد شبکه‌ای» است که کشورهایی مانند روسیه و کره شمالی نیز در آن نقش دارند. در این چارچوب، چین نه‌تنها ابزارهای فنی سرکوب را صادر می‌کند، بلکه با ترویج مفهوم «حاکمیت سایبری»، به دولت‌ها کمک می‌کند نقض سیستماتیک حقوق بشر را تحت عنوان حاکمیت ملی توجیه کنند.

بدون فشار بین‌المللی هدفمند بر زنجیره تامین این فناوری‌ها و حمایت عملی از دسترسی آزاد به اینترنت، این چرخه سرکوب دیجیتال همچنان تکرار خواهد شد.

سروش رفیعی، کاپیتان باتجربه پرسپولیس، به دلیل انجام مسوولیت اجتماعی و بیان واقعیت‌هایی که در عمق جان جامعه جریان دارد، هدف حمله‌ای همه‌جانبه و سازمان‌یافته حکومتی قرار گرفت. او پس از بازی با چادرملو، با ادبیاتی متین اما گزنده، به توهین‌ مجری صداوسیمای جمهوری اسلامی به پیکر جاویدنامان راه آزادی واکنش نشان داد و گفت: «دردهای کوچک کم‌حرف هستند و دردهای بزرگ، لال. من دیگر لال شده‌ام. کاش مجری‌های صداوسیما هم لال می‌شدند.» او با نقد نمک‌پاشیدن مجریان حکومتی بر زخم مردم، مستقیما صداوسیمای جمهوری اسلامی را هدف قرار داد.

شجاعت رفیعی آنجا تکمیل شد که صادقانه از حال خراب جامعه و بی‌میلی به فوتبال در استادیوم‌های خالی و فضای خفقان‌زده گفت: «ما هم مجبوریم و بازی می‌کنیم.» این جملات، ویترین فریبنده عادی‌سازی را که جمهوری اسلامی تلاش دارد از طریق فوتبال به نمایش بگذارد، فرو ریخت.

این اظهارات به مذاق سرکوبگران خوش نیامد و بازوهای رسانه‌ای حکومت فعال شدند. محمدحسین میثاقی، مجری برنامه فوتبال برتر، در قاب تلویزیون با ادبیاتی تهاجمی به کاپیتان محبوب پرسپولیس تاخت و گفت: «اگر نمی‌خواهی، بنشین خانه و بازی نکن.» جملات میثاقی یادآور سخنان همکارش، زینب ابوطالبی، مجری شبکه افق، بود که گفت: «هر کسی اعتقاد ندارد، جمع کند و از ایران برود.»

خبرگزاری فارس، وابسته به سپاه، به سراغ محمد برزگر، بازیکن پیشین پرسپولیس، رفت و در گفت‌وگو با او تلاش کرد انتقادهای فنی را به مسایل سیاسی گره بزند و با ادبیاتی عامه‌پسند، قراردادهای مالی را به چماقی علیه «شرف و وجدان» سروش رفیعی تبدیل کند.

خبرگزاری دانشگاه آزاد اسلامی (آنا) نیز در یادداشتی، تلاش کرد تعهد حرفه‌ای سروش رفیعی را زیر سوال ببرد. آنا با فرار رو به جلو، اشتباهات فوتبالی را به «ذهنی که جای دیگری سیر می‌کند» نسبت داد تا به دیگر ورزشکاران پیام دهد: «اگر از مردم بگویید، امنیت حرفه‌ای شما را نابود می‌کنیم.»

حمله به سروش رفیعی، حمله به یک فرد نیست؛ بلکه تلاشی برای خاموش کردن صدای ورزشکارانی است که کنار مردم ایستادند و نخواستند بخشی از پروژه عادی‌سازی باشند. حکومتی که از محبوبیت چهره‌های مردمی هراس دارد، اکنون با ابزار «تخریب شخصیت» و «فشار رسانه‌ای» به تقابل با کاپیتانی رفته است که ترجیح داد به جای سکوت، آینه تمام‌نمای حال خراب مردمش باشد.

دی‌ماه ۱۴۰۴ که خیابان‌های ایران صحنه‌ اعتراضات گسترده شد، هنوز هیچ‌کس نمی‌دانست ابعاد خشونتی که در حال وقوع است تا کجا پیش خواهد رفت.

چند هفته بعد، با کنار هم قرار گرفتن اسناد، روایت‌ها و داده‌های میدانی، تصویری شکل گرفت که فراتر از برآوردهای اولیه بود: بیش از ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر در جریان سرکوب انقلاب ملی ایرانیان کشته شده‌اند. عددی که فقط حجم خشونت را نشان نمی‌دهد، بلکه روایتی اساسی درباره‌ ماهیت آن مطرح می‌کند.

آنچه آمار ۳۶ هزار و ۵۰۰ نفر کشته‌شده را به مساله‌ای فراتر از یک عدد شوک‌آور تبدیل می‌کند، سهم بالای افراد زیر ۳۰ سال در میان قربانیان است. الگویی که از یک بحران نسلی خبر می‌دهد.

این تمرکز سنی، نشانه‌ای معنادار از حذف نظام‌مند یک «نسل» است.

متن کامل این تحلیل را اینجا بخوانید