بحران مسجد قیطریه، فرصت اعتراض به زاکانی
فریبرز کلانتری
روزنامهنگار
این نخستین بار نیست که مسجدسازی موجب جنجال در ایران شده اما شاید اولین باری باشد که اعتراض به ساخت یک مسجد به اعتراض عمومی علیه شهردار شده است.
روزنامهنگار
این نخستین بار نیست که مسجدسازی موجب جنجال در ایران شده اما شاید اولین باری باشد که اعتراض به ساخت یک مسجد به اعتراض عمومی علیه شهردار شده است.
وقتی غلامرضا تاجگردون با هشتگهایش از کثیفی دستمال علیرضا زاکانی خبر میداد، حتی نمیتوانست فکر کند زاکانی چند سال بعد بر صندلی شهردار پایتخت تکیه بزند و با «نهال» خواندن درختان بوستان و قطع کردن آنها، بر پاک کردن آلودگیهای شهر اصرار کند و آن را خدمت بیمنتی بداند که تنها کار بسیجیان است.
هرچند آنان که زاکانی را از نزدیکتر میشناختند میدانستند برای این نماینده اسبق قمی که راهی جز نوکری انقلاب ندارد، «بصیرت افزایی» یکی از آن اهداف مهمی است که ترجیح میدهد حتی در متن تفاهمنامههای همکاری ۵۰۰ میلیون تومانی با سازمان تبلیغات اسلامی، بر آن تاکید کند.
حتی با بالا گرفتن اعتراضها به ساخت مسجد در پارک قیطریه، علیرضا زاکانی، شهردار تهران خم به ابرو نیاورد و با حاضر شدن در برابر دوربینهای خبرنگاران، انتقادهای منتقدان را با جمله «حتما حرف نادرستی زدهاند» پاسخ گفت و بار دیگر بر ساخت مساجد خوب در پارکها تاکید کرد چون اگرچه نمرههای زاکانی در رشته پزشکی آن قدر بد بود که سه ترم پشت سر هم مشروط شد، اما دروس انقلاب روحالله خمینی در سال ۵۷ را به خوبی آموخته بود. او مسجد را به عنوان اولین سنگر مبارزاتی خود انتخاب کرد و با صدای اذان در پارک ها، مکانی برای تجمع همرزمان خود ایجاد کرد.
در روزهای نخست سال ۱۴۰۳ که رسانهها به انتشار سخنان ناصر امانی، عضو شورای شهر تهران درباره بوستان قیطریه و بازدیدش از این بوستان مشغول بودند، برخی از کاربران شبکههای مجازی به ۱۰ مکان مذهبی موجود در این منطقه پرداختند و از بهانه کردن ساخت مسجد و راهاندازی مغازه و مجتمعهای تجاری به نام مسجد خبر دادند.
امانی علت بازدید خود را تماسهای مردمی درباره گودبرداری در این بوستان و اظهار نگرانی مردم از ساختوساز غیرقانونی در آن به دلیل تعطیلات نوروزی میدانست، اما مجید غفوری روزبهانی، دبیر شورای ساماندهی، توسعه و گسترش مساجد شهر تهران علت ساخت مسجد در این بوستان را درخواستهای مکتوب متعددی که از سوی «اهالی متدین محله قیطریه» برای شهرداری ارسال شده میدانست و تاکید میکرد که «یکی از خیرین محله قیطریه خواستار تخصیص زمین برای احداث مسجد در این محله شد که زمینی در ضلع شمال شرقی پارک قیطریه برای این امر اختصاص داده شد.»
اما امانی که به نظر میرسد از بهانه کار خیر انجام دادن زاکانی قانع نشده، انتخاب فضای بوستان برای ساخت مسجد را خلاف قانون و مصوبات شورای شهر و ساختوساز در بوستانها را جز برای خدمات ضروری مثل سرویس بهداشتی و نمازخانه ممنوع دانسته است.
این عضو شورای شهر نیز همچون برخی از مخاطبان شبکههای مجازی، با اظهار تعجب از وجود دو مسجد بزرگ مناسب برای ادای فریضه نماز که در فاصله ۳۰۰ تا ۵۰۰ متری این مکان قرار دارد، به صراحت از حصارکشی ۱۵۰۰ متر از ضلع شمالی پارک خبر داده و تاکید کرده نه درختی قطع شده و نه جابهجا شده است.
امانی با درخواست جمعآوری هر چه سریعتر حصارها بر وجود ۱۵ درخت ارزشمند قدیمی با قطر چند ده سانتیمتری در محوطه حصارکشیشده تاکید کرده و گفته: «امکان جابهجایی آنها حتی در فصل مناسب هم نیست. علاوه بر آن از دهها اصله درخت و گونههای گیاهی نیز باید محافظت شود.»
مسجدهای پرشمار و خالی از نمازگزار
نقش مسجد در انقلابهای مردمی در ایران غیرقابل انکار است. مسجد به عنوان مکان مقدس در فرهنگ مسلمانان شناخته میشود و اصطلاح «بستنشینی» در مساجد و اماکن مذهبی نیز در ادبیات مذهبی اصطلاح معروفی است.
روحالله خمینی نیز سالها پیش از انقلاب ۵۷، مسجد را به عنوان اولین سنگر مبارزاتی خود انتخاب کرد و با سخنرانیهای خود در منبر مساجد، مبارزات خود با خاندان پهلوی را علنی کرد.
«منبر» را هم میتوان اولین رسانه جوامع اسلامی معرفی کرد که در راس ساختار مسجد حضور دارد. خطابههای روی منبر چه در صدر اسلام و چه در ادوار مختلف تاریخ و پس از انقلاب اسلامی در ایران همواره به عنوان سند مهمی ثبت و نگهداری شده است؛ تا آنجا که حتی در نماز جمعه و عید فطر، خطابه جزئی از نماز به حساب میآید و از قدرتهای مسجد در پیشرفت و توسعه قیامهای مردمی و حتی تبیین ایدئولوژیهای مکتبی بوده است.
در تیرماه ۱۴۰۲ مرکز رصد فرهنگی کشور وابسته به پژوهشگاه هنر، فرهنگ و ارتباطات گزارشی را منتشر کرده که بر اساس آن پس از انقلاب ۵۷ ، تعداد مساجد افزایش سه برابری نسبت به قبل آن داشته است.
در حال حاضر، با تجمیع آمارهای سازمان اوقاف، ستاد اقامه نماز و سازمان تبلیغات اسلامی و ستاد هماهنگی کانون های مساجد کشور، ۷۹ هزار مسجد در کشور وجود دارد که از این تعدا ۶۲ هزار و ۴۰۲ باب مسجد متعلق به شیعیان است و ۱۷ هزار و ۲۶۶ مسجد به اهل سنت تعلق دارد.
۳۳ هزار و ۵۵۲ مسجد شیعیان فاقد امام جماعت است و در مجموع اقامه نماز جماعت تنها در۳۰ درصد مساجد، همه روزه در سه نوبت برگزار میشود و در ۱۵درصد این مساجد نماز جماعت خوانده نمیشود.
بیشترین تعداد مساجد به تفکیک استانها متعلق به آذربایجان شرقی با هفت هزار و ۱۸۶ مسجد است و ایلام نیز با ۴۵۴ مسجد به عنوان آخرین استان شناسایی شده است.
در سال ۱۳۹۳ شورای انقلاب فرهنگی گزارشی منتشر کرد که بر اساس آن کلانشهر تهران دارای یک هزار و۹۴۱ مسجد است و نیاز به ساخت هزار و ۱۶ مسجد دارد. در بین محلات تهران بیشترین سرانه متعلق به محله «مقدم» در منطقه ۱۷ تهران و کمترین سرانه متعلق به محله «تهرانپارس» است.
باز پای یک مسجد در میان است
این نخستین بار نیست که احداث مسجد موجب جنجال و اعتراض عمومی در ایران شده است.
پروژههای مربوط به ساخت مساجد در جمهوری اسلامی همواره مشکلات و چالشهای بسیاری را برای مسولان ایجاد کرده است. پیش از این توجه نکردن به معماری ایرانی و اسلامی در طراحی پروژه مسجد ولیعصر در کنار مجموعه تئاتر شهر موضوعی بود که مجتبی شاکری عضو شورای شهر آن را مطرح کرد و حذف مادر و کودک از مناسک عبادی، صدای اعتراض بسیاری از زنان مذهبی را به خاطر فضای نامناسب مساجد برای زنان در آورد.
سیزدهم مهر ۱۴۰۱ عزتالله ضرغامی وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی به ساخت مسجد در کنار تئاتر شهر انتقاد و به صراحت اعلام کرد «مسجد ولیعصر» نباید ساخته میشد. او به صورت غیرمستقیم به مشکلات و چالشهای مسوولان در این حوزه هم اشاره کرده بود.
هرچند او گفته بود مسجد ساخته شده را نمیتوان خراب کرد اما در قرآن، داستان مسجدی به عنوان «مسجد ضرار» یا «مسجد اختلاف» وجود دارد که در مدینه نزدیک به مسجد قبا ساخته شده بود و محمد، پیامبر اسلام در ابتدا با آن موافقت کرده بود اما بعدها به علت اختلاف میان مسلمانان به اصحاب خود دستور داد این مسجد را ویران کنند و آتش بزنند.
ردپای کاپیتان قالیباف در پشت پرده قیطریه
محمد باقر قالیباف، شهردار اسبق تهران وقتی در اردیبهشت ماه ۱۳۹۳ ساخت مسجد در برج میلاد را کلید زد و از قصد شهرداری برای ساخت ۴۰۰ مسجد خبر داد، به صراحت به نهاد بودن مساجد در جمهوری اسلامی اشاره کرد.
در همان زمان، محمد حقانی، عضو شورای شهر تهران با انتقاد از این اقدام شهرداری، به وجود نهادی تحت عنوان مرکز رسیدگی به امور مساجد اشاره کرد و تذکر داد: «شهرداری و شورای شهر موظف هستند به توسعه مساجد کمک کنند ولی از صدر اسلام تا به حال مساجد را مردم و خیرین میساختند. این را نباید از مردم گرفت و نباید مساجد را دولتی کرد.»
حقانی تلویحا اشاره کرده بود ساخت مسجد از وظایف شهرداریها نیست، چرا که نهادهایی مانند اوقاف و مرکز رسیدگی به امور مساجد در این حوزه مسوول هستند و این عمل شهرداری تهران مانند بسیاری از فعالیتهای فرهنگیاش رنگ و بوی موازیکاری با سایر سازمانها به خود میگیرد.
کمبود امام جماعت برای مساجد کلان شهرهایی چون تهران نیز، از مسایلی بود که بسیاری بر این باور بودند شهرداری تهران به آن توجه نکرده است.
به نظر میرسد این روزها که در شورای شهر تهران، حتی هم حزبیهای علیرضا زاکانی از جمله ناصر امانی نسبت به عملکرد مدیریتی او در شهرداری تهران واکنش نشان میدهند، اصرار بی مورد زاکانی، شهردار بسیجی پایتخت برای احداث مسجد در بوستان قیطریه، او را در موقعیت عسگر گاریچی قرار داده.
عسگر گاریچی، کنتراتچی ترابری میان تهران و قم در زمان مشروطه بود که روزی در حال مستی به یک مسافر زن بیحرمتی کرد و پیرمردی را که در صدد حمایت از زن بود کتک زد و ریشش را برید. با رسیدن خبر این رویداد به قم، روحانیون دستهجمعی تقاضای برکناری او را کردند.
تعدادی از شهروندان روز ۱۳ فروردین در اعتراض به ساخت مسجد در پارک قیطریه در این مکان تجمع اعتراضی بر پا کردند و زنجیره انسانی تشکیل دادند. اکنون یک خواسته ساده مردم یک محله در تهران، برای حفاظت از محیط زیست، تبدیل به یک مطالبه عمومی برای برکناری شهردار تهران مبدل شده است.
«فمینیسم دیجیتال» و «سایبرفمینیسم» نیروهایی قدرتمند هستند که به زنان و جامعه الجیبیتیکیو+آ در مسیر توانمند شدن و مبارزه با تبعیض و خشونت جنسیتی یاری میرسانند.
در دهه اخیر، فعالیت در فضاهای دیجیتال از جمله شبکههای اجتماعی به ابزاری مهم برای دفاع از حقوق زنان و جامعه الجیبیتیکیو+آ و نیز تقویت صدای آنها تبدیل شده است. ایجاد کمپینهای آنلاین کمهزینه، سریع، فراگیر و گسترده در زمینه مبارزه با خشونتهای جنسی و جنسیتی و استفاده از پلتفرمهای دیجیتال برای به تصویر کشیدن تنوع و تکثر مطالبات فمینیستی، از مهمترین ابعاد فمینیسم دیجیتال در سالهای اخیر هستند.
در قلب این فعالیتها، افزایش مشارکت اجتماعی زنان و جامعه الجیبیتیکیو+آ نهفته است و فرصتهایی تا آنها با یکدیگر ارتباط برقرار کنند و این ارتباط را توسعه دهند. همچنین فمینیسم دیجیتال به دلیل شکستن سدهایی که محدودیتهای فیزیکی و حرکتی ممکن است ایجاد کنند، امکان مشارکت در فعالیتهای فمینیستی را برای گروههای متنوعتر و متکثرتری از زنان فراهم ساخته است؛ از جمله زنان معلول، زنانی که در مناطق به حاشیه رانده شده زندگی میکنند و زنانی که به دلیل کنترلگری خانواده از امکان کمتری برای حضور در جامعه برخوردارند.
به بیان دیگر، فمینیسم دیجیتال یعنی استفاده از قدرت فناوری برای پیشبرد حقوق زنان، تقویت همبستگی و ایجاد تغییرات معنادار در زمینه مبارزه با تبعیض و ستم جنسی- جنسیتی. این البته به فمینیستها و فعلان حقوق زنان و کوییر اختصاص ندارد و سالهاست شبکههای اجتماعی به عنوان رسانههای جایگزین، به بستری برای به اشتراک گذاشتن تجربهها و شکل مبارزه افراد و گروههای به حاشیهرانده تبدیل شدهاند. برای مثال، هشتگ «جان سیاهان مهم است» یک تلاش سیاسی بود که در شبکههای اجتماعی قدرت گرفت. اما هرچه مبارزات علیه ساختارهای مردسالار رشد کرده، فمینیستها نیز از راههای جدید برای بالا بردن مشارکت در مبارزه با نابرابری جنسیتی استفاده کردهاند.
اگرچه کمپین جهانی میتو و انتشار روایتهای زنان از آزارهای جنسی از مهمترین و شناختهشدهترین نمونههایی است که در آن فعالان حقوق زنان از قدرت فمینیسم دیجیتال بهره گرفتهاند اما فضاهای مجازی از جمله شبکههای اجتماعی به شکلهای مختلف برای بالا بردن صدای بهحاشیهراندهشدگان مهم ارزیابی میشوند و حتی برخی آنها را راهحلی جایگزین برای توانمندسازی زنان و سایر گروههای تحتستم میدانند. مثلا زنان بسیاری در سالهای اخیر به انتشار تجربه زیسته خود در اینستاگرام دست میزنند و در میان آنها زنان دارای معلولیت، زنان مبتلا به بیماریهای سخت همچون سرطان، زنان دارای مشاغل خانگی و حتی زنانی وجود دارند که فقط به روایت زندگی روزمره خود مشغولند.
فضای مجازی به ویژه در جوامعی همچون ایران با ارزشهای قوی مردسالار و حاکمیت آپارتاید جنسیتی، به کمک زنان آمده تا برای آنها مشارکت اجتماعی جایگزین ایجاد کند؛ زنانی که از نظر ورود به بازار کار شدیدترین تبعیضها را تجربه میکنند، در زمینه حقوق ازدواج، حق حضانت فرزند و ... زیر ستم جنسیتی هستند و در فضای عمومی با سرکوبهای جنسیتی متعدد از جمله حجاب اجباری و فشار گشت ارشاد روبهرو میشوند، در فضاهای مجازی مجالی برای عبور از «حالت بقا» پیدا میکنند و به فعالیت دست میزنند.
این فعالیتها حتی اگر به نام فمینیسم و حقوق زنان هم نباشد، راهی است برای افزایش قدرت زنان؛ چرا که روایت کردن یک شیوه و ابزار برای توانمندسازی زنان و گروههای آسیبپذیر به شمار میرود.
زنان در شبکههای دیجیتال: از اعتراضات گروهی تا عصیان فردی
در سال ۱۴۰۱، تعداد قابلتوجهی از سینماگران زن در ایران مجموعهی اعتراضاتی را نسبت به آزار جنسی در سینمای ایران شکل دادند و بیش از ۵۰۰ نفر از زنان سینماگر از جمله صدها بازیگر و کارگردان زن شناخته شده در بیانیهای بیسابقه، با تایید وجود خشونت سیستماتیک علیه زنان در سینمای ایران، خواستار برخورد قانونی جدی با متخلفان شدند. این اعتراضات که در ادامه جنبش جهانی میتو شکل گرفته بود، با واکنشهای همدلانه بسیاری از سوی جامعه مواجه شد در عینحال که واکنشهای انتقادی و حتی سرکوبگرانهای را نیز از سوی برخی سینماگران مرد ایران به همراه داشت.
گروهی بودن اعتراضات زنان و نیز تاکید بر گسترده و فراگیر بودن خشوتهای جنسی- جنسیتی به آنها در تابآوری واکنشهای منفی و حملههای احتمالی کمک میکند؛ آنچنانکه اثر این حرکت اعتراضی همواره بر فضای سینمای ایران طنین خواهد داشت و توانسته است در زمینه خشونت علیه زنان در سینمای ایران آگاهیها و حساسیتهایی ایجاد کند.
دو سال بعد از این اتفاق، یکتا ناصر، هنرپیشه سینما و تلویزیون در اقدامی ناگهانی در اینستاگرام خود از خشونت فیزیکی ۱۰ساله از سوی همسر سابقش، منوچهر هادی پرده برداشت. او در حالت استیصال شدید با انتشار ویدیویی از «دزدیده شدن دخترش توسط همسر سابقش» حرف زد و از مردم برای بازپس گرفتن دخترش کمک خواست. واکنشها متفاوت بود. برخی او را به خاطر علنی کردن «امر خصوصی» سرزنش کردند، او را مادری ناشایست دانستند که «آبروی» دخترش برایش مهم نبوده، به حال او برچسب «حالت غیرعادی» زدند، و بر این مساله تاکید کردند که باید مشکل پیش آمده را در فضایی به جز فضای مجازی و عمومی حل کند.
واکنش برخی دیگر اما همدلانه بود و او را محق میدانستند که در لحظه سال تحویل فرزندش را در کنار خود داشته باشد. از نظر آنها خانواده مقدس است و مادر مقدستر. بنابراین همسر سابق یکتا ناصر به سبب مادر بودن او باید رفتار ملاحظهکارانهتری با او داشته باشد. هردوی این واکنشها گویای این هستند که مساله خشونت علیه زنان هنوز برای بخش بزرگی از جامعه به یک حساسیت ضروری تبدیل نشده است.
مساله یکتا ناصر حتی اگر خودش هم از آن آگاه نباشد فراتر از موقعیت مادری و ملاقات نکردن فرزند بود و موجی که این سینماگر زن ایجاد کرد دامنه وسیعتری دارد. نخست اینکه در روایت او باید مساله «خشونت فیزیکی» را بسیار جدی گرفت. این روایتگری که یکتا ناصر احتمالا تاوان سنگینی هم به خاطر این کار پرداخته باشد، یک فرصت مهم است برای افزایش حساسیت جامعه نسبت به خشونت خانگی علیه زنان. مبارزه با تبعیض و ستم و آزار جنسی -جنسیتی در فضاهای دیجیتال و در شبکههای اجتماعی میتواند به افزایش آگاهی دراینباره کمک کند.
با اینکه تاثیر فضاهای دیجیتال بر ترویج ایدهها و ارزشهای فمینیستی و تاثیر آن را بر سیاست نمیتوان نادیده گرفت اما این فعالیتها به تنهایی نمیتوانند به تغییر شرایط منجر شوند. جنبشهای اجتماعی آنلاین و از جمله کنشگری فمینیستی به حمایتهایی از جمله تظاهرات خیابانی، پوشش گسترده خبری در رسانهها و حمایت فعالان حقوق بشر و فعالان حقوق زنان نیاز دارند تا بتوانند بر ایجاد حساسیت بیشتر در جامعه، افزایش آگاهی مردم و احتمالا تغییر قوانین منجر شوند.
صداهای زنانهای که به تنهایی بلند شدهاند از جمله صدای یکتا ناصر، بدون پیشداوری درباره نیت و انگیزه فرد، باید به عنوان فرصتی برای ایجاد بحث در زمینه تبعیض و ستم جنسیتی از سوی فعالان فمینیست مورد توجه قرار بگیرند. سلبریتی و شناختهشده بودن یک فرد، حتی موقعیت فرادست اقتصادی و اجتماعی او به این معنا نیست که ما در برابر خشونتی که او تجربه کرده بیتفاوت باشیم.
فمینیسم اینترسکشنال(تقاطعی) به درستی بر تبعیضهای مضاعف و چندگانه تاکید دارد زیرا وقتی یک فرد از ابعاد مختلف تحت تبعیض باشد احتمال اینکه خشونت بیشتری به او شود بیشتر است، یا احتمال اینکه بتواند خودش را از شرایط تبعیضآمیز و خشونتبار خارج کند کمتر خواهد بود. به همین دلیل از لنز فمینیسم اینترسکشنال، برای مثال زنان دارای معلولیت یا زنان گروههای اتنیکی تحتستم بیشتر ممکن است به حاشیه رانده شوند، از مشارکت اجتماعی آنها کاسته شود و بیشتر ممکن است مورد خشونت قرار بگیرند اما به این معنا نیست که ما نسبت به مساله خشونت علیه زنان دارای امتیاز بیتفاوت باشیم. زن متعلق به طبقه اقتصادی مرفه هم در ساختار جنسیت، هنوز در برابر مرد متعلق به طبقه اقتصادی مرفه یک «فرودست» است. زنانی مانند یکتا ناصر هم ممکن است از سوی همسر و سایر مردان مورد خشونت قرار بگیرند اما به دلیل موقعیت اقتصادی بالا – یعنی دسترسی به یک منبع قدرت مهم – احتمال اینکه خودشان را از موقعیت تبعیض و خشونت بیرون بیاورند بیشتر است. ممکن است پروسه طلاق برای او مثل بقیه زنان سخت نبوده نباشد، یا حتی در برخی زمینههای دیگر بتواند حقوق از دست رفتهاش را بازپس بگیرد اما دیدیم که صدای اعتراض او در فضای رسمی در نهایت به جایی نرسید و او به ناچار از شبکه اینستاگرام برای بالا بردن صدای خود استفاده کرد. و این نقطه مهمی است که نشان میدهد زنان برای نشان دادن خواستهها، مطالبات و نارضایتیهایشان پلتفرم و فضای دیگری هم یافتهاند.
این فضا البته میتواند امکان تازهای را برای سرکوبگران هم فراهم کند، نمونههای فراوان کامنتهایی که بار خشن روانی و کلامی دارند، تهدید سایبری و سایر برخوردهای خشونتآمیز با فعالان حقوق زنان و جامعه الجیبیتیکیو+آ از جمله این سرکوبها و حملات هستند. با اینهمه، امکان تازه را باید غنیمت شمرد و با ایجاد پشتیبانی در فضاهای غیرمجازی، حساسیت جامعه را نسبت به مساله تبعیض و خشونت جنسی-جنسیتی افزایش داد.
پینوشت: سایبرفمینیسم اصطلاحی چتری است که برای اشاره به ارتباط متقاطع جنسیت و اینترنت به کار میرود و شامل طیفی از رویکردها برای تحلیل رابطه میان تکنولوژیهای اطلاعاتی و ارتباطی و جنسیت میشود.