محمدجواد ظریف، وزیر خارجه پیشین جمهوری اسلامی ایران، در کتاب خاطراتش که اخیرا منتشر شده، سیاست تهران در قبال افغانستان را توضیح داده و به «اشتباهات محاسباتی» ایران درباره تعامل طالبان با آمریکا اذعان کرده است.
ظریف نوشته که طالبان بر افغانستان با «هزینه ایران چیره شدند» اما پس از سقوط دولت پیشین افغانستان و خروج آمریکا از این کشور، در برابر جمهوری اسلامی «گستاخی» کردند.
او در این کتاب که تحت عنوان «پایاب شکیبایی؛ برداشتهایی از هشت سال وزارت» منتشر شده، جزییاتی درباره قدرت و نفوذ «میدان» در تصمیمگیریهای مربوط به افغانستان، بهجای دستگاه دیپلماسی جمهوری اسلامی ارائه میکند. ظریف نوشته که اشتباه ایران در قبال حمایت از طالبان این بود که «اخراج» امریکا از افغانستان را بر هر چیز دیگر اولویت داد و این امر «به نابودی همه دستاوردهای ایران در افغانستان منجر شد.»
میدان بهجای دیپلماسی
وزیر خارجه پیشین ایران در کتاب خاطراتش مینویسد که بعد از سقوط طالبان در دور اول قدرتشان در دهه ۹۰، ایران در افغانستان سیاست «متعادل» داشت و همزمان در دو حوزه فعال بود: دیپلماسی و میدان.
عبارت «میدان» در ادبیات سیاسی جمهوری اسلامی، به فعالیتهای سپاه پاسداران جمهوری اسلامی ایران اشاره دارد که بیشتر کمکهای عملیاتی از جمله حمایت نظامی از گروههای نیابتی در منطقه را به عهده دارد. پیش از این نیز، در یک فایل صوتی که از جواد ظریف منتشر شده بود، او با به کار بردن کلمه «میدان» به دخالت مقامهای امنیتی ایران در امور دیپلماتیک اشاره میکند.
ظریف در «پایاب شکیبایی» مینویسد که کامیابی ایران در افغانستان زمانی بود که میدان و دیپلماسی هر کدام به پشتیبانی از یکدیگر کار میکردند. ظریف مینویسد «در آن زمان ما گفتوگو میکردیم و شهید سلیمانی میدان را هماهنگ میکرد و پشتوانه یکدیگر بودیم.» او از به قدرت رسیدن اعضای اتحاد شمال پس از کنفرانس بن در سال ۱۳۸۰، به عنوان یک «دستاورد» یاد میکند و اعضای سابق اتحاد شمال را «دوستان» تهران میخواند. در کابینه دولت انتقالی افغانستان، ۱۸ کرسی از ۲۷ کرسی به اعضای اتحاد شمال اختصاص یافته بود.
به نوشته محمدجواد ظریف، در زمان ریاستجمهوری محمود احمدینژاد، سیاست همزمانی دیپلماسی و میدان در قبال افغانستان، تغییر کرد.
شورای عالی امنیت ملی ایران تصمیم گرفت که دیپلوماسی نیز به میدان سپرده شود. او این سیاست را یک اشتباه میخواند و میگوید که فقدان صلاحیت دستگاه دیپلماسی ایران در تصمیمگیریها سبب شد که حضور و نفوذ جمهوری اسلامی در نشستهای منطقهای و بینالمللی درباره افغانستان کاهش یابد.
وزیر خارجه پیشین ایران میافزاید که او شخصا موافق چنین سیاستی نبوده و بارها هشدار داده است که اتکا به میدان بهجای دیپلماسی «باعث از بین رفتن تمام دستاوردهای مشترک دستگاه دیپلماسی و میدانی ایران در افغانستان میشود.» به نوشته ظریف، «در بهار ۱۴۰۲ طالبان در برابر ایران گستاخی کرد و این اوج سیاست نادرست ایران در قبال طالبان بود.»
در بهار سال ۱۴۰۲ مرزبانان ایران با افراد طالبان در ولسوالی کنگ نیمروز و زابل درگیر شدند. رسانههای ایران از کشته شدن دو مرزبان ایرانی خبر دادند و طالبان نیز کشته شدن یکی از نیروهایش را تایید کردند. بعد از این نیز گزارشهایی از درگیریهای پراکنده میان طالبان و مرزبانان ایران گزارش شده است.
طالبان با هزینه ایران بر افغانستان چیره شد؛ اشتباه محاسباتی داشتیم
ظریف مینویسد یکی از اشتباهات جمهوری اسلامی ایران در قبال افغانستان این بود که «برخورد با امریکا را بیشتر از هرچیز دیگر اولویت داد»، در حالیکه دیگر کشورها واقعیتهای دیگر را نیز مد نظر گرفتند و تصمیمها و سیاستهای خود را براساس آن بنا نهادند. مثلا، به زغم ظریف، چین و روسیه با گروه طالبان رویکرد متفاوت داشتند و منافع ملی و گروهی خود را فدای درگیری با امریکا نکردند.
جواد ظریف مذاکرات طالبان با آمریکا را اشتباه محاسباتی ایران میخواند و مینویسد «طالبان از پشتیبانی ما بهرهبرداری ناروا کرد. ولی با آمریکا گفتوگو و داد و ستد کرد و توانست خود را با هزینه ما بر افغانستان چیره کند. ما در این روند چندین ساله از چندین جهت هزینه پرداخت کرده و میکنیم.»
وزیر خارجه پیشین ایران جزییاتی درباره این «هزینه» ارائه نمیکند و توضیح نمیدهد که جمهوری اسلامی مشخصا چه کمکها و در چه سطحی به طالبان فراهم کرده که او باور دارد طالبان با هزینه ایران دوباره به قدرت برگشتهاند اما گزارشهای متعدد از حمایتهای مالی و نظامی ایران به طالبان در سالهای حضور امریکا در افغانستان منتشر شده است.
در یک مورد، یک مقام ارشد پیشین وزارت دفاع امریکا به افغانستان اینترنشنال گفت که جمهوری اسلامی ایران از سال ۲۰۱۲ به بعد سالانه دستكم ۱۰۰ میلیون دالر به طالبان کمک کرده است. کارتر ملکاسیان، مشاور پیشین پیمان ناتو گفت که کمکهای ایران به طالبان در دهه اول حضور امریکا در افغانستان اندک بود، اما پس از سال ۲۰۱۲ کمک جمهوری اسلامی به این گروه افزایش قابل ملاحظهای پیدا کرد.
ظریف استدلال میکند که ایران برای زمینگیرکردن امریکا در افغانستان بیش از حد هزینه کرد و این اشتباه تهران بود. چون به گفته او، «حتی بدون دخالت و پرداخت هزینه از سوی ایران، امریکا در باتلاق افغانستان گرفتار شده بود و گرفتار میماند.»
«خیالبافی» تهران درباره طالبان و تعامل این گروه با امریکا
وزیر خارجه پیشین ایران، در کتاب خاطراتش به یک اشتباه استراتژیک دیگر ایران در قبال طالبان نیز اذعان میکند: اینکه تهران باور داشته است با حمایت بیدریغ از طالبان، این گروه از هر گونه تفاهم با امریکا خودداری خواهد کرد.
به نظر میرسد که برداشت تهران این بوده است که با حمایت از طالبان و عدم شرکت در مذاکرات طالبان با آمریکا و نشستهای منطقهای و بینالمللی درباره آینده افغانستان، میتواند آمریکا را وادار کند تا بدون تفاهم با طالبان از افغانستان خارج شود.
همچنین افراد میدانی یا مقامهای سپاه پاسداران جمهوری اسلامی ایران، باور داشتهاند که میتوانند با گسترش روابط با طالبان و شرکت نکردن در نشستهای افغانستان، کارشکنی کنند و از شکلگیری روند تعامل طالبان با آمریکا جلوگیری کنند. اما آنگونه که آقای ظریف مینویسد، این اشتباه محاسباتی تهران درباره طالبان بود و بدون مشارکت و سهم فعال ایران در گفتوگوها و مذاکرات طالبان با کشورهای مختلف از جمله امریکا، روندهای سیاسی درباره افغانستان شکل گرفتند و طالبان با امریکا تعامل کرد.
او مینویسد: «وزارت امور خارجه با وجود کوشش فراوان نتوانست مجوز حضور در گفتوگوی امریکا، روسیه، چین و پاکستان پیرامون افغانستان را بگیرد. خیالبافی ایستادگی طالبان در برابر هر گونه تفاهم با امریکا -که از سوی طالبان القا شده بود- نخستین دلیل این غیبت بود.»
ظریف در ادامه مینویسد: «گفتوگوهای امریکا و طالبان بدون حضور ایران شکل گرفت و به سرانجام رسید. روسیه، چین و پاکستان با حضور در گفتگوی چهار جانبه با آمریکا، منافع خود را در این روند به دست آوردند و با کمینه زیانها را مدیریت کرده و کاهش دادند. لیکن ما تنها هزینه پرداخت کرده و میکنیم.»
وزارت پناهجویان تحت کنترل طالبان روز یکشنبه اعلام کرد که علاوه بر این، سیل در افغانستان بیش از ۱۶۰۰ نفر را مجروح کرده است.
به گزارش رویترز، آژانسهای امدادی نسبت به گسترش ویرانیها و آسیب به تاسیسات مراقبتهای بهداشتی و زیرساختهای حیاتی مانند تامین آب در افغانستان هشدار دادهاند.
برنامه جهانی غذا اعلام کرد که بیشتر مناطق آسیبدیده ناشی از سیل در ولایت بغلان با وسایط نقلیهای مثل کامیون قابل دسترس نیست.
این سازمان تصویری را منتشر کرده که نشان میدهد امدادگران کمکهای اولیه را به کمک الاغ به بغلان انتقال میدهند.
صندوق نجات کودکان نیز گفت یک کلینیک سیار با تجهیزات بهداشتی و تیمهای حفاظت از کودکان را برای حمایت از کودکان و خانوادههای سیلابزده به بغلان میفرستد.
این سازمان گفت ۶۰۰ هزار نفر در ۵ ولسوالی بغلان از سیلاب متاثر شدهاند که ۳۱۰هزار نفر آن کودکانند.
بر اساس اعلام وزارت پناهندگان حکومت طالبان، هزاران خانه روستایی آسیب دیده و احشام از بین رفتهاند.
در ولسوالی نهرین در ولایت بغلان، مردم کشتهشدگان سیل را دفن کردهاند.
محمد یحقوب که ۱۳ نفر از اعضای خانواده خود را در سیل از دست داده به رویترز گفت: «ما نه غذا داریم، نه آب آشامیدنی، نه سرپناه، نه پتو، نه هیچ چیز، سیل همه چیز را ویران کرده است.»
به گفته او، از ۴۲ خانه یک روستا فقط دو یا سه خانه باقی مانده است.
دین محمد حنیف، وزیر اقتصاد طالبان در بیانیهای از سازمان ملل، آژانسهای بشردوستانه و شرکتهای خصوصی خواست تا از آسیبدیدگان سیل در افغانستان حمایت کنند.
وزارت کشور افغانستان روز جمعه تلفات سیل را ۱۵۳ نفر اعلام کرده بود، اما هشدار داده بود که ممکن است افزایش یابد.
افغانستان مستعد بلایای طبیعی است و سازمان ملل متحد آن را یکی از آسیبپذیرترین کشورها در برابر تغییرات اقلیمی میداند.
طالبان سه سال پیش قدرت را در کابل بار دیگر در دست گرفتند و نیروهای خارجی از این کشور خارج شدند.
از آن زمان، این کشور با کمبود کمکهای بشردوستانه روبهرو شده و در حالی که طالبان محدودیتهای گستردهای را علیه زنان اعمال میکند، هنوز جامعه بینالمللی حکومت طالبان را به رسمیت نمیشناسد.
همزمان با افغانستان، در تاجیکستان و به ویژه شهر دوشنبه، نیز وقوع سیلاب زندگی شهروندان را مختل کرده است.