جانشین موقت حسین امیرعبداللهیان در دو ماه آینده علی باقری کنی است. او در دولت ابراهیم رئیسی همان نقشی را داشت که عباس عراقچی در دولت روحانی. باقری روزگاری منتقد سرسخت برجام در «کمیسیون برجام» مجلس بود، اما بعد منتقدان مذاکرات احیای برجام را نقد کرد.
با مرگ امیرعبداللهیان، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در سقوط بالگردش، حالا علی باقری کنی طی دوماه آینده. در یکی از اولین تغییرات وزارت امور خارجه در دولت رئیسی، امیرعبداللهیان ۲۳ شهریور ۱۴۰۰ باقری کنی را به سمت معاونت سیاسی وزارت خارجه؛ جایی که پیشتر عراقچی، دست راست محمدجواد ظریف در آن
باقری کنی خاستگاه متفاوتی از امیرعبداللهیان و چهرههایی مثل محمد مخبر دارد. او زاده یکی از جریانهای نسبتا نوپای اصولگرایی و امنیتی است که جزو استعدادهای درخشان دانشگاه خانوادگیشان «امام صادق» بود و در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۲ رییس ستاد انتخاباتی سعید جلیلی شد.
این سیاستمدار ۵۷ ساله از سال ۱۳۸۶ در معاونت بینالملل دبیرخانه شورایعالی امنیت ملی فعالیت کرده و از نظر خانوادگی هم پیوند نسبتا قدرتمندی با بیت علی خامنهای دارد. او برادر داماد علی خامنهای مصباحالهدی باقری کنی است.
رابطه باقریکنی با دولت رئیسی به دوره ریاست رئیسی در قوه قضاییه بر میگردد. پس از ناکامی رئیسی در انتخابات سال ۱۳۹۶ و انتصابش به سمت ریاست قوه قضاییه، از سال ۱۳۹۸ رئیسی باقریکنی را به سمت معاون حقوق بشر قوه قضاییه منصوب کرد.
او هر چند چهره اول نبوده، اما همیشه در جریان مذاکرات بر سر پرونده اتمی ایران بوده و از سال ۱۳۸۶ تا ۱۳۹۲ در دوران جلیلی مستقیما در مذاکرات شرکت داشت. بعدها در دوره ریاست جمهوری حسن روحانی از دستگاه دیپلماسی بیرون رفت و در قامت منتقد تند و تیز برجام در «کمیسیون برجام» همراه سعید جلیلی در رسانهها حاضر شد.
بعد از آغاز به کار دولت رئیسی، امیرعبداللهیان جای ظریف نشست و باقریکنی را هم جای عباس عراقچی نشاند. منتقد دیروز توافق برجام در کنار علیرضا زاکانی و سعید جلیلی، حالا رییس تیم مذاکرهکننده برای احیای برجام شده بو و منتقدان احیای برجام را کسانی مینامید که میخواهند دست نظام را خالی کنند.
هر چند باقریکنی، برادر داماد خامنهای و عضوی از خانواده پرنفوذ مهدویکنی، زاده جریان اصولگرایی و همراه چهرههایی مثل جلیلی و زاکانی بوده، موضعگیریهای اخیرش راجع به احیای برجام گمانهزنیها در مورد چرخش او را مطرح کرده بود، طوری که رسانههای نزدیک به جریانهای اعتدالگرا و اصلاحطلب، مصاحبههای جدید او را «تولد باقری جدید» تعبیر کردند.
حالا این باقریکنی جدید که ظاهرا از دوستان سالهای دورش کمی فاصله گرفته، روی صندلی امیرعبداللهیان نشسته است.
اگر امیرعبداللهیان معتمد سپاه بود، باقریکنی هم برادر داماد علی خامنهای است و از خانوادهای قدیمی، پرنفوذ و البته همیشه وفادار به خامنهای میآید و باید دید سیاستهای خارجی او را چگونه دنبال خواهد کرد.
کولیوند روز دوشنبه ۳۱ اردیبهشت گفت بیش از دو هزار نفر از همه گروهها در محلهای حادثه حضور داشتند و «کسی نبود که کم بگذارد» و عملیات کاملا از سوی نیروهای امدادی ایران انجام شد.
او با اشاره به اینکه محل آسیب بالگرد در ارتفاع دو هزار و ۵۰۰ متری بود، تاکید کرد بالگردهای هلال احمر اولین بار محل را شناسایی کردند.
رییس جمعیت هلال احمر ایران تاکید کرد: «هیچ کمک خارجی نداشتیم اگر میگویند کمک خارجی شده، شایعه است.»
اصغر عباسقلیزاده، فرمانده سپاه عاشورای استان آذربایجان شرقی هم با اشاره به ارسال پهپاد از ترکیه برای پیاد کردن بالگرد حامل رئیسی گفت در نهایت پهپادهای ایرانی موفق به پیدا کردن بالگرد شدند.
او افزود: «پهپاد ترکیهای یک لکه سیاه را شناسایی کرده بود، اما وقتی نیروهای ما به آنجا رسیدند مشخص شد آنچه پهپاد ترکیهای تشخیص داده است، بالگرد نیست.»
در ترکیه، خبرگزاری دولتی آناتولی اعلام کرد لاشه بالگرد حامل رئیسی در مختصات اعلامی پهپاد آکینجی این کشور پیدا شده است.
به گفته سلجوق بایراکدار، رییس هیات مدیره شرکت بایکار ترکیه، پهپاد آکینجی متعلق به نیروی زمینی این کشور منطقه مفقود شدن بالگرد حامل رئیسی را پایش کرد.
وزارت دفاع ترکیه شامگاه یکشنبه اعلام کرد یک فروند پهپاد آکینجی و یک فروند بالگرد از نوع کوگار با قابلیت دید در شب، برای کمک به عملیات جستوجوی بالگرد رئیسی در آذربایجان شرقی اختصاص داده شد و این اقدام به درخواست جمهوری اسلامی انجام گرفت.
همچنین سازمان امداد و نجات ترکیه اعلام کرد که ایران از طریق وزارت خارجه درخواست بالگرد جستوجو و نجات دید در شب از ترکیه کرد.
این سازمان افزود ۳۲ نیروی امدادی و شش وسیله نقلیه از دو استان وان و ارزروم به محل حادثه اعزام شدند.
خبرگزاری آناتولی ترکیه تصاویر زندهای را از عملیات پهپاد این کشور برای جستوجوی بالگرد حامل رئیسی که سقوط کرده پخش کرد.
علاوه بر ترکیه، رسانههای ایران نوشتند دستیار ویژه پوتین در گفتوگو با محمد مخبر، معاول اول رئیسی و کفیل ریاست جمهوری، گفته دو فروند هواپیمای پیشرفته با بالگردهای ویژه به همراه ۵۰ نیروی امداد حرفهای کوهستان به تبریز اعزام خواهد شد.
این تصمیم از سوی روسیه نمیتوانست بدون درخواست یا موافقت جمهوری اسلامی باشد.
جمهوری اسلامی از اتحادیه اروپا نیز درخواست کمک کرده بود.
یانتس لنارچیچ، کمیسر مدیریت بحران اتحادیه اروپا شامگاه یکشنبه اعلام کرد این اتحادیه به درخواست تهران، سامانه نقشهبرداری سرویس مدیریت اضطراری کوپرنیک را برای پیدا کردن بالگرد حامل ابراهیم رئیسی فعال کرده است.
امیرعبداللهیان، معاون معزول ظریف بود که در دولت رئیسی جای رئیس سابقش نشست.
«به امیرعبداللهیان گفتم آنقدر خوشحال شد که رفت فوری مصاحبه کرد -علاقه به دوربین هم دارد- مصاحبه کرد که به زودی آتشبس یمن را خواهیم داشت.» این اظهارات را ظریف درباره امیرعبداللهیان در فایل معروف از مصاحبه افشاشدهاش مطرح کرد.
امیرعبداللهیان بسیجی «بچه یافتآباد و مهرآباد» در جنوب تهران، که پیراهن یقه سفید و کت و شلوارش در وزارت امورخارجه را مدیون سپاه پاسداران بود.
او سال ۱۳۴۳ در دامغان متولد شد، اما بزرگشده تهران در محله ۱۷ شهریور منطقه مهرآباد بود. امیرعبداللهیان سال ۱۳۷۳ بعد از فارغالتحصیل شدن در رشته روابط دیپلماتیک از دانشکده روابط بین الملل وزارت امور خارجه ازدواج کرد.
درمانگاه محلهشان در منطقه ۱۷ شهریور نقطه عطفی در زندگی او بوده است. خودش تعریف کرده شروع رابطهاش با بسیج و سپاه به اوضاع نامناسب محلی که در آن زندگی میکرده بازمیگردد.
او در اسفند سال ۱۳۹۶ زمانی که صدا و سیما برنامهای اختصاصی برای مصاحبه با معاون برکنار شده ظریف ترتیب داده بود، گفت با «دوستان مسجدی و بسیجی» بعد از تلاش زیاد درمانگاهی در محلهشان که تا سال ۱۳۷۱ درمانگاه نداشته، دایر کرده است.
وزیر خارجه دولت رئیسی بعدها با خواهر زن یکی از همان بچه مسجدیها که با هم درمانگاه درست کردند، ازدواج کرد.
معتمد سپاه در وزارت امورخارجه
ظریف در همان مصاحبه افشاشده گفته بود، به جان کری، وزیر امور خارجه دولت باراک اوباما، شماره امیرعبداللهیان را داده و به او گفته با امیرعبداللهیان تماس بگیرند تا او پیغامشان را به قاسم سلیمانی برساند. این نقل قول سطح ارتباط امیرعبداللهیان با سپاه قدس را به خوبی نشان میدهد.
زیاد هم بیراه نبوده؛ امیرعبداللهیان بعد از پایان جنگ هشتساله ایران و عراق و پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی روحالله خمینی، دبیر دوم سفارت جمهوری اسلامی در عراق بود با ماموریت کارشناسی پرونده آزادسازی اسرا .این پست قاعدتا باید به سپاه پاسداران نزدیک باشد.
از طرفی او بعد از اینکه اولین و آخرین تجربه سفارتش در بحرین پس از تنش بین جمهوری اسلامی و بحرین در سال ۱۳۸۹ به پایان رسید، معاون عربی و آفریقایی وزیر امور خارجه وقت، علیاکبر صالحی، در دولت محمود احمدینژاد شد.
امیرعبداللهیان برخلاف بسیاری از مدیران در دولت حسن روحانی تغییر نکرد و تا سال ۱۳۹۵ و برکناری از سوی ظریف، در این سمت باقی ماند.
معاونت عربی و آفریقایی وزیر امور خارجه پست حساسی به شمار میرود، حتی سفرای جمهوری اسلامی در کشورهای عربی هم معمولا سابقه حضور در سپاه پاسداران یا رابطه نزدیک با این نیروی نظامی را داشتند.
امیرعبداللهیان درباره ماموریتهایش در وزارت امور خارجه به ارتباط قدیمی و نزدیکش با حسن نصرالله، رهبر مهمترین نیروی نیابتی جمهوری اسلامی هم اشاره کرده بود. او سال ۱۳۹۶ گفته بود اولین بار سال ۱۳۸۹ با نصرالله دیدار کرده و بعد از آن - در سمت معاون عربی آفریقایی وزارت امور خارجه هر چند ماه یکبار او را میدیده و هر جلسهاش با نصرالله هم ۳ تا ۶ ساعت طول میکشیده است.
او در سمت معاونت ظریف نقش پیامرسان قاسم سلیمانی را هم بازی میکرد. سال ۱۳۹۶ گفته بود: «سردار سلیمانی گفت به آقای دکتر ظریف بگویید در کنار مذاکرات هستهای مذاکره درباره منطقه با آمریکا نداشته باشد. ولی اگر در جایی لازم شد برگهای رو کند، این را روی میز بگذارد و بگوید شما این هستید.»
مجموع تمام این موارد به خوبی جایگاه امیرعبداللهیان در وزارت امور خارجه و سپاه پاسداران را نشان میدهد.
بعد از برکناری امیرعبداللهیان در خردادماه سال ۱۳۹۵، رسانههای نزدیک به سپاه پاسداران آشفته شدند. روزنامه جوان وابسته به سپاه شدیدا به این برکناری واکنش نشان داد.
از بسیج دانشجویی دانشگاه تهران تا خبرگزاری فارس تقریبا تمام رسانهها و مراکز منتسب به سپاه علیه برکناری امیرعبداللهیان بیانیه دادند یا مطالبی منتشر کردند. وبسایت رجانیوز، نزدیک به محافل امنیتی، نوشت ظریف در پاسخ به درخواست «شیوخ عرب» امیرعبداللهیان را کنار گذاشته است.
یک ماه بعد از برکناری توسط ظریف، علی لاریجانی رییس سابق مجلس شورای، امیرعبداللهیان را به سمت دستیار ویژه رییس مجلس در امور بینالملل منصوب کرد. با تغییر مجلس و رییس مجلس، امیرعبداللهیان همچنان در این سمت ابقا شد، محمدباقر قالیباف هم مرداد سال ۱۳۹۹، مجددا امیرعبداللهیان را در همین سمت ابقا کرد.
ایستگاه بعدی امیرعبداللهیان وزارت امور خارجه بود. او پنج سال بعد از برکناری، سوم شهریور سال ۱۴۰۰ به مجلس رفت تا برای نشستن روی صندلی رییس سابقش رای اعتماد بگیرد. رای اعتماد هم گرفت، تنها شش نماینده به وزارت او رای منفی دادند، او با ۲۷۰ رای مثبت و ۱۰ رای ممتنع دهمین وزیر امورخارجه جمهوری اسلامی ایران شد.
دوران وزارت امیرعبداللهیان همراه با مذاکرات برای تبادل زندانیان، مذاکره برای دریافت پولهای بلوکهشده جمهوری اسلامی در کره جنوبی و از همه مهمتر مذاکرات برای بازگشت به برجام همراه شد.
یکی از حوادث مهم در این بین، حملات ۷ اکتبر حماس به اسرائیل بود که طی آن امیرعبداللهیان، این نیروی مورد اعتماد سپاه پاسداران در وزارت امور خارجه، نقش پیامرسان امین جمهوری اسلامی و گروههای نیابتی را بازی کرد.
امیرعبداللهیان حدود یک ماه قبل یکی از آخرین سفرهایش را به عمان انجام انجام داد؛ جایی که سفارت در آنجا را سال ۱۳۹۵ در اعتراض به عزلش نپذیرفت.
شاید در سفر به عمان -کشوری که همیشه میزبان توافقات مهم و پشت پرده بوده- به دنبال ماندگار کردن نامش در یک توافق بود. نامی شبیه به نام ظریف در برجام.
امیرعبداللهیان در زمان وزارت ظریف به دنبال دوربینی بود که از سایه ظریف بیرون برود. در نهایت هم صندلی ظریف را گرفت، اما حتی در زمان مرگ هم نفر اول نشد و نامش زیر سایه خبر مرگ رئیسی رفت.
«بزرگترین جنایتی که در جمهوری اسلامی شده از اول انقلاب تا حالا بهدست شما انجام شدهاست. در آینده جزو جنایتکاران تاریخ از شما یاد خواهد شد.»
این جملهای بود که ۲۴ مرداد ۱۳۶۷ حسینعلی منتظری، قائم مقام معزول روحالله خمینی خطاب به جمعی پنج نفره گفت که بعدها به هیات مرگ مشهور شدند. یکی از آنها معاون ۲۸ ساله دادستان تهران به نام «ابراهیم رئیسی» بود؛ هشتمین رئیسجمهوری در جمهوری اسلامی که عصر روز ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۳، حدود ۳۵ سال بعد از آن جلسه در یک سانحه هوایی کشته شد و اسرار زیادی را با خود به زیر خاک برد.
ابراهیم رئیسی در آذرماه سال ۱۳۳۹ در مشهد متولد شد، پدرش هم مثل خودش روحانی بود و در پنج سالگی ابراهیم درگذشت. ابراهیم رئیسی تحصیلات ابتداییاش را در مدرسه جوادیه مشهد گذراند، کل تحصیلات غیر حوزوی او همین شش کلاس ابتدایی بود که در مشهد گذراند. بعد از شش کلاس ابتدایی در سال ۱۳۵۴ وارد حوزه علمیه قم شد و در مدرسه بروجردی قم، که زیر نظر مرتضی پسندیده، برادر بزرگ روحالله خمینی اداره میشد، درس طلبگیاش را آغاز کرد. در واقع وقتی در سال ۱۳۵۷، جمهوری اسلامی آغاز به کار کرد رئیسی ۱۹ سال داشت و چهار سال از آغاز طلبگیاش میگذشت.
وقتی ۲۰ سالش شد و در حالی که تنها پنج سال از آغاز درس طلبگیاش میگذشت به سمت دادیاری شهرستان کرج منصوب شد، این اولین سمت رسمی رئیسی در جمهوری اسلامی بود.
در سال ۱۳۶۲ و وقتی ۲۲ سال سن داشت و دادستان همدان شده بود، با جمیله علمالهدی، دختر احمد علمالهدی، امام جمعه فعلی مشهد، ازدواج کرد.
ابراهیم رئیسی در ۲۵ سالگی و از سال ۱۳۶۴ به عنوان جانشین دادگاه انقلاب منصوب شد. و سال ۱۳۶۷ هم به عنوان معاون دادستان کل تهران در هیات مرگ حضور پیدا کرد تا چندین هزار نفر را در فاصله مرداد تا شهریور سال ۱۳۶۷ به کام مرگ بفرستد.
بعد از مرگ خمینی از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۳ اولین دادستان تهران در دوران رهبری علی خامنهای بود.
از سال ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۳ همزمان دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی، رئیس سازمان بازرسی کل کشور بود. از سال ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۳ و در دوران ریاست محمود شاهرودی و صادق لاریجانی در قوه قضائیه، معاون اول قوه قضائیه بود.
مدت کوتاهی از سال ۱۳۹۳ تا ۱۳۹۴ دادستان کل کشور شد. از سال ۱۳۹۴ تا سال ۱۳۹۸، با حکم علی خامنهای تولیت آستان قدس را به عهده گرفت. در همین دوره شایعاتی درباره احتمال جانشینی او بعد از علی خامنهای قوت گرفت. به خصوص تصاویری که از جلساتش با سپاهیان منتشر شد و دیداری که با نماینده ویژه پوتین داشت این گمانهزنیها را تقویت کرد.
رئیسی با تغییر ظاهر خود، از جمله پوشیدن لباده به جای قبای سنتیاش و دیدارهایی که با مردم خراسان داشت، بختش را در انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۹۶ امتحان کرد.
مبارزهای مقابل حسن روحانی که با گرفتن حدود ۱۶ میلیون رای در مقابل حدود ۲۴ میلیون رای حسن روحانی، از او شکست سختی خورد.
با خروج پرحاشیه صادق لاریجانی از ریاست قوه قضائیه، ابراهیم رئیسی بعد از ناکامی در رسیدن به ریاست قوه مجریه، با حکم علی خامنهای به ریاست قوه قضائیه رسید.
جایی که در آن با پیش بردن پروژههایی از جمله دادگاههای اکبر طبری، معاون سابق صادق لاریجانی، هم وجهه ضد فساد برای خود ساخت و هم بیش از پیش صادق لاریجانی که از او به عنوان یکی از بختهای جانشینی علی خامنهای یاد میشد را به حاشیه راند.
طی این مدت او سمت مهمی دیگری هم داشت. از خرداد ۱۳۹۱ تا شهریور ۱۴۰۰ دادستان دادگاه ویژه روحانیت بود. دادگاهی که از اولین نهادهای ایجاد شده به دستور روحالله خمینی است و خارج از قوه قضائیه، مستقیما زیر نظر رهبر جمهوری اسلامی به اتهامات روحانیون رسیدگی میکند.
سال ۱۴۰۰، او دوباره وارد گود انتخابات ریاست جمهوری شد، اما اینبار در یکی از کم رونقترین انتخابات ریاست جمهوری در تاریخ جمهوری اسلامی، با وجود نامزدهای کمکی مثل زاکانی و قاضیزاده هاشمی تعداد رایاش را که سال ۱۳۹۶ حدود ۱۶ میلیون بود را به حدود ۱۸ میلیون برساند و بالاخره بر صندلی ریاست جمهوری تکیه بزند.
دوران ریاست جمهوری او با یکی از شدیدترین دورانهای رکود اقتصادی و تورم همراه شد و از طرفی، گره مذاکرات کهنه اتمی هم که در زمان روحانی و با خروج ترامپ از برجام پیچیده شده بود، در دوران او پیچیدهتر شد. هرچند او توانست عاقبت با ۱۸ میلیون رای به ریاست جمهوری برسد، اما حاشیههای سخنرانیهای ضعیف و تپق زدنهای گاه و بی گاهش همیشه بر آرزوی جانشینیاش سایه میانداخت.
با گذشت سه سال از ریاست جمهوریاش، شاخصهای اقتصادی در وضعیت کم سابقه قرار گرفتند، شدیدترین موج اعتراضات، اعتصابات و خیزش انقلابی سال ۱۴۰۱ در دوره او رخ دادند و از همه بدتر، تصویر او تا همین حالا با تپقهایی مثل پرپکانی در یادها ثبت شده بود.
او سیام اردیبهشت ۱۴۰۳، در ۶۳ سالگی بدون رسیدن به آخرین آرزویش یعنی رهبری جمهوری اسلامی، درحالی درگذشت، که مردم ایران او را با دو عبارت به یاد سپردند: «هیات مرگ» و «پرپکانی».