در یک تحول کمسابقه، کشورهای عربی از جمله قطر، عربستان سعودی و مصر به همراه اتحادیه اروپا و اتحادیه عرب، با انتشار بیانیهای مشترک در سازمان ملل متحد خواستار خلع سلاح گروه حماس و پایان دادن به حاکمیت این گروه بر نوار غزه شدند.
این بیانیه در چارچوب کنفرانسی با هدف احیای راهحل دو کشوری برای مناقشه اسرائیل و فلسطین منتشر شد.
در مجموع ۱۷ کشور، به همراه نهادهای بینالمللی، از متن هفتصفحهای این بیانیه حمایت کردهاند. در این سند تصریح شده است: «در چارچوب پایان دادن به جنگ در غزه، حماس باید به حاکمیت خود در غزه پایان دهد و سلاحهای خود را به تشکیلات خودگردان فلسطین تحویل دهد، با مشارکت و حمایت بینالمللی، و در راستای هدف تأسیس کشور فلسطینی مستقل و دارای حاکمیت.»
بیانیه همچنین حملات مرگبار حماس در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ علیه اسرائیل را که به آغاز جنگ اخیر انجامید، محکوم میکند.
واکنش فرانسه: بیانیهای بیسابقه
ژان-نوئل بارو، وزیر خارجه فرانسه که کشورش به همراه عربستان ریاست این کنفرانس را بر عهده داشت، این بیانیه را «تاریخی و بیسابقه» توصیف کرد و گفت: «برای نخستین بار، کشورهای عربی نه تنها حماس و وقایع ۷ اکتبر را محکوم کردهاند، بلکه خواستار خلع سلاح و کنار گذاشتن آن از ساختار حکومتی فلسطینی شدهاند و تمایل خود را برای عادیسازی روابط با اسرائیل ابراز کردهاند.»
این متن توسط کشورهای غربی از جمله فرانسه، بریتانیا و کانادا نیز امضا شده و در آن پیشنهاد استقرار یک نیروی بینالمللی برای ایجاد ثبات در غزه پس از پایان درگیریها مطرح شده است.
عدم حضور آمریکا و اسرائیل
در این نشست، اسرائیل و متحد اصلیاش یعنی ایالات متحده شرکت نکردند. با این حال بیانیه تاکید میکند که ماموریت بینالمللی پیشنهادی باید «با دعوت تشکیلات خودگردان فلسطین و تحت نظارت سازمان ملل متحد، در چارچوب اصول این نهاد و با مجوز شورای امنیت، با حمایت مناسب منطقهای و بینالمللی» انجام گیرد.
به نوشته خبرگزاریها این بیانیه نقطه عطفی در مواضع کشورهای عربی نسبت به حماس و روند صلح خاورمیانه تلقی میشود، و میتواند مسیر تازهای را برای مذاکرات سیاسی و امنیتی آینده در منطقه هموار کند.
ترامپ در گفتوگو با خبرنگاران در هواپیمای ریاستجمهوری (ایرفورس وان) تصریح کرد که هیچ پاسخی از طرف روسیه دریافت نکرده و تاکید کرد که اعمال محدودیتها از جمله تحریمهای ثانویه، با هدف فشار بر مسکو، از ده روز دیگر آغاز خواهد شد. او همچنین گفت که نگران تاثیر این تحریمها بر بازار جهانی نفت نیست، چرا که آمریکا با افزایش تولید داخلی میتواند اثرات آن را جبران کند.
این اظهارات در ادامه سخنان ترامپ در روز دوشنبه ۶ مرداد در اسکاتلند بیان شد، زمانی که او در آستانه دیدار با کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، با انتقاد از تداوم جنگ، اعلام کرد مهلت ۵۰ روزهای را که پیشتر برای توافق صلح با روسیه تعیین کرده بود، به ۱۰ تا ۱۲ روز کاهش میدهد.
او گفت: «ما فکر میکردیم چندین بار این مساله حل شده، و بعد رییسجمهوری پوتین میآید و شروع میکند به شلیک موشک به شهری مثل کییف و کلی آدم را در خانه سالمندان میکشد. و من میگویم این روش درستی نیست.»
ترامپ از عملکرد پوتین ابراز ناامیدی کرده و گفته است: «فکر میکنم از حالا میدانم که قرار است چه اتفاقی بیفتد.» او همچنین با تاکید بر سیاستهای دولتش در قبال بحرانهای جهانی گفت: «اگر من نبودم، الان شش جنگ بزرگ در جهان در جریان بود.»
رئیسجمهوری آمریکا پیشتر وعده داده بود که در صورت بازگشت به قدرت، میتواند جنگ اوکراین را ظرف ۲۴ ساعت به پایان برساند. حالا او هشدار داده اگر تا اوایل سپتامبر توافقی حاصل نشود، تحریمهای جدیدی علیه روسیه و کشورهای خریدار کالاهای صادراتی روسیه اعمال خواهد شد.
در پی این تهدیدات، بازار سهام روسیه نیز واکنش منفی نشان داد و شاخص MOEX روز دوشنبه حدود ۱.۲ درصد افت کرد. با این حال، وزارت خارجه روسیه در واکنش به این تهدیدات اعلام کرده که «زبان اولتیماتوم، باجگیری و تهدید» برای مسکو پذیرفتنی نیست و آن را «تکراری و بیاثر» توصیف کرد.
از زمان آغاز عملیات نظامی روسیه علیه اوکراین در اسفند ۱۴۰۰، مسکو حدود یکپنجم از خاک اوکراین را به اشغال خود درآورده است. ترامپ در اظهارات تازهاش همچنین از عملکرد رئیسجمهوری اوکراین، ولودیمیر زلنسکی، نیز ابراز نارضایتی کرده و هنوز تهدیدات خود علیه پوتین را اجرایی نکرده است، هرچند به سابقه روابط خوبش با او اشاره کرده است.
کییر استارمر سهشنبه ۹ مرداد اعلام کرد که بهدنبال وخامت بحران انسانی در غزه و عدم همکاری دولت اسرائیل با سازمان ملل، بریتانیا آماده است کشور فلسطین را بهرسمیت بشناسد، مگر آنکه اسرائیل با برقراری آتشبس، ورود کمکهای سازمان ملل و توقف الحاق مناطق کرانه باختری موافقت کند.
بهگزارش آکسیوس، دونالد ترامپ در پرواز با هواپیمای ریاستجمهوری آمریکا به خبرنگاران گفت: «شناسایی فلسطین، خدمت به حماس است. آمریکا در این اردوگاه نیست.»
تصمیم نخستوزیر بریتانیا در شرایطی اتخاذ شده که فشار افکار عمومی در این کشور برای اقدام قاطع در قبال جنگ غزه افزایش یافته است. رسانههای بینالمللی طی روزهای گذشته با انتشار گزارشهایی درباره گرسنگی گسترده و قحطی در نوار غزه، افکار عمومی اروپا و آمریکا را به واکنش واداشتهاند.
کاخ نخستوزیری بریتانیا اعلام کرده است که استارمر در روزهای اخیر جلسه اضطراری کابینه را درباره جنگ اسرائیل و حماس برگزار کرده و همچنین بهصورت تلفنی با ترامپ درباره این بحران گفتگو داشته است.
نخستوزیر بریتانیا در سخنان خود خطاب به جامعه جهانی تاکید کرد: «ما پیش از اجلاس آینده مجمع عمومی سازمان ملل، کشور فلسطین را بهرسمیت خواهیم شناخت، مگر آنکه دولت اسرائیل گامهای معناداری برای پایان دادن به وضعیت فاجعهبار در غزه بردارد.»
این موضع بریتانیا در حالی اتخاذ شده که فرانسه نیز هفته گذشته اعلام کرد آماده است در ماه سپتامبر کشور فلسطین را بهرسمیت بشناسد. در صورت تحقق این وعده، پاریس نخستین کشور عضو گروه هفت و بزرگترین کشور اروپایی خواهد بود که چنین گامی را برمیدارد. تاکنون بیش از ۱۴۰ کشور، از جمله چند کشور اروپایی، فلسطین را بهعنوان یک کشور مستقل بهرسمیت شناختهاند.
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، در واکنش به موضع استارمر گفت: «این اقدام، پاداشی برای تروریسم هیولایی حماس و مجازاتی برای قربانیان است.» او هشدار داد: «دلجویی از تروریستهای جهادگرا همیشه شکست میخورد. این بار هم شکست خواهد خورد.»
تاممی بروس، سخنگوی وزارت خارجه آمریکا، نیز در گفتوگو با تلگراف گفت: «اعلام این تصمیم، سیلی به صورت قربانیان ۷ اکتبر و پاداشی برای حماس است. این اقدام تنها به ادامه خشونت مشروعیت میبخشد.»
دیوید لمی، وزیر خارجه بریتانیا، نیز در نشست سازمان ملل تاکید کرد: «در کنار حمایت ما از اسرائیل، باید حقوق مدنی و مذهبی مردم فلسطین نیز حفظ میشد. اما این وعده عملی نشده و یک بیعدالتی تاریخی همچنان ادامه دارد.»
دنی دانون، نماینده اسرائیل در سازمان ملل، نیز در واکنش به این تحولات گفت: «هیچ شناسایی نمادین یا قطعنامهای نمیتواند واقعیت موجود را تغییر دهد. اسرائیل در برابر تروریسم کوتاه نخواهد آمد.»
بر پایه این طرح، در صورت عدم موافقت اسرائیل با آتشبس و ورود کمکهای سازمان ملل به غزه، بریتانیا و فرانسه ماه آینده کشور فلسطین را بهرسمیت خواهند شناخت.
بریتانیا فلسطین را به رسمیت میشناسد، مگر آنکه اسرائیل تغییر مسیر دهد
منابع رسمی گزارش دادند که کییر استارمر، نخستوزیر بریتانیا، در نشست کابینه اعلام کرده اگر اسرائیل اقدامی معنادار برای پایاندادن به وضعیت «فاجعهبار» در غزه انجام ندهد، دولت او تا پیش از نشست مجمع عمومی سازمان ملل در سپتامبر، کشور فلسطین را بهرسمیت خواهد شناخت.
بر اساس بیانیه رسمی دولت بریتانیا، استارمر در نشست کابینه روز سهشنبه ۷ مرداد تصریح کرد که این تصمیم به عملکرد دولت اسرائیل در هفتههای آتی بستگی دارد. او گفت بریتانیا در صورتی این گام را برمیدارد که اسرائیل به آتشبس برسد، بهصراحت اعلام کند قصدی برای الحاق کرانه باختری ندارد و به یک روند صلح بلندمدت برای تحقق راهحل دوکشوری پایبند شود.
او تأکید کرد بریتانیا همچنان میان دولت اسرائیل و گروه حماس تمایز قائل است. نخستوزیر بریتانیا در این باره گفت: «هیچگونه برابری میان اسرائیل و حماس وجود ندارد. حماس باید همه گروگانها را آزاد کند، آتشبس را بپذیرد، از ایفای نقش در دولت آینده غزه صرفنظر کند و بهطور کامل خلع سلاح شود.»
در واکنش به اعلام آمادگی بریتانیا برای بهرسمیت شناختن کشور فلسطین، وزارت خارجه اسرائیل این اقدام را «پاداشی به حماس» توصیف کرد و آن را مورد انتقاد شدید قرار داد. همزمان، دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، اعلام کرد که تاکنون در مورد این طرح با نخستوزیر بریتانیا، کییر استارمر، هیچگونه گفتوگویی نداشته است.
این نخستین بار است که بریتانیا چارچوب زمانی مشخصی برای بهرسمیت شناختن کشور فلسطین اعلام میکند. همزمان با این تحول، وزارت خارجه فرانسه، اعلام کرد بریتانیا امروز به «موج ایجاد شده از سوی فرانسه» در مسیر بهرسمیت شناختن کشور فلسطین پیوسته است. مقام وزارت خارجه فرانسه در حاشیه نشست سازمان ملل، این تصمیم را «تاریخی» توصیف کرد و افزود: «ما با تلاشهای مشترک خود، در حال پایان دادن به چرخه بیپایان خشونت هستیم و بار دیگر چشمانداز صلح را در منطقه زنده میکنیم.»
با این حال، آلمان موضعی محتاطانهتر در پیش گرفته است. فردریش مرتس، صدراعظم آلمان، سهشنبه ۷ مرداد در کنفرانسی خبری در برلین با حضور عبدالله دوم، پادشاه اردن، اعلام کرد که بهرسمیت شناختن کشور فلسطین باید یکی از مراحل نهایی مسیر مذاکرات دوکشوری باشد. او گفت برلین همچنان برای احیای روند صلح با شرکای بینالمللی خود در تماس است، از جمله با ایالات متحده، فرانسه، بریتانیا و سایر کشورهای اروپایی.
در مقابل، گیدون سعار، وزیر خارجه اسرائیل، با انتقاد شدید از مواضع کشورهای اروپایی، تاکید کرد که کشورش اجازه ایجاد دولت حماس در نزدیکی مرزهای خود را نخواهد داد. او گفت: «ما اجازه تاسیس یک دولت تروریستی جهادی تنها چند کیلومتر دورتر از مراکز جمعیتیمان را نخواهیم داد.»
این تحولات در حالی رخ داده که کنفرانسی سهروزه با ابتکار فرانسه و عربستان سعودی برای حمایت از راهحل دوکشوری در سازمان ملل آغاز شده است. آمریکا و اسرائیل از شرکت در این نشست خودداری کردهاند.
این عملیات همچنین باعث بازگشت بیش از ۷۰ درصد از ساکنان مناطق شمالی اسرائیل به خانههای خود شده است.
بر اساس گزارش ارتش، در جریان این عملیات حدود ۴ تا ۵ هزار نفر از نیروها و فرماندهان حزبالله کشته یا خنثی شدند و ۹ هزار نفر دیگر از صفوف رزمی این گروه کنار رفتند. ارتش اسرائیل اعلام کرد که کلیه زیرساختهای نیروی «رضوان» — یگان نخبه حزبالله برای نفوذ به شمال اسرائیل — در خطوط تماس از بین رفته و این نیرو در حال حاضر قادر به اجرای هیچ عملیات گستردهای نیست. توان موشکی حزبالله نیز بهشدت تضعیف شده و طبق برآوردها، ۷۰ تا ۸۰ درصد از پایگاههای پرتاب موشک کوتاهبرد این گروه منهدم شدهاند. این امر بار تهدید علیه سامانههای دفاع هوایی اسرائیل و ساکنان شمال کشور را بهطور قابل توجهی کاهش داده است.
در حوزه جنگ زیرزمینی، ارتش اسرائیل موفق به تخریب حدود ۱۵۰۰ تأسیسات زیرزمینی حزبالله، از جمله یک تونل مرزی شده است. این اقدام تاکتیکهای حزبالله را مختل کرده و در عین حال به ارتش اسرائیل تجربهای ارزشمند در جنگ تونلی در جبهه شمالی بخشیده است.
به دنبال این عملیات، بیش از ۱.۶ میلیون نفر در لبنان، از جمله ۶۵۰ هزار نفر از ساکنان جنوب این کشور، آواره شدهاند. این جابهجایی گسترده موجب افزایش آزادی عمل ارتش اسرائیل و فشار سیاسی مضاعف بر حزبالله و دولت لبنان برای توقف درگیریها شده است. از زمان برقراری آتشبس، حزبالله تلاش کرده توان خود را بازسازی کند اما با ضعف روحیه و عملکرد عملیاتی پایین مواجه شده و بحث خلع سلاح این گروه در داخل لبنان نیز شدت گرفته است. ارتش اسرائیل تاکید دارد که تحولات رهبری حزبالله و تلاشهایش برای بازسازی ساختارهای نظامی بهدقت باید زیر نظر گرفته شود.
ارتش اسرائیل برای مرحله پس از عملیات، سه هدف اصلی را تعیین کرده است: جلوگیری از حضور عملیاتی حزبالله در جنوب رودخانه لیطانی، نابودی ظرفیتهای تولید و استقرار تسلیحات، و خلع سلاح کامل این گروه. برای دستیابی به این اهداف، اسرائیل همزمان دو مسیر را دنبال میکند: نخست، تقویت دفاع پیشدستانه در منطقه حائل با احداث پنج پایگاه جدید و افزایش ۲.۵ برابری نیروها؛ دوم، اجرای عملیاتهای تهاجمی نظیر ترورهای هدفمند و حملات دقیق به تاسیسات حزبالله در لبنان.
از زمان آغاز آتشبس تاکنون، ارتش اسرائیل ۲۳۴ نفر از اعضای حزبالله را کشته، حدود ۹۰ سکوی پرتاب، ۲۰ مرکز فرماندهی، ۴۰ «تاسیسات تروریستی»، پنج مرکز تولید تسلیحات و سه اردوگاه آموزشی نیروهای رضوان را نابود کرده است. در مجموع، حدود ۵۰۰ حمله هوایی و صدها عملیات زمینی برای حفظ دستاوردهای عملیات انجام شدهاند.
در جبهه سوریه نیز، ارتش اسرائیل بیش از ۶۰۰ حمله هوایی انجام داده است که پایگاههای نظامی نزدیک دمشق، حمص و حلب، مسیرهای قاچاق تسلیحات در مرز سوریه و لبنان، و همچنین نیروی هوایی سوریه و سامانههای تسلیحاتی راهبردی را هدف قرار دادهاند. همزمان پروژه ساخت «مانع شرق جدید» برای مقابله با نفوذ تروریستی به اجرا درآمده و در بلندیهای جولان، حدود ۱۱۰۰ واحد دفاع محلی در شهرها تشکیل و تجهیز شدهاند.
در منطقه حائل داخل سوریه نیز، ارتش اسرائیل در سه محور فعالیت دارد: دفاع با احداث ۹ پایگاه جدید، اجرای عملیاتهای تهاجمی شامل حملات و بازداشتها برای جلوگیری از فعالیت دشمن، و ارائه کمکهای غیرنظامی نظیر احداث درمانگاه در حمادیه و اتاق اورژانس مرزی در حضر با همکاری سازمانهای بینالمللی.
در نهایت، ارزیابی ارتش اسرائیل این است که قطع محور تحت رهبری حکومت ایران که از تهران تا دمشق و بیروت امتداد دارد، یک دستاورد راهبردی کلیدی بوده و باعث محدود شدن انتقال تسلیحات به حزبالله و ارتقاء امنیت ملی اسرائیل شده است.
امانوئل مکرون، رییسجمهوری فرانسه، هفته گذشته اعلام کرد این کشور قصد دارد در مجمع عمومی سازمان ملل در سپتامبر، کشور فلسطین را به رسمیت بشناسد.
اما مرتس سهشنبه ۷ مرداد در یک کنفرانس خبری در کنار عبدالله دوم، پادشاه اردن در برلین گفت که بهرسمیت شناختن کشور فلسطین باید بهعنوان یکی از آخرین گامها در چارچوب راهحل دوکشوری مورد مذاکره در نظر گرفته شود.
او تاکید کرد که آلمان بهشدت به این هدف پایبند است و با شرکای بینالمللی برای احیای روند صلح همکاری میکند.
مرتس از اعزام هواپیماهای آلمانی برای کمک به غزه خبر داد
همچنین مرتس اعلام کرد دو فروند هواپیمای آلمان ممکن است از چهارشنبه ماموریتهای پرتاب هوایی کمکهای بشردوستانه از اردن به غزه را آغاز کنند. او این کمک را «نشانهای کوچک اما مهم» توصیف کرد.
او گفت: «این اقدام شاید تنها سهم کوچکی در کمکهای بشردوستانه باشد، اما پیامی مهم در بر دارد: ما اینجا هستیم، ما در منطقه حضور داریم.»
به گفته مرتس، دو فروند هواپیمای A400M در حال حاضر در مسیر اردن هستند، جایی که سوختگیری خواهند کرد و سپس در هماهنگی با فرانسه و آلمان، ماموریت کمکرسانی خود را حداکثر تا پایان هفته جاری انجام خواهند داد.
او همچنین از گامهای اولیه اسرائیل برای اجازه ورود کمکها استقبال کرد، ولی گفت که اقدامات بیشتری باید در این زمینه انجام شود.
سفر وزرای خارجه فرانسه، بریتانیا و آلمان به اسرائیل
صدراعظم آلمان همچنین اعلام کرد که این کشور به همراه فرانسه و بریتانیا در حال بررسی اعزام مشترک وزرای خارجه خود به اسرائیل در هفته آینده هستند.
اعلام این خبر در شرایطی است که فشارهای بینالمللی بر سر بحران شدید انسانی در غزه افزایش یافته است.
مرتس در یک نشست خبری مشترک خود با عبدالله دوم گفت: «احتمالا از وزرای خارجه فرانسه، بریتانیا و آلمان خواهیم خواست که روز پنجشنبه آینده به طور مشترک به اسرائیل سفر کنند تا موضع این سه دولت را ارائه دهند.»
پیشتر در پی تماس تلفنی هفته گذشته میان رهبران آلمان، فرانسه و بریتانیا، این سه کشور در حال تدوین طرحی برای صلح میان اسرائیل و فلسطینیان هستند.
سه گام کلیدی برای صلح چیست؟
صدراعظم آلمان در اظهارات سهشنبه خود سه گام کلیدی برای پیشبرد صلح در منطقه را برشمرد.
بر اساس این اظهارات «آتشبس فوری در غزه، آزادی گروگانها (از جمله شهروندان آلمانی) و خلع سلاح حماس بهعنوان پایان دادن به اقدامات تروریستی این گروه»، «بهبود فوری و قاطعانه وضعیت انسانی در غزه توسط اسرائیل و فراهم کردن کمکهای ضروری و شرافتمندانه برای غیرنظامیان» و «ایجاد چشماندازی سیاسی پایدار برای غزه بهمنظور تبدیل آتشبس موقت به آتشبس دائمی و در نهایت دستیابی به صلح پایدار» این سه گام را تشکیل میدهند.
او همچنین تاکید کرد که نباید بیشتر از این اخراج فلسطینیان و هیچگونه اقدام به الحاق کرانه باختری از سوی اسرائیل صورت گیرد.
مرتس افزود که در این زمینه با نخستوزیر اسرائیل در تماس نزدیک است و آلمان نیز با ایالات متحده، کشورهای منطقه، رییسجمهوری فرانسه، نخستوزیر بریتانیا و دیگر کشورهای اروپایی در هماهنگی کامل قرار دارد.
صدراعظم آلمان گفت که با وجود تفاوتهایی در سیاست کشورهای اروپایی درباره زمان مناسب برای به رسمیت شناختن کشور فلسطین، درباره مسائل فوری و کلیدی اتفاق نظر وجود دارد و اگر لازم باشد، آلمان آماده است با قاطعیت بیشتری برای حل بحرانها اقدام کند.
