آیا بحران آب میتواند نقطه سقوط جمهوری اسلامی باشد؟
ایران در آستانه ورشکستگی آبی قرار دارد؛ بحرانی که ناشی از خشکسالی، تغییرات اقلیمی و سوءمدیریت مزمن است و به گفته تحلیلگران، ممکن است به نقطه عطفی برای حکومت جمهوری اسلامی بدل شود.
ایران در آستانه ورشکستگی آبی قرار دارد؛ بحرانی که ناشی از خشکسالی، تغییرات اقلیمی و سوءمدیریت مزمن است و به گفته تحلیلگران، ممکن است به نقطه عطفی برای حکومت جمهوری اسلامی بدل شود.
نشریه بریتانیایی «ویک» در گزارشی هشدار داد پایتخت ایران با جمعیتی حدود ۱۰ میلیون نفر، ممکن است تنها چند هفته با «روز صفر» فاصله داشته باشد؛ روزی که «شیرهای آب در بخشهای وسیعی از تهران خشک خواهند شد.»
دولت جمهوری اسلامی که همزمان با پیامدهای جنگ با اسرائیل و تنش با ایالات متحده درگیر است، برای مقابله با این بحران «به حالت اضطرار درآمده» و از شهروندان خواسته است که در مصرف آب صرفهجویی کنند.
مسعود پزشکیان، رییس دولت در ایران، دوشنبه گفت: «اگر تصمیمهای فوری گرفته نشود، در آینده با وضعیتی روبهرو خواهیم شد که قابل حل نخواهد بود.» نشریه ویک با اشاره به سخنان مقامهای ایرانی مینویسد بحران کمآبی نهتنها ناشی از خشکسالیهای پیاپی، بلکه نتیجه «برداشت بیرویه از سفرههای آب زیرزمینی، شیوههای ناکارآمد کشاورزی، و مصرف کنترلنشده آب در شهرها» است.
امیر آقاکوچک، استاد مهندسی عمران در دانشگاه کالیفرنیا در ارواین، به این نشریه گفت: «وضعیت کنونی فقط میتواند بهعنوان ورشکستگی آبی توصیف شود.» به نوشته ویک، حکومت ایران که اعتماد عمومی را از دست داده، اکنون در برابر طوفانی کامل قرار گرفته است؛ طوفانی از کمبود آب و بیاعتمادی گسترده مردمی.
نشریه المانیتور نیز در تحلیلی نوشت اقدامات اضطراری دولت برای کنترل بحران آب از دید بسیاری از ایرانیان «نشانهای از وحشت است، نه برنامهریزی» و همین بیبرنامگی میتواند تنشهای داخلی را تشدید و حتی به گسترش ناآرامیهای منطقهای دامن بزند.
دانا سامع، نویسنده جروزالمپست، به ویک گفت ایرانیان با یک «مبارزه روزمره» علیه حکومتی مواجهاند که دههها آنها را ناکام گذاشته است. شبکههای اجتماعی پر شدهاند از تصاویر «کشاورزان و صاحبان کسبوکار ناامید» که معیشت خود را از دست دادهاند و زیر فشار قطعی آب و برق، کسبوکارشان فلج شده است.
هرچند در حال حاضر هیچ نیروی سیاسی سازمانیافتهای برای سرنگونی حکومت وجود ندارد، اما سامع میگوید: «حکومتی که قادر به رساندن آب به شهروندانش نیست، در اعماق وجود خود میداند که زمانش رو به پایان است.»
ویک همچنین به تحلیل جاناتان سایه از بنیاد دفاع از دموکراسیها اشاره کرده که میگوید: «ایران تشنه فرصتی برای ایالات متحده است.» به گفته او، کمبود آب در گذشته نیز باعث اعتراضات سراسری شده؛ از جمله قیام سال ۲۰۲۱ در خوزستان و ناآرامیهای سال بعد در همدان. سایه میگوید آمریکا اکنون این فرصت را دارد که در کنار مردم ایران و در برابر حکومتی که کشور را «غیرقابل سکونت» کرده، بایستد.
همزمان، ویک مینویسد این بحران در شرایطی رخ میدهد که علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، پس از حملات سنگین ۱۲ روزه اسرائیل در تابستان امسال، «به حاشیه رانده شده» و از انظار عمومی کنار رفته است. در غیاب او، «جناحهای درون و بیرون حکومت برای کسب قدرت در دوران پس از خامنهای در حال رقابتاند.»
با این حال، فرصت زیادی باقی نمانده است. پزشکیان روز پنجشنبه هشدار داد: «اگر مردم برای صرفهجویی همکاری نکنند، تا شهریور یا مهر، هیچ آبی در پشت سدها باقی نخواهد ماند.»
عراقچی در این مصاحبه گفت: «ساختمانها را میشود دوباره ساخت. ماشینآلات را میتوان جایگزین کرد، چون فناوری آن را داریم. ما دانشمندان و تکنسینهای زیادی داریم که قبلا در تاسیسات ما کار میکردند.»
او همچنین افزود: «اینکه چه زمانی و چگونه غنیسازی را از سر بگیریم، بستگی به شرایط دارد.»
این اظهارات در حالی بیان میشود که آمریکا در حملات خرداد ماه، سه سایت کلیدی هستهای ایران را هدف قرار داد و اسرائیل نیز، بنا بر گزارشها، بیشتر سامانههای پدافند هوایی کشور را منهدم کرد، چندین فرمانده ارشد نظامی را از بین برد و دستکم ۱۳ گرداننده برنامه هستهای و صدها نفر دیگر را کشت.
اسرائیل مدعی شده که ۳۰ مقام ارشد امنیتی و ۱۱ «دانشمند بلندپایه» برنامه هستهای جمهوری اسلامی در جریان این حملات کشته شدهاند.
بر اساس گزارش فاکسنیوز، مقامات آمریکایی گفتهاند در جریان حمله به تاسیسات فردو و نطنز آسیب قابل توجهی وارد شده و موشکهای شلیکشده به سوی سایت اصفهان نیز آن را عملا از کار انداختهاند. واشینگتن مدعی است این حملات، برنامه هستهای حکومت ایران را چندین سال به عقب رانده است.
عراقچی اما میگوید فناوری و ظرفیت انسانی برای بازسازی برنامه هستهای همچنان وجود دارد و ایران در این زمینه متکی به منابع داخلی خود است. او همچنین خواستار جبران خسارات واردشده از سوی آمریکا شد و گفت: «آنها باید توضیح دهند چرا در میانه مذاکرات به ما حمله کردند و باید تضمین دهند که در مذاکرات آینده این رفتار تکرار نخواهد شد. آنها باید خسارات واردشده را جبران کنند.»
وزیر خارجه جمهوری اسلامی در بخش دیگری از مصاحبه با فاکسنیوز مدعی شد که حملات اخیر موسوم به «جنگ ۱۲ روزه» ثابت کرد که «هیچ راهحل نظامی برای توقف برنامه هستهای ایران وجود ندارد». او همچنین گفت این حملات باعث تشدید درخواستها در داخل حکومت برای تسلیحاتی کردن برنامه هستهای شده، هرچند به گفته او جمهوری اسلامی همچنان به فتوای دو دهه گذشته رهبر خود در مورد حرمت ساخت سلاح هستهای پایبند است.
عراقچی تاکید کرد که فضای ضد مذاکره در داخل ایران بهشدت افزایش یافته و گفت: «مردم به من میگویند دیگر وقتت را تلف نکن، فریب آنها را نخور. اگر پای میز مذاکره میآیند فقط برای سرپوش گذاشتن بر نیات دیگرشان است.»
او بار دیگر گفت ایران از حق غنیسازی اورانیوم برای مقاصد غیرنظامی کوتاه نخواهد آمد و اعلام کرد: «بدون غنیسازی صفر، ما هیچ نداریم.» مسئله غنیسازی همچنان یکی از اصلیترین اختلافات جمهوری اسلامی ایران با ایالات متحده است.
مقامات اسرائیلی نیز به فاکسنیوز گفتهاند بخشی از ذخایر اورانیوم غنیشده ایران توانسته از حملات جان سالم بهدر ببرد. این مسئله بر نگرانیها درباره احتمال بازگشت سریع ایران به توانایی پیشین خود افزوده است.
در همین حال، کشورهای اروپایی تهدید کردهاند که در صورت عدم پیشرفت در مذاکرات، ممکن است مکانیسم موسوم به «بازگشت خودکار تحریمها» (اسنپبک) را فعال کنند. طبق توافق برجام، کشورهای عضو باقیمانده در توافق شامل فرانسه، بریتانیا، آلمان، چین و روسیه، در صورت مشاهده تخلف از سوی ایران میتوانند این مکانیسم را فعال کنند. ایالات متحده به دلیل خروج از برجام در دوره ریاستجمهوری ترامپ، در حال حاضر امکان فعالسازی این بند را ندارد.
همزمان، آمریکا تحریمهای جدیدی علیه شبکه نفتی ایران و بخش پهپادی ارتش جمهوری اسلامی وضع کرده است. دیپلماتهای اروپایی نیز در روزهای اخیر در حال مذاکره با تهران هستند تا راههایی برای جلوگیری از فعال شدن تحریمهای سازمان ملل پیدا کنند؛ از جمله بازگشت ایران به همکاری کامل با آژانس بینالمللی انرژی اتمی و نظارت بر فعالیتهای هستهای.
عراقچی هشدار داد که اگر اروپا تحریمها را فعال کند، ایران مذاکرات را متوقف خواهد کرد و گفت: «اگر آنها تحریمها را بازگردانند، این یعنی پایان راه برای آنها.»
شهرام شبپره در گفتوگویی با تلویزیون ایران اینترنشنال که شامگاه جمعه پخش شد، گفت: «آمدند، دو سه بار آمدند، پول هم خواستند بدهند، اما من گفتم به ایران نمیآیم.»
او در این زمینه افزود که تنها یک دلیل برای رد این دعوت داشته است و آن این است که حاضر نشده «خاطرات» خود را «بفروشد.» شهرام شبپره گفت: «خاطراتم را صد میلیارد نمیفروشم.»
او تاکید کرد: «بازگشت من زمانی ممکن است که از امنیت خود در ایران مطمئن باشم و بدانم که پهلوی دارد به کشور برمیگردد.»
به تازگی مصاحبهای تصویری از شهرام شبپره با علی ضیا، مجری پیشین صداوسیمای جمهوری اسلامی، منتشر شده که این ستاره موسیقی پاپ ایران از آرزوی خود برای بازگشت به وطنش سخن گفت.
این مصاحبه به دلیل پیشینه کاری علی ضیا و حمایت او از جمهوری اسلامی مورد انتقاد بسیاری از شهروندان و کاربران شبکههای اجتماعی قرار گرفت.
اصلا علی ضیا را نمیشناختم
پس از انقلاب ۵۷، خوانندگان و هنرمندانی چون حبیب، معین، اندی و بازیگران سرشناس دعوت به بازگشت شدند، اما جز عدهای معدود، محدودیتها مانع برگشت آنها به ایران شد.
این خواننده در پاسخ فرزاد فرحزاد از ایراناینترنشنال که پرسید چه قدر علی ضیا را میشناخته، گفت: «هیچ. اصلا.»
او افزود که دیدن برخی مصاحبههای پیشین علی ضیا، از جمله با شهرداد روحانی، او را مجاب کرد که چنین مصاحبهای را انجام دهد.
شهرام شبپره تاکید کرد که خیلی از صحبتهایش در مصاحبه با علی ضیا در نسخه نهایی پخش نشد.
این رسانه با اشاره به انفجارهای مرموز اخیر در ایران و عدم بازگشت جمهوری اسلامی به مذاکرات، نوشت که تهران مشغول بازسازی سامانههای دفاعی و موشکی خود است و همزمان از احتمال «حمله پیشدستانه» سخن میگوید.
در مقابل، اسرائیل هشدار داده که در صورت ازسرگیری برنامه هستهای ایران، گزینه حمله دوباره روی میز خواهد بود.
واشینگتنپست پیشتر بهنقل از یک منبع اسرائیلی گزارش داده بود که اسرائیل معتقد است حتی در صورت پنهانکاری جمهوری اسلامی، این کشور حداقل یک تا دو سال با ساخت بمب اتم فاصله دارد.
بر اساس این گزارش، با این حال، احتمال پنهان ماندن برخی سانتریفیوژها یا ذخایر اورانیوم منتفی نیست.
جمهوری اسلامی در حال ارزیابی جنگ اخیر
زوی خایموویچ، فرمانده پیشین پدافند هوایی اسرائیل، به کانال ۱۲ گفت که نباید تصور کرد دور بعدی جنگ مانند قبلی خواهد بود و باید فرض را بر آغاز زودهنگام درگیری گذاشت.
او تاکید کرد که جمهوری اسلامی نیز در حال ارزیابی و درسآموزی از جنگ اخیر است.
به نوشته کانال ۱۲، اگر تهدید فوری یا فرصت استراتژیک پیش بیاید، اسرائیل ممکن است عملیاتی مشابه جنگ اخیر «طلوع شیران» را آغاز کند.
وزیر دفاع اسرائیل پس از آتشبس با جمهوری اسلامی، در سخنانی خواستار حفظ برتری هوایی و تدوین برنامهای برای جلوگیری از احیای برنامههای موشکی و هستهای جمهوری اسلامی شده است.
رییس ستاد کل ارتش اسرائیل نیز گفته: «نبرد با ایران هنوز به پایان نرسیده است.»
سیما شاین، مقام پیشین موساد، در مصاحبه با کانال ۱۲ هشدار داد که «حساب ایران با اسرائیل» به این زودی بسته نخواهد شد؛ حتی اگر مدتی طول بکشد تا به مرحله انتقام واقعی برسد.
او افزود: «مشکل بزرگ ایران نه فقط آسیب به برنامه هستهایاش است، بلکه بدتر از آن، دخالت مستقیم آمریکا در حملههاست. این مسئله، پیام سیاسی مهمی دارد و آن، تعهد ضمنی ایالات متحده برای جلوگیری از دستیابی ایران به قابلیت تولید سلاح هستهای.»
سه سناریو پیشروی جمهوری اسلامی
به نوشته کانال ۱۲ اسرائیل، در حال حاضر، سه مسیر اصلی پیش روی جمهوری اسلامی وجود دارد: انصراف موقت از پروژه هستهای و بازگشت به میز مذاکرات با غرب، بازگشت تدریجی و محتاطانه به غنیسازی، انجام نخستین آزمایش هستهای.
در زمینه انصراف موقت از پروژه هستهای، این رسانه اسرائیلی نوشت که جمهوری اسلامی میتواند روی تقویت برنامه موشکی و شبکههای نیابتی تمرکز کند یا صرفاً بقای خود را حفظ کند.
در زمینه بازگشت تدریجی و محتاطانه به غنیسازی نیز این شبکه نوشت: «جمهوری اسلامی، مطابق با استراتژی سنتیاش، گامبهگام پیش میرود، اقدامات کوچک انجام میدهد، نظارت محدود خارجی را میپذیرد و خود را بهتدریج بهعنوان یک کشور آستانهای تثبیت میکند.»
اما کانال ۱۲ اسرائیل افزود که مقامهای جمهوری اسلامی میدانند که اگر فعالیتهای هستهای را با سرعت زیاد از سر بگیرند، اسرائیل یا آمریکا به احتمال زیاد دوباره حمله خواهند کرد.
عبور خطرناک از خط قرمز
در زمینه سناریو سوم نیز این رسانه اسرائیلی نوشت ک شکست در جنگ ممکن است خامنهای را وادار کند تا به دانشمندان و فرماندهان بازمانده دستور دهد نخستین آزمایش هستهای را هرچند ابتدایی انجام دهند.
بر اساس این گزارش، نگرانی اصلی درباره اورانیومی است که تا غنای ۶۰٪ رسیده و تنها یک گام تا سطح لازم برای ساخت بمب. با چنین موادی، ایران میتواند ظرف چند هفته مواد لازم برای ساخت سلاح تولید کند و به همین دلیل، اطلاع دقیق از سرنوشت ذخایر اورانیوم غنیشده تهران حیاتی است.
راهبرد «نبرد میان جنگها»
کانال ۱۲ اسرائیل نوشت که برخی تحلیلگران پیشنهاد میکنند که اسرائیل باید راهبرد «نبرد میان جنگها» را گسترش دهد تا شامل عملیات منظم در داخل خاک ایران نیز شود.
بر اساس این گزارش، هدف از چنین برنامهای به تاخیر انداختن پیشرفت برنامه هستهای، بدون ورود به جنگ تمامعیار است.
کانال ۱۲ اسرائیل افزود که انفجارهای مرموز هفتههای اخیر در ایران ممکن است نشانه آغاز این روند باشد؛ عملیاتی برای حفظ فشار دائمی بر رژیم تهران و جلوگیری از بازسازی.
وزارت امور خارجه آمریکا جمعه ۱۰ مرداد در شبکه ایکس در پیامی هشدارآمیز نوشت: «هر فردی که قصد سفر به ایران را دارد، باید در تصمیم خود تجدیدنظر کند. تکرار میکنیم: شهروندان ایالات متحده نباید به ایران سفر کنند!»
این هشدار یک روز پس از آن منتشر شد که اسرائیل اعلام کرد اکثر کارکنان نمایندگی دیپلماتیک خود را از امارات متحده عربی خارج میکند.
تصمیم اسرائیل پس از آن اتخاذ شد که شورای امنیت ملی این کشور با صدور بیانیهای، سطح هشدار درباره سفر یا اقامت شهروندان اسرائیلی در امارات را بالا برد.
در این بیانیه آمده است: «با توجه به اطلاعات موجود مبنی بر افزایش تلاش گروههای تروریستی - [گروههای مرتبط با] ایران، حماس، حزبالله و جهاد جهانی - برای آسیب رساندن به اسرائیل، بار دیگر بر هشدار سفر [به امارات متحده عربی] تاکید میکنیم.»
آمریکا و ۱۳ متحدش پنجشنبه ۹ مرداد در بیانیه مشترکی افزایش تهدیدات از سوی سرویسهای اطلاعاتی جمهوری اسلامی را محکوم کردند و این تهدیدات را «نقض آشکار حاکمیت ملی» خود دانستند.
این بیانیه به امضای بریتانیا، آلبانی، اتریش، بلژیک، کانادا، جمهوری چک، دانمارک، فنلاند، فرانسه، آلمان، هلند، اسپانیا و سوئد نیز رسیده است.
همزمان بیش از دو هزار نفر از مدرسان حوزه علمیه قم با صدور بیانیهای، با اشاره به کشته شدن قاسم سلیمانی با دستور دونالد ترامپ، در دوره اول ریاستجمهوریاش اعلام کردند که «خون و مال ترامپ» حلال است.
پیش از این نیز ترامپ بهدلیل صدور دستور حملهای که به کشته شدن قاسم سلیمانی، فرمانده پیشین نیروی قدس سپاه پاسداران، انجامید، از سوی مقامهای جمهوری اسلامی، از جمله فرماندهان سپاه، تهدید به مرگ شده بود.
رسانهها در ایران یکشنبه هشتم تیر گزارش دادند مکارم شیرازی، مرجع تقلید در قم، به پرسشی درباره اینکه «حکم تهدید مرجعیت و رهبری جامعه اسلامی چیست و اگر این عمل از جانب دولت آمریکا یا هر کس دیگری صورت گرفت، وظیفه مسلمانان در سرتاسر جهان چیست؟» پاسخ داد.
در این پاسخ آمده است: «هر شخص یا رژیمی که برای ضربه به امت اسلامی و حاکمیت آن، رهبری و مرجعیت را تهدید کند یا تعرضی نماید، حکم محارب دارد و هرگونه همکاری و تقویت آن توسط مسلمانان یا دولتهای اسلامی حرام است.»
شریفی مقدم جمعه ۱۰ مرداد به خبرگزاری ایلنا گفت که «افزایش بیرویه ظرفیت دانشکدههای پرستاری» در ایران کمکی به حل بحران شغلی پرستاران نمیکند.
او از مهاجرت بسیاری از پرستاران خبر داد و افزود: «خیلیها خانهنشینی را به کار پرستاری ترجیح دادهاند و برخی به سراغ کارهای دیگر رفتهاند.»
در سالهای اخیر، پرستاران در شهرهای مختلف در اعتراض به مشکلات صنفی و معیشتی خود بارها تجمع اعتراضی برگزار کردهاند اما هنوز به مطالبات آنان به طور کامل پاسخ داده نشده است.
خبرگزاری ایلنا نوشت که حقوق تیرماه بسیاری از پرستاران در شهرهای مختلف با کسر مبلغی قابل توجه – در برخی موارد حتی ۸ تا ۱۰ میلیون تومان – مواجه شده و این موضوع دوباره صدای اعتراض آنها را بلند کرده است.
این خبرگزاری تاکید کرد که پیشتر نیز پرستاران به برخوردهای قهری مقامات جمهوری اسلامی معترض بودند.
بر اساس این گزارش، پرستارانی که به حقوق پایین، کار سخت و اجبار به انجام کارِ اضافه معترض هستند مورد برخوردهای قهری مثل اخراج، تبعید و یا انفصال از خدمت قرار گرفتهاند.
دبیر کل خانه پرستار نیز در رابطه با وضعیتِ بد پرستاران افزود: «حقوق پایین پرستاران و پرداختهای ناکافی و نامنظم، خطری جدی برای حفظ این نیروی کار حیاتی کشور است. ما جدا با مشکل کمبود نیروی پرستار مواجه هستیم و این کمبود خود را در بحرانهای مختلف کشور نشان داده است.»
چرا پرستاران از استخدام استقبال نمیکنند؟
وزارت بهداشت بعد از پنج سال آگهی برای استخدام ۱۰ تا ۱۲ هزار پرستار داد اما این ظرفیت کامل نشده است.
این در حالی است که اکنون در کشور حدود ۸۰هزار فارغالتحصیل پرستاری وجود دارند اما همین فارغالتحصیلان از فراخوان استخدام رسمی استقبال نمیکنند.
دبیر کل خانه پرستار درباره دلایل عدم استقبال پرستاران از فراخوانِ جدید استخدام گفت که پرستاران دچار «کاهش انگیزه برای ورود به این حرفه و مشکلات ساختاریِ آن» هستند.
شریفی مقدم اضافه کرد: «متاسفانه برخی رفتارهای مدیریتی در سطح وزارتخانه و بیمارستانها و دانشگاه باعث شده که پرستاران ناچار به ترک شغل، مهاجرت یا تغییر حرفه شوند. باید شرایط کاری و معیشتی آنان بهبود یابد تا بتوان نیروی انسانی متخصص را حفظ کرد.»
او درباره پیامدهای چنین بحرانی بر وضعیت نظام سلامت گفت: «در شرایط فعلی، با توجه به وضعیت بحرانی و بیاعتمادی موجود بین پرستاران و وزارت بهداشت، ما با مشکلات جدی در نظام سلامت روبرو هستیم و در مواجهه با بحرانهای آتی نیز احتمال تشدید این مشکلات وجود دارد.»
پیشتر دبیرکل خانه پرستار، از جان باختن بیماران در بیمارستانهای ایران به دلیل کمبود جدی پرستار خبر داده بود.
او آبان ۱۴۰۲ اعلام کرد که سالانه «بیش از ۳ هزار پرستار» از ایران مهاجرت میکنند، اما به گفته او، وزارت بهداشت حتی اندازه همین آمار به کادر درمان اضافه نمیکند.
بر اساس شاخصهای نظام سلامت، یا باید به ازای هر هزار شهروند باید سه نیروی پرستار در کادر درمانی کشور وجود داشته باشد، یا برای هر تخت بیمارستانی دو پرستار فعال جذب شوند.
پیشتر گزارشها حاکی بود که این آمار در ایران «نصف» شرایط حداقلی سلامت است.
