فرش دستباف ایرانی، که قرنها به عنوان یکی از مهمترین نمادهای فرهنگی و هنری کشور شناخته میشد و جایگاهی ممتاز در بازارهای جهانی داشت، این روزها با بحرانی بیسابقه مواجه است.
صادراتی که در دهه ۱۹۹۰ بیش از دو میلیارد دلار درآمد برای ایران به همراه داشت، اکنون به حدود ۴۰ میلیون دلار کاهش یافته است؛ رقمی که به نوشته خبرگزاری فرانسه نشاندهنده سقوطی بیش از ۹۵ درصدی است. بسیاری از کارشناسان این وضعیت را نه تنها نتیجه مستقیم تحریمهای بینالمللی بلکه حاصل مجموعهای از مشکلات اقتصادی و مدیریتی در داخل ایران میدانند.
سقوط بازار پس از تحریمها
بازگشت تحریمهای ایالات متحده در سال ۲۰۱۸ نقطه عطفی در رکود صنعت فرش ایران بود. این تحریمها دسترسی به بزرگترین بازار فرش ایرانی یعنی آمریکا را قطع کرد؛ بازاری که به گفته مقامهای دولتی، بیش از ۷۰ درصد صادرات فرش دستباف ایران را به خود اختصاص داده بود. زهرا کمانی، رئیس مرکز ملی فرش ایران، در گفتوگویی تلویزیونی تصریح کرده است: «با اعمال تحریمهای ظالمانه آمریکا، بزرگترین مشتری فرش ایران را از دست دادیم و این ضربهای جبرانناپذیر بود.»
آمارهای رسمی گمرک ایران نشان میدهد صادرات فرش در سال گذشته خورشیدی تنها ۴۱.۷ میلیون دلار بوده است. این میزان به ۵۵ کشور ارسال شده که آلمان، امارات متحده عربی، ژاپن و چین در صدر خریداران قرار داشتهاند. با این حال، این ارقام فاصله چشمگیری با دوران رونق فرش دارد، زمانی که این صنعت در کنار نفت به عنوان یکی از ستونهای اصلی صادرات ایران محسوب میشد.
رقبا جای خالی ایران را پر کردند
رکود صنعت فرش ایران فرصت مناسبی برای کشورهای رقیب چون هند، چین، نپال و پاکستان فراهم کرد تا سهم خود را از بازار جهانی افزایش دهند. این کشورها با تولید فرشهایی با قیمت پایینتر توانستند بخش بزرگی از بازارهای سنتی ایران را در اختیار بگیرند. حتی بخشی از این تولیدات راهی بازار داخلی ایران شده و فروشندگان فرش ایرانی از کاهش فروش در داخل نیز گلایه دارند. حامد نبیزاده، یکی از تجار باسابقه فرش، میگوید: «امروز ایران از هند، ترکیه و چین فرش وارد میکند و این موضوع باعث شده بخشی از مشتریان داخلی هم به سمت محصولات خارجی گرایش پیدا کنند.»
گردشگری و تغییر ذائقه
به نوشته خبرگزاری فرانسه کاهش ورود گردشگران خارجی نیز یکی دیگر از ضربههای سنگین به این صنعت بوده است. دههها گردشگران غربی هنگام سفر به ایران فرش دستباف را به عنوان یادگاری یا هدیه خریداری میکردند، اما با صدور هشدارهای امنیتی و تداوم روابط پرتنش ایران با جهان، شمار توریستها به شدت کاهش یافته است. نبیزاده میافزاید: «حتی معدود گردشگرانی که به ایران میآیند، کمتر علاقهای به خرید فرش دارند. از یک سو قیمتها بالاست و از سوی دیگر سلیقه مصرفکنندگان تغییر کرده است. خرید یک فرش ابریشمی ۳۰ تا ۴۰ هزار دلاری برای بسیاری از اروپاییها هم دشوار است.»
مشکلات ساختاری و اقتصادی
کارشناسان دلایل رکود را فراتر از تحریمها میدانند. سیاستهای نادرست ارزی و محدودیت در بازگرداندن درآمدهای صادراتی، هزینه بالای تولید و نبود حمایت مؤثر دولتی همگی دست به دست هم دادهاند تا این صنعت تاریخی را به مرز نابودی بکشاند. سقوط ارزش ریال در برابر دلار نیز موجب شده حتی بازار داخلی برای فرش دستباف در معرض خطر قرار گیرد. خانوادههای ایرانی که فرش را بخشی جداییناپذیر از جهیزیه میدانستند، اکنون به خرید فرش ماشینی روی آوردهاند. شیما، دختر ۳۱ سالهای که در آستانه ازدواج است، به خبرگزاری فرانسه میگوید: «همیشه دوست داشتم جهیزیهام فرش دستباف باشد، اما خانوادهام توان خرید نداشتند و مجبور شدیم فرش ماشینی انتخاب کنیم.»
امید به احیا یا پایان یک دوران؟
مقامهای دولتی همچنان از امکان احیای این صنعت سخن میگویند. محمد آتابک، وزیر بازرگانی، تابستان امسال اعلام کرد: «بازارهای بینالمللی مهمی را از دست دادهایم، اما امیدواریم با اصلاح قوانین تجاری و ارزی بتوانیم این صنعت را دوباره زنده کنیم.» او همچنین به توافقهای جدید برای تسهیل صادرات فرش اشاره کرده است.
با این حال، بسیاری از فعالان صنعت فرش معتقدند تنها راه نجات، توجه به نیازها و سلیقههای جدید بازار است. نبیزاده میگوید: «باید بر اساس روندهای روز در دکوراسیون فرش تولید کنیم و از تعصب نسبت به طرحهای قدیمی دست برداریم. ایجاد برندینگ قوی برای فرش و استفاده از شبکههای اجتماعی برای جذب مشتریان آنلاین میتواند بخشی از راهحل باشد.»
میراثی در خطر فراموشی
فرش ایرانی که پیشینه آن به دوران باستان بازمیگردد، امروز بیش از هر زمان دیگری در معرض خطر قرار دارد. با کاهش مشتریان داخلی و بینالمللی و سلطه رقبای کمهزینه بر بازار جهانی، بیم آن میرود که فرش دستباف ایرانی به جایگاه یک یادگار تاریخی تنزل پیدا کند؛ میراثی گرانبها که روزگاری افتخار ملی بود، اما اکنون رشتهای نازک آن را از نابودی کامل جدا میکند.
آلبانیزی در سخنرانی خود در مجمع عمومی سازمان ملل از تصمیم کشورش برای اخراج سفیر جمهوری اسلامی ایران دفاع کرد و آن را اقدامی بیسابقه در تاریخ معاصر این کشور خواند.
او گفت سال ۲۰۲۵ مجموعهای از چالشهای امنیتی را پیش روی جهان گذاشته و نمونه آن، دخالت حکومت ایران در سازماندهی حملات یهودستیزانه در خاک استرالیا است.
نخستوزیر استرالیا با اشاره به اینکه «تنها ماه گذشته، نهادهای امنیتی استرالیا تایید کردند که رژیم ایران پشت آتشزدن یک کنیسه در ملبورن و یک رستوران یهودی در سیدنی بوده است» این اقدامات را «اعمال جنایتکارانه و بزدلانهای برای ایجاد ترس» توصیف کرد.
آلبانیزی تاکید کرد: «ما سفیر ایران را از استرالیا اخراج کردیم. این نخستین بار از زمان جنگ جهانی دوم است که چنین اقدامی انجام میدهیم. اینجا در سازمان ملل تکرار میکنیم: جایی برای یهودستیزی وجود ندارد.»
تصمیم به اخراج سفیر حکومت ایران پس از تحقیقات سازمان اطلاعات و امنیت استرالیا اتخاذ شد و این نخستین بار در ۸۰ سال گذشته بود که دولت استرالیا یک سفیر را از این کشور اخراج کرد.
در پی اخراج سفیر حکومت ایران از استرالیا بهدلیل ارتباط سپاه پاسداران با حملات در این کشور، روزنامه گاردین نوشت که جامعه ایرانیان استرالیا ضمن استقبال از این اقدام، نگرانی عمیق خود را نسبت به امنیت خانوادههایشان در ایران، ابراز کردند.
نخستوزیر استرالیا در سخنان خود در مجمع عمومی سازمان ملل، همچنین خاطرنشان کرد که کشورش قصد تحمیل ارزشهای خود به دیگران را ندارد، اما در تعامل با جهان، ارزشهای ملی را همراه میبرد و تلاش میکند گفتههایش با عمل پشتیبانی شود. این اظهارات در حالی مطرح شد که تنش دیپلماتیک میان کانبرا و تهران پس از افشای ابعاد جدید دخالت سپاه پاسداران در فعالیتهای مخرب در استرالیا بالا گرفته است.
پیش از این اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، نقش تهران در حملات یهودستیزانه در استرالیا را «بیاساس» توصیف کرد و تصمیم دولت استرالیا را «تأسفبرانگیز» خواند.
در همین رابطه، سناتور پنی وانگ، وزیر خارجه استرالیا، نیز در گفتوگو با شبکه ایبیسی و دیدار با عباس عراقچی در نیویورک، بر موضع استرالیا تاکید کرد و گفت اقدامات سپاه پاسداران از «خط قرمز» عبور کرده و دولت استرالیا مجبور به واکنش شده است. او افزود: «ما به توصیههای نهادهای امنیتی خود اعتماد داریم و بر همان اساس عمل کردیم.» وانگ همچنین یادآور شد که بازگشت سفیر جمهوری اسلامی به استرالیا منوط به «اعتمادسازی قابلتوجه» خواهد بود، چرا که روابط دیپلماتیک دو کشور در سطح سفارت به حالت تعلیق درآمده است.
اتحادیه آزاد کارگران ایران گزارش داد کارگران گروه ملی فولاد ایران در اهواز، چهارشنبه دوم مهرماه در محوطه شرکت تجمع کردند و با تاکید بر پیگیری مطالبات برحق خود، خواستار رسیدگی فوری به حقوقهای معوقه و سایر خواستهها شدند.
بنابر این گزارش، این کارگران طی دو هفته گذشته بارها دست به تجمع زده و گفتهاند در این مدت، با وجود مراجعات و اعتراضهای مستمر، پاسخ موثری از سوی کارفرما و مسئولان استان خوزستان دریافت نکردهاند.
آنها به پرداخت نشدن دو ماه دستمزد، کاهش ناگهانی و بیدلیل اضافه کاری کارگران، قطع وعدههای غذایی، و ثبت نشدن کار آنها در سنوات کاری به عنوان شغل سخت و زیانآور معترض هستند. کارگران معترض همچنین خواستار برخوردرای از یک بیمه تکمیلی هستند.
فرماندار اهواز نیز با حضور در میان کارگران معترض، بار دیگر وعدههایی را تکرار کرد و از کارگران خواست آرامش خود را حفظ کنند؛ وعدههایی که بهگفته کارگران تاکنون محقق نشده است.
کارگران اعلام کردهاند تا تحقق مطالبات، از جمله پرداخت حقوقهای معوقه و رسیدگی به سایر خواستههای صنفی به اعتراضها ادامه خواهند داد.
پس از اعتراضات گسترده کارگران گروه ملی صنعتی فولاد ایران بین سالیان ۱۳۹۶ و ۱۳۹۷ به خصوصی شدن این شرکت، در نهایت این مجموعه به بانک ملی ایران واگذار شد.
از آن زمان تاکنون نیز اعتراضات کارگران در این شرکت بزرگ صنعتی به دلایل صنفی ادامه داشته است.
تجمع کارگران ایران پوپلین رشت
کارگران ایران پوپلین رشت، چهارشنبه دوم مهرماه در اعتراض به واریز نشدن حقوق مرداد و شهریور، در مقابل درب ورودی این شرکت تجمع اعتراضی برگزار کردند.
این کارگران که با قراردادهای سه ماهه و بدون امنیت شغلی در این شرکت مشغول به کار هستند اغلب با عدم پرداخت به موقع حقوقهای خود مواجه هستند و در طول سال جاری، این چند بار دیگر در اعتراض به این وضعیت دست به اعتراض زدند.
همزمان سایت ایلنا در گزارشی با اشاره به تجمع این کارگران نوشت آنها با تاکید بر اینکه اول مهر هزینههای خانوادههای کارگری افزایش یافت و پولی برای تامین هزینههای آموزش فرزندانشان ندارند، خواستار پرداخت فوری معوقات مزدی خود شدند.
ایلنا با اشاره به اینکه شرکت ایران پوپلین به بانک ملی واگذار شده، نوشت با وجود وعدههای روابط عمومی این شرکت برای پرداخت بخشی از معوقات، کارگران گفتهاند نامهنگاریهای بسیار انجام دادند اما نتیجهای نگرفتهاند.
ایرانپوپلینِ رشت که زمانی حدود هزار و ۲۰۰ کارگر داشت، اکنون با کمتر از ۳۰۰ کارگر و بدهیهای سنگین در حال فعالیت است؛ بدهیهایی که بهگفته کارگران و منابع محلی، حاصل سالها خصوصیسازی رانتی و سوءمدیریت است.
فشار معیشتی بر کارگران، بازنشستگان و مستمریبگیران، شمار اعتراضهای صنفی را در سالهای اخیر بهطور چشمگیری بالا برده است.
بر اساس گزارش سالانه هرانا، در سال ۱۴۰۳، دستکم دو هزار و ۲۵۵ تجمع اعتراضی، هزار و ۳۷۷ اعتصاب کارگری و ۷۰ اعتصاب صنفی در ایران ثبت شده است.
