اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، با انتقاد مجدد از اقدام تروئیکای اروپایی در فعالسازی مکانیسم ماشه و بازگشت تحریمهای سازمان ملل اعلام کرد حکومت ایران «فعلا» برنامهای برای مذاکره درباره برنامه هستهای خود ندارد.
بقایی دوشنبه ۱۴ مهر در نشست خبری خود گفت تصمیم فرانسه، آلمان و بریتانیا «پیش از اینکه مبتنی بر محاسبه عقلانی باشد، نوعی اقدام از روی لجاجت در راستای اجرای درخواست آمریکا بدون در نظر گرفتن منافع و مصالح خود این سه کشور اروپایی بود».
او افزود تروئیکای اروپایی با فعالسازی مکانیسم ماشه «ثابت کردند که دیپلماسی به این شکل با آنها ثمربخش نیست».
بقایی در عین حال تاکید کرد اگر دیپلماسی «در راستای تحقق منافع ایران» باشد، جمهوری اسلامی در بهرهگیری از آن تردیدی به خود راه نخواهد داد.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری ایالات متحده، ۱۳ مهر هشدار داد اگر جمهوری اسلامی برای از سر گرفتن برنامه هستهای خود تلاش کند، آمریکا «دوباره با آن برخورد خواهد کرد».
در هفتههای اخیر، چندین رسانه و اندیشکده با استناد به تصاویر ماهوارهای گزارش دادند فعالیت در تاسیسات زیرزمینی «کُلَنگ گَزلا» همچنان ادامه دارد و جمهوری اسلامی در حال ساخت و ساز گسترده در این تاسیسات در نزدیکی سایت هستهای نطنز است.
اقدام ترکیه در اعمال مجدد تحریمها «غیرقانونی» است
سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی در ادامه اظهارات خود اعلام کرد تهران معتقد است فعال شدن مکانیسم ماشه «هیچ تعهدی را برای کشورهای عضو سازمان ملل برای اجرای تحریمها ایجاد نمیکند».
بقایی اقدام ترکیه برای اعمال مجدد تحریمهای شورای امنیت علیه تهران را «غیرضروری و غیرقانونی» خواند و گفت: «درخواست ما از همه کشورها، بهخصوص کشورهای همسایه و دوست، این است که از اجرا و اثردهی این تصمیم غیرقانونی که بدون رعایت رویهها انجام شده، خودداری کنند.»
او افزود جمهوری اسلامی «قاطعانه» به «موضع حقوقی» خود پایبند است و اجازه نخواهد داد که «بدعتهای غیرقانونی در شورای امنیت مشروعیت پیدا کند».
با این حال، او اشاره نکرد که حکومت ایران چه برنامهای برای مقابله با بازگشت تحریمهای سازمان ملل در پیش خواهد گرفت.
آنکارا ۹ مهر داراییهای شمار زیادی از افراد و نهادهای مرتبط با فعالیتهای هستهای جمهوری اسلامی را مسدود کرد.
هیچ بازرسی از آژانس در ایران حضور ندارد
سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی در نشست خبری خود به توافقنامه قاهره میان تهران و آژانس بینالمللی انرژی اتمی پرداخت و گفت با در نظر گرفتن تحولات اخیر، این تفاهم «بدون تردید کارایی ندارد و قابل اجرا شدن نیست».
بقایی افزود در حال حاضر بازرسی از آژانس در ایران حضور ندارد و آخرین بازرسیها مربوط به حداقل ۱۰ روز قبل از نیروگاه بوشهر است که در چارچوب قراردادی که با روسیه در ارتباط با این موضوع انجام شده، صورت گرفته است.
او تاکید کرد نحوه تعامل حکومت با آژانس در آینده از سوی «نهادهای بالادستی» حاکمیت، از جمله شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، مشخص خواهد شد.
پیشتر در ۱۸ شهریور، عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی و رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، در قاهره بر سر سازوکاری تازه برای ادامه همکاریها میان دو طرف به توافق رسیده بودند.
با این حال، عراقچی ۱۳ مهر اعلام کرد توافق قاهره دیگر نمیتواند مبنای همکاری تهران با آژانس باشد و باید «تصمیمی جدید» در این رابطه گرفته شود.
موسسه علوم و امنیت بینالملل در گزارشی که جمعه ۱۱ مهرماه منتشر کرد افزود که این فعالیتها که از سپتامبر ۲۰۲۵ مشاهده شده، بیشتر در مراحل پایانی ساختوساز و تقویت امنیتی قرار دارد و به معنای گسترش یا شتابگیری فعالیتهای هستهای نیست.
در این گزارش تاکید شده است که تحلیلها حاکی است این اقدامات توانایی بازسازی سریع بخشهای تخریبشده برنامه هستهای را نشان نمیدهد.
واشینگتنپست نیز جمعه گذشته ۴ مهر با استناد به تصاویر ماهوارهای و نظرات تحلیلگران گزارش داد جمهوری اسلامی همچنان به ساخت یک تاسیسات نظامی عمیق زیرزمینی در منطقه کوه کلنگ یا کلنگ گزلا در جنوب سایت هستهای نطنز ادامه میدهد.
این منطقه پس از حملات آمریکا و اسرائیل توجه ناظران را بیش از پیش به خود جلب کرده است.
در گزارش واشینگتن پست نیز تاکید شده بود که بررسی تصاویر ماهوارهای نشان میدهد حکومت ایران در ماههای اخیر فعالیتهای عمرانی در این سایت زیرزمینی را افزایش داده است.
این روند حاکی از آن است که جمهوری اسلامی کار بر روی برنامه هستهای تسلیحاتی خود را بهطور کامل متوقف نکرده و احتمالا با احتیاط در حال بازسازی ظرفیتهای از دسترفته است.
این پروژه در مکانی موسوم به «کوه کلنگگزلا» یا همان «کوه کلنگ» اجرا میشود؛ جایی که مهندسان ایرانی از سال ۲۰۲۰ در دل رشتهکوه زاگرس، در فاصله حدود ۱.۵ کیلومتری نطنز، مشغول حفر تونل بودهاند.
پیشتر در اردیبهشتماه، موسسه علوم و امنیت بینالملل گزارش داده بود حکومت ایران در حال احداث یک محوطه امنیتی با حصارهای جدید در اطراف کوه کلنگ گزلا است.
دو گزینه پیشروی ایران
بهنوشته دیوید آلبرایت، رییس موسسه علوم و امنیت بینالملل و از نویسندگان گزارش جدید این موسسه، بهنظر میرسد جمهوری اسلامی دو مسیر اصلی برای این سایت در پیش دارد: یا تجهیزات باقیمانده در این تاسیسات را که بهشدت زیر نظر است جمعآوری کند و در نتیجه در معرض حملات مجدد قرار گیرد، یا ساخت تدریجی ظرفیتهای جدید را پیش گیرد که در این صورت باید هرگونه واردات یا تولید داخلی خارج از صنایع نظامی بهشدت از نظر کیفیت و احتمال خرابکاری مورد بررسی قرار گیرد.
پیشینه و وضعیت کنونی
موسسه علوم و امنیت بینالملل که این سایت را از زمان آغاز ساخت در اواخر ۲۰۲۰ رصد میکند، پیشتر به عمق و ابعاد بالقوه تونلها، ورودیهای تقویتشده و اقدامات امنیتی همچون احداث دیوار و حصار پیرامون کوه اشاره کرده بود.
در گزارش این موسسه تاکید شده که تا خرداد ماه امسال این ارزیابی وجود نداشت که این تاسیسات عملیاتی شدهاند و فعالیتهای اخیر نیز همین برداشت را تایید میکند.
بهنوشته موسسه علوم و امنیت بینالملل یکی از دلایل عدم حمله هوایی مستقیم به این محل در جنگ ۱۲ روزه میتواند همین موضوع باشد، اگرچه احتمال حملات غیرمتعارف همچنان منتفی نیست.
تکمیل دیوار و حصار امنیتی
در گزارش جدید منتشر شده در ۱۱ مهر آمده است که تصاویر ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۵ نشان میدهد محیط امنیتی اطراف کوه کامل شده و در حال تبدیل به یک «حصار دو لایه» است؛ بدین معنا که پشت دیوار، حصاری در حال احداث است و فضای میان دیوار و حصار میتواند به منطقه نظارت الکترونیکی بدل شود.
بهنوشته موسسه علوم و امنیت بینالملل انتظار میرود در آینده برجهای نگهبانی و جادههای گشتی به این مجموعه افزوده شود. با این حال در غیاب دوربین، حسگر، نورافکن و سیستمهای هشدار، این موانع بیشتر فیزیکیاند و علیه نفوذگران حرفهای کارایی محدودی دارند.
ورودی شرقی و نشانههای پایان حفاری
در این گزارش همچنین گفته شده است که تصاویر ماههای خرداد تا مرداد نشاندهنده فعالیت در ورودی شرقی اصلی تونل است؛ ورودیای که تاکنون کمترین کار پایدارسازی بر آن انجام شده و جریان آب مداوم نشانهای از مشکلات زمینشناسی احتمالی در این منطقه است.
بهنوشته موسسه علوم و امنیت بینالملل جمهوری اسلامی اکنون تمرکز خود را بر تکمیل این ورودی گذاشته است. تغییر شکل توده خاکهای حاصل از حفاری نیز نشان میدهد کارها بیشتر در جهت تکمیل سازههاست تا گسترش تونل.
تقویت تاسیسات تونلی ۲۰۰۷
براساس این گزارش، تصاویر ماهوارهای ۱۰ اوت ۲۰۲۵ از شرکت مکسار نشان میدهد ورودیهای تاسیسات تونلی قدیمیتر که از سال ۲۰۰۷ ساخته شده بودند، با پوشش ضخیم بتنی تقویت و سپس با خاک پوشانده میشوند. این اقدام آشکارا با هدف مقاومسازی در برابر حملات هوایی یا خرابکاری انجام میشود.
این مجموعه سالها غیرفعال بود اما طی پنج سال اخیر به تدریج بازفعال شده و در دو سال اخیر تغییرات قابلتوجهی در حصارهای امنیتی و ساخت الحاقات ورودیها پیدا کرده است. برخی الحاقات میتوانند برای نگهداری تجهیزات و تاسیسات پشتیبانی تونل به کار روند.
پرسشهای کلیدی درباره انتقال مواد هستهای
در ادامه این گزارش آمده است که روش مشابه تقویت ورودیها پیشتر در تاسیسات فردو نیز مشاهده شده بود، جایی که پیش از حمله آمریکا در عملیات «چکش نیمهشب»، دریچههای تهویه هوا با دیوارههای بتنی محافظت شده بودند.
اقدام حکومت ایران پس از آن حمله برای افزودن چنین لایههایی در نطنز این پرسش را مطرح میکند که آیا جمهوری اسلامی توانسته پیش از ضربات آمریکا مواد ارزشمند از جمله ذخایر اورانیوم غنیشده یا تجهیزات هستهای را به این تاسیسات منتقل کند یا خیر.
این نگرانی با تصاویر ماهوارهای ۱۸ ژوئن ۲۰۲۵ شدت گرفته که خروج یک کامیون حدود ساعت ۹ صبح از محوطه تونل را نشان میدهد.
روزنامه واشینگتنپست پنجشنبه ۱۰ مهر گزارش داد فشارهای بینالمللی بر جمهوری اسلامی افزایش یافته و نگرانیها از احتمال حملات تازه اسرائیل به ایران شدت گرفته است.
به نوشته این روزنامه، یک مقام آمریکایی اعلام کرده که واشینگتن برای آغاز هرگونه مذاکرات جدید با ایران چهار شرط سختگیرانه تعیین کرده است؛ شامل انجام گفتوگوهای مستقیم و «جدی»، توقف کامل غنیسازی اورانیوم، محدودیت بر برنامه موشکی و پایان حمایت از گروههای نیابتی.
جمهوری اسلامی پیشتر این شروط را غیرقابل قبول دانسته است.
خبرگزاری دولتی ایرنا چهارشنبه با اشاره به واکنشهای احتمالی جمهوری اسلامی در مقابل بازگشت تحریمهای سازمان ملل نوشت: «مجموع اظهار نظرها نشان میدهد که تهران فعلا راه چاره را در اتخاذ رویکرد صبر استراتژیک تا تغییر روش از سوی غرب یا تغییر زمین بازی در نتیجه برخی تحولات میبیند.»
این رسانه اضافه کرد: «طبیعتا ریسک این رویکرد با توجه به بهانهجوییهای اسرائیل و تلاش بیوقفه آمریکا برای تطمیع تلآویو، اندک نخواهد بود اما تهران بازی در زمین مطالبههای حداکثری تیم ترامپ را هم بیپایان و هم بیاثر در تامین منافع ملی خود میداند.»
اروپا: بازگشت تحریمها گزینه مطلوب ما نبود
یک مقام اروپایی به واشینگتنپست گفت بازگرداندن تحریمهای جمهوری اسلامی «گزینه مطلوب» نبود و تلاشها برای جلوگیری از تشدید تنش ادامه دارد.
او افزود: «درِ دیپلماسی هنوز باز است و ما به راهحل نظامی برای بحران هستهای باور نداریم.»
یک مقام ارشد عرب نزدیک به دولت ترامپ نیز در مصاحبه با این رسانه هشدار داد که منطقه امروز توان تحمل جنگ دیگری میان جمهوری اسلامی و اسرائیل یا درگیریهای مشابه دو سال گذشته را ندارد و هزینه چنین درگیریای بسیار بالا خواهد بود.
او تاکید کرد تنها گزینه ممکن، کاهش تنش است.
این مقام عرب، وضعیت تضعیفشده ایران از جمله کاهش ارزش ریال را دلیل کافی برای احتیاط و اجتناب از درگیری نظامی بیشتر خواند.
واشینگتنپست نوشت که بسیاری در منطقه نگرانند که هرگونه اقدام نظامی تازه علیه جمهوری اسلامی میتواند موجی از بیثباتی منطقهای - مشابه آنچه پس از سقوط حکومت صدام حسین در عراق رخ داد - به راه اندازد.
مقام عرب در پایان تاکید کرد: «دیپلماسی باید راه پیش رو باشد.»
وزیران خارجه گروه هفت و نماینده عالی اتحادیه اروپا چهارشنبه در بیانیهای مشترک، ضمن استقبال از بازگشت تحریمهای سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی، تاکید کردند همه اعضای سازمان ملل موظفاند بهسرعت تحریمهای بازگرداندهشده را اجرا و بهطور کامل رعایت کنند.
در بخشی از این بیانیه آمده است که جمهوری اسلامی باید بدون تاخیر با آژانس بینالمللی انرژی اتمی همکاری کامل داشته باشد، بازرسیها را از سر گیرد و موجودی مواد هستهای خود بهویژه اورانیوم با غنای بالا را شفافسازی کند.
این تصمیم که چهارشنبه نهم مهر با فرمان اجرایی رجب طیب اردوغان، رییسجمهوری ترکیه ابلاغ شد، افراد و سازمانهایی را هدف قرار میدهد که در برنامه توسعه هستهای ایران دخیل هستند؛ از جمله شرکتهای حملونقل دریایی، شرکتهای انرژی و مراکز تحقیقاتی.
این اقدام در پی بازگشت تحریمهای سازمان ملل صورت گرفته است. روز چهارشنبه قدرتهای غربی از جمله آمریکا، کانادا و برتانیا از بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل علیه تهران و وضع تحریمهایی تازه علیه برنامههای هستهای و موشکی جمهوری اسلامی خبر دادند.
چه کسانی در فهرست سیاه ترکیه هستند؟
مسدودسازی داراییها در ترکیه شامل افراد و شرکتهایی در بخشهای گوناگون میشود؛ از جمله تاسیسات هستهای ایران، شرکتهای کشتیرانی، شرکتهای انرژی و مراکز تحقیقاتی.
سازمان انرژی اتمی ایران، بانک سپه، بانک سپه اینترنشنال، مرکز تحقیق و تولید سوخت هستهای اصفهان، مرکز فناوری هستهای اصفهان، مرکز تحقیقات هستهای کرج، مرکز تحقیقات هستهای کشاورزی و پزشکی، شرکت کشتیرانی ایران–هند، شرکت انرژی نوین، شرکت پارس تراش، شرکت جابر ابن حیان، شرکت صنایع انرژی پیشگام و شرکت خطوط کشتیرانی جنوب ایران، از جمله نهادهای هدفگرفتهشده از سوی ترکیه هستند.
همچنین در فهرست افراد حقیقی که ترکیه داراییهایشان را مسدود کرده، نامهای بهمن عسگرپور، محمد فدایی آشیانی، عباس رضایی آشتیانی، هاله بختیار، مرتضی بهزاد، حسین حسینی و ... دیده میشود.
این تحریمها در شرایطی از سوی ترکیه اعمال شده که مسعود پزشکیان سهشنبه گفت که در پاسخ به اجرای مکانیسم ماشبه بازگشت تحریمهای سازمان ملل متحد، جمهوری اسلامی باید «گسترش تجارت با همسایگان» را در دستور کار خود قرار دهد.
بازگشت تحریمها پس از اجرای مکانیسم ماشه
در روزهای اخیر و از زمان اجرای مکانیسم ماشه، آمریکا و متحدانش بر اجرای دوباره تحریمهای سازمان ملل متحد تاکید کردند.
چهارشنبه، دولت کانادا در پی فعالسازی مکانیسم ماشه از سوی سه کشور اروپایی، اعلام کرد که تحریمهای سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی را بهدلیل تداوم فعالیتهای اشاعهای هستهای و نقض تعهدات بینالمللی بازاعمال کرده است.
تحریمهای بازاعمالشده از سوی اتاوا شامل ممنوعیتهای گسترده در زمینه صادرات و واردات تجهیزات هستهای، موشکی و اقلام با کاربرد دوگانه، ممنوعیت ارائه کمکهای فنی و مالی در این حوزهها، تحریم کامل تسلیحاتی، و ممنوعیت خدماترسانی به کشتیهای ایرانی است.
همزمان وزارت امور خارجه بریتانیا نیز اعلام کرد در چارچوب فعالسازی مکانیسم ماشه و بازگشت تحریمهای سازمان ملل علیه جمهوری اسلامی، تحریمها علیه ۱۲۱ فرد و نهاد مرتبط با برنامههای هستهای و موشکی حکومت ایران را دوباره اعمال کرده است.
وزارت خزانهداری آمریکا نیز چهارشنبه اعلام کرد ۲۱ نهاد و ۱۷ فرد مرتبط با شبکههای تامین تسلیحاتی جمهوری اسلامی را به فهرست تحریمهای خود افزوده است.
پیش از مکانیسم ماشه نیز در تیرماه امسال، وزارت خزانهداری آمریکا از تحریم ۲۲ شرکت و نهاد از جمله شرکتهای مستقر در ترکیه به اتهام نقش در دور زدن تحریمها و تامین مالی فروش نفت جمهوری اسلامی به نفع نیروی قدس سپاه پاسداران خبر داد.
