در حالی که هنوز سرنوشت اجساد شماری از گروگانهای اسرائیلی در هالهای از ابهام است، اسرائیل و حماس یکدیگر را به نقض توافق آتشبس متهم کردهاند. این اختلاف بر سر نحوه بازگرداندن اجساد، خطر فروپاشی توافقی را که با میانجیگری آمریکا برای پایان جنگ در غزه حاصل شد، افزایش داده است.
به گزارش خبرگزاری رویترز، دولت اسرائیل پنجشنبه اعلام کرد آماده بازگشایی گذرگاه رفح در مرز مصر برای تردد فلسطینیان است، اما هنوز تاریخی برای آن تعیین نشده است. این در حالی است که تلآویو و حماس همزمان یکدیگر را به نقض تعهدات توافق آتشبس متهم میکنند.
سخنگوی دولت اسرائیل، شوش بدروسیان، در گفتوگو با خبرنگاران گفت اسرائیل همچنان به تعهدات خود پایبند است و از حماس خواسته اجساد ۱۹ گروگان اسرائیلی را که هنوز تحویل داده نشدهاند، بازگرداند. به گفته او، حماس تاکنون اجساد ۱۰ گروگان را تحویل داده اما یکی از آنها متعلق به گروگانها نبوده است.
در مقابل، حماس ضمن تاکید بر تعهد خود به توافق غزه، اعلام کرد بازگرداندن اجساد باقیمانده به زمان بیشتری نیاز دارد، زیرا برخی از آنان زیر آوار ساختمانهایی هستند که در بمبارانهای اسرائیل ویران شدهاند و شماری دیگر در تونلهایی مدفون شدهاند که در حملات اخیر تخریب شدند. شاخه نظامی حماس اعلام کرد برای بیرون کشیدن اجساد به ماشینآلات سنگین و تجهیزات حفاری نیاز است و اسرائیل باید اجازه ورود آنها را بدهد.
یک مقام ارشد حماس در بیانیهای اسرائیل را متهم کرد که از زمان آغاز آتشبس «با تیراندازیهای پراکنده در نقاط مختلف غزه، دستکم ۲۴ نفر را کشته است» و گفت فهرستی از این موارد به میانجیگران ارائه شده است. ارتش اسرائیل در پاسخ گفت برخی از افراد هشدارها را نادیده گرفته و به مواضع نظامیان نزدیک شدهاند، بنابراین نیروها برای «رفع تهدید» شلیک کردهاند.
در جنوب غزه، منابع محلی گزارش دادند که در منطقه خانیونس بر اثر حمله هوایی اسرائیل دو نفر کشته شدند. ارتش اسرائیل در بیانیهای اعلام کرد نیروهایش به سمت چند فرد مسلح که از تونلی بیرون آمده و به نیروهای اسرائیلی نزدیک شده بودند، شلیک کردهاند.
به گفته وزارت بهداشت غزه، روز پنجشنبه دستکم هفت فلسطینی دیگر در نقاط مختلف این منطقه در تیراندازی نیروهای اسرائیلی جان خود را از دست دادند. شاهدان نیز از پرواز پهپادها و جنگندههای اسرائیلی بر فراز مناطق جنوبی غزه و صدای پراکنده شلیک گلوله خبر دادهاند.
فشار آمریکا و تهدید ترامپ
در چارچوب طرح ۲۰ مادهای دولت ترامپ برای پایان دادن به جنگ، اسرائیل موظف است روند بازسازی و بازگرداندن گروگانها را پیش ببرد و حماس نیز سلاحهای خود را تحویل دهد؛ درخواستی که گروه اسلامگرای فلسطینی تاکنون رد کرده است.
در مقابل، حماس کنترل امنیتی مناطقی را که نیروهای اسرائیلی از آن عقبنشینی کردهاند در دست گرفته و با اعدامهای علنی و درگیری با گروههای مسلح محلی، قدرت خود را به نمایش گذاشته است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، در پیامی در شبکه اجتماعی خود هشدار داد: «اگر حماس به کشتار مردم ادامه دهد، چارهای جز اقدام نخواهیم داشت.» او در گفتوگویی در کاخ سفید افزود: «اگر رفتارشان درست باشد، مشکلی نیست، اما اگر ادامه دهند، [به حسابشان] رسیدگی خواهیم کرد.» ترامپ تصریح کرد هرگونه اقدام احتمالی علیه حماس با نظارت ایالات متحده انجام خواهد شد اما بدون حضور مستقیم نیروهای آمریکایی.
بر اساس توافق اخیر، روز دوشنبه ۲۰ گروگان زنده اسرائیلی در ازای آزادی هزاران زندانی فلسطینی آزاد شدند. وزارت بهداشت غزه نیز اعلام کرده که اسرائیل از آغاز هفته تاکنون اجساد ۱۲۰ فلسطینی را تحویل داده است.
بحران انسانی و چالش کمکرسانی
در بخش دیگری از توافق، اسرائیل اعلام کرد با همکاری مصر برای بازگشایی گذرگاه رفح جهت تردد غیرنظامیان در حال برنامهریزی است، اما این گذرگاه برای ارسال کمکهای بشردوستانه باز نخواهد شد. تمام محمولههای امدادی باید از گذرگاه کرم شالوم عبور کنند و تحت بازرسی امنیتی اسرائیل قرار گیرند.
این تصمیم در حالی اتخاذ شده که سازمان ملل هشدار داده شرایط قحطی در بخشهایی از غزه در حال گسترش است. تام فلچر، معاون دبیرکل سازمان ملل در امور بشردوستانه، در گفتوگو با رویترز گفت: «برای کاهش بحران، باید هزاران کامیون حامل غذا، دارو و تجهیزات پزشکی هر هفته وارد غزه شوند.» او افزود: «آنچه تاکنون وارد غزه شده در برابر نیازهای مردم، تنها قطرهای در اقیانوس است.»
به گفته مقامات محلی، بیشتر مناطق شهری غزه در اثر حملات هوایی اسرائیل به ویرانه تبدیل شده و زیرساختهای حیاتی از جمله بیمارستانها، مدارس و شبکههای آبرسانی تقریباً از بین رفتهاند.
بر اساس آمار وزارت بهداشت غزه که تحت کنترل حماس است، از آغاز جنگ در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون نزدیک به ۶۸ هزار فلسطینی کشته شدهاند. این جنگ پس از حمله گسترده حماس به جنوب اسرائیل آغاز شد که در آن حدود ۱۲۰۰ نفر کشته و ۲۵۱ نفر به گروگان گرفته شدند.
بیش از دو سال پس از آن حمله، در حالی که واشینگتن تلاش دارد طرح خود را برای بازسازی و انتقال قدرت در غزه پیش ببرد، اختلافات بر سر اجساد گروگانها، بازگشایی گذرگاهها و آینده سیاسی این منطقه، خطر فروپاشی توافق شکننده آتشبس را بیش از پیش افزایش داده است.
بیانیه دفتر اسرائیل کاتز، وزیر دفاع اسرائیل، ساعاتی پس از آن منتشر شد که حماس بقایای دو گروگان اسرائیلی دیگر را تحویل داد و اعلام کرد بدون تجهیزات تخصصی امکان بیرون آوردن اجساد باقیمانده از زیر آوار وجود ندارد.
در چارچوب آتشبس میانجیگریشده از سوی دونالد ترامپ، رئیسجمهوری ایالات متحده، حماس از روز دوشنبه تاکنون ۲۰ گروگان زنده را در ازای آزادی نزدیک به دو هزار زندانی فلسطینی از زندانهای اسرائیل آزاد کرده است. پیش از آن، این گروه بقایای هفت نفر از ۲۸ گروگان کشتهشده را تحویل داده بود، بههمراه جسدی دیگر که اسرائیل تایید کرد متعلق به هیچیک از گروگانها نبوده است.
در بیانیه وزارت دفاع اسرائیل آمده است: «اگر حماس به توافق پایبند نباشد، اسرائیل با همکاری آمریکا جنگ را از سر خواهد گرفت تا حماس را بهطور کامل شکست دهد، وضعیت در غزه را تغییر دهد و به اهداف خود در جنگ برسد.»
در مقابل، گردانهای عزالدین قسام، شاخه نظامی حماس، اعلام کردند که دو جسد تحویلی آخرین موارد قابلدسترسی بودهاند و بازیابی اجساد دیگر نیازمند تجهیزات خاص و عملیات پیچیده است. این گروه تاکید کرد که «تمام گروگانهای زنده و اجسادی را که دسترسی به آنها ممکن بود» تحویل داده است.
ادامه تنش و فشارهای سیاسی بر نتانیاهو
پس از تهدید اسرائیل، مشاوران ارشد کاخ سفید گفتند حماس همچنان قصد دارد به تعهدات خود پایبند بماند. یکی از این مشاوران به خبرنگاران گفت: «ما همچنان از آنها میشنویم که میخواهند توافق را اجرا کنند.»
با این حال، تاخیر در بازگرداندن اجساد، فشار داخلی بر بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، را افزایش داده است. برخی اعضای راستگرای کابینه او میخواهند ارسال کمکهای بشردوستانه به غزه به تحویل اجساد گروگانها مشروط شود.
ایتامار بنگویر، وزیر امنیت داخلی از جناح راست افراطی، تهدید کرده است در صورت خودداری حماس از تحویل اجساد سربازان اسرائیلی، کمکهای حیاتی به غزه قطع خواهد شد.
بحران انسانی و بنبست کمکرسانی
در همین حال، وزارت بهداشت غزه که تحت کنترل حماس است، اعلام کرد اسرائیل ۴۵ جسد دیگر را به بیمارستان ناصر در جنوب غزه تحویل داده و شمار اجساد بازگرداندهشده به ۹۰ تن رسیده است. طبق طرح ترامپ، اسرائیل باید بهازای هر گروگان اسرائیلی درگذشته، ۱۵ جسد فلسطینی را بازگرداند.
تام فلچر، رئیس دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل (OCHA)، در گفتوگو با خبرگزاری فرانسه خواستار باز شدن فوری همه گذرگاهها برای ورود کمکهای انسانی شد. او گفت: «این کار باید فوراً انجام شود؛ ما میخواهیم بخشی از همین توافق باشد.»
او که قرار است روز پنجشنبه از گذرگاه رفح بازدید کند، افزود: «معیار موفقیت این است که کودکان غذا داشته باشند، داروهای بیهوشی در بیمارستانها تامین شود و مردم سرپناه پیدا کنند.»
پیشتر رسانههای اسرائیلی گزارش داده بودند که گذرگاه رفح بهزودی بازگشایی میشود، اما این اتفاق هنوز رخ نداده است و مقامات اسرائیلی پاسخی به این موضوع ندادهاند.
نقضهای احتمالی آتشبس و ادامه درگیریها
سازمان دفاع غیرنظامی غزه اعلام کرد روز چهارشنبه سه فلسطینی، از جمله دو نفری که در حال بازگشت به خانههای خود در محله شجاعیه بودند، با آتش نیروهای اسرائیلی کشته شدند. ارتش اسرائیل گفت «چند مظنون» را در حال عبور از خط زرد و نزدیک شدن به نیروهایش در شمال غزه شناسایی کرده و افزود: «این اقدام نقض توافق آتشبس بود و نیروها برای رفع تهدید، مظنونان را هدف قرار دادند.»
چالشهای سیاسی و امنیتی پیشرو
جنگی که پس از حمله حماس به اسرائیل در ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آغاز شد، فاجعهای انسانی در غزه به جا گذاشت. سازمان ملل در پایان اوت وضعیت قحطی در غزه را اعلام کرد، اما اسرائیل این گزارش را رد کرد. بازگشت ارسال کمکهای بشردوستانه یکی از بندهای اصلی «طرح ۲۰ مادهای ترامپ برای غزه» است.
یکی از چالشهای مهم این طرح، موضوع خلع سلاح حماس است؛ شرطی که این گروه تاکنون نپذیرفته است. در حالیکه حماس هنوز کنترل بخشهایی از غزه ویرانشده را در اختیار دارد، اسرائیل و آمریکا تاکید کردهاند که این گروه نباید نقشی در دولت آینده این منطقه داشته باشد. این در حالی است که گزارشهایی هم منتشر شده که از تلاشهای ایالات متحده برای شناسایی افراد و تشکیل دولتی تکنوکرات برای اداره غزه روایت میکنند.
یک مشاور ارشد دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، در گفتوگو با خبرنگاران این موضوع را تایید کرده و گفته است تمرکز واشینگتن در حال حاضر بر جلوگیری از درگیریهای تازه، افزایش کمکهای انسانی، بازگرداندن پیکر گروگانها و خلع سلاح غزه است.
به گفته این مقام، شماری از فلسطینیان داوطلب مشارکت در دولت جدید شدهاند زیرا معتقدند حماس در ضعیفترین موقعیت خود قرار دارد. او افزوده است که بخشی از نامزدهای احتمالی این دولت از میان فلسطینیان خارجنشین انتخاب خواهند شد.
این مشاور در انتقادی بیسابقه از تشکیلات خودگردان گفت شرایط در کرانه باختری برای بسیاری از فلسطینیان غیرقابل تحمل بوده و همین امر موجب مهاجرت آنان شده است. او همچنین با اشاره به اداره غزه توسط حماس، بر ضرورت شکلگیری «رهبری تازه و مستقل» تاکید کرد که بتواند مردم فلسطین را از وضعیت دشوار کنونی خارج کند.
بر اساس این طرح، نظارت بر تشکیل دولت تکنوکرات بر عهده هیاتی موسوم به «هیات صلح» به ریاست ترامپ خواهد بود که هنوز اعضای آن نهایی نشدهاند. به گفته این مقام، موفقیت این طرح منوط به انتخاب رهبرانی «شایسته و صادق» است که در پی اصلاح ساختارهای ناکارآمد و فاسد گذشته باشند.
در پاسخ به پرسشی درباره آینده سیاسی فلسطین، این مقام از بیان صریح موضوع دولت مستقل خودداری کرده و گفته است هدف اصلی واشینگتن «کارآمدسازی» غزه است، نه بازتولید «بازیهای دیپلماتیک گذشته» درباره مفاهیمی چون حاکمیت یا دولت.
او تاکید کرده که رویکرد ترامپ «عملگرایانه و نتیجهمحور» است و هدف نهایی، ایجاد ثبات، امنیت و فرصتهای اقتصادی است تا فلسطینیان و اسرائیلیها بتوانند «در کنار هم زندگی کنند و از همکاری متقابل سود ببرند».
در عین حال، متن «طرح ۲۰ مادهای ترامپ» که بخشهایی از آن در رسانهها منتشر شده، دیدگاه روشنتری نسبت به آینده سیاسی فلسطین دارد. در بند نوزدهم آمده است که با اجرای اصلاحات در تشکیلات خودگردان و پیشرفت بازسازی غزه، شرایط برای «خودمختاری و تشکیل دولت فلسطینی» فراهم خواهد شد. بند بیستم نیز بر آغاز گفتوگو میان اسرائیل و فلسطینیان برای دستیابی به «افق سیاسی همزیستی صلحآمیز» تأکید میکند.
با این حال، نشریه تایمز اسرائیل گزارش داده است که این دو بند بیشتر برای جلب رضایت کشورهای عربی گنجانده شدهاند که حمایت خود از طرح را به پیشرفت در مسیر راهحل دوکشوری منوط کردهاند.
ترامپ نیز در اظهاراتی جداگانه تصریح کرده که طرحش درباره آینده غزه الزاماً به دوکشوری یا تککشوری محدود نیست و گفته است تصمیم نهایی درباره ساختار سیاسی فلسطین را «در هماهنگی با دیگر کشورها» اتخاذ خواهد کرد.
پایگاه خبری اکسیوس دوشنبه ۲۱ مهر در گزارشی به نقل از سه منبع آگاه نوشت این دیدار که شامگاه چهارشنبه گذشته در شرمالشیخ برگزار شد، مسیر امضای توافق صلح غزه را هموار کرد.
به گفته این منابع، یکی از موانع اصلی توافق این بود که رهبران حماس نگران بودند اسرائیل پس از آزادی گروگانها، جنگ را از سر بگیرد.
بر اساس این گزارش، ویتکاف و کوشنر برای رفع این نگرانیها با رهبران حماس دیدار کردند و اطمینان دادند ترامپ اجازه نخواهد داد اسرائیل جنگ را از سر بگیرد؛ مشروط بر اینکه حماس به تعهدات خود پایبند بماند.
منابع اکسیوس تایید کردند روز پیش از این دیدار، ترامپ در دیداری خصوصی در کاخ سفید به ویتکاف و کوشنر اجازه داده بود در صورت نیاز، برای نهایی کردن توافق با رهبران حماس ملاقات کنند.
بر اساس این گزارش، ویتکاف این تصمیم را پس از ورود به شرمالشیخ به میانجیگران قطری، مصری و ترک اطلاع داد.
ملاقات در اقامتگاه ویتکاف
بر اساس گزارش اکسیوس، مقامهای قطری حدود ساعت ۱۱ شب به اقامتگاه ویتکاف در هتل فور سیزنز رفتند و گفتند مذاکرات در بنبست است و پیشنهاد کردند نمایندگان آمریکا با مقامهای حماس ملاقات کنند.
یک مقام ارشد قطری گفته بود: «اگر با آنها دیدار کنید و دست بدهید، توافق انجام میشود.»
دقایقی بعد، ویتکاف و کوشنر وارد اقامتگاه دیگری در همان منطقه شدند. در این جلسه، روسای اطلاعات مصر و ترکیه، مقامهای قطری و چهار رهبر ارشد حماس از جمله خلیل الحیه که سه هفته پیش در دوحه از یک ترور جان سالم به در برده بود، حضور داشتند.
به گفته یکی از منابع، ویتکاف در این نشست ۴۵ دقیقهای به مقامهای حماس گفت: «گروگانها حالا بیش از آن که دارایی باشند، برای شما بار هستند. وقت آن است که مرحله اول توافق را اجرا کنیم و مردم را در دو سوی مرز به خانه برگردانیم.»
بر اساس این گزارش، زمانی که الحیه از ویتکاف و کوشنر پرسید که آیا پیامی از طرف ترامپ دارند، ویتکاف پاسخ داد: «پیام ترامپ این است که با شما منصفانه رفتار خواهد شد و او پشت همه ۲۰ بند طرح صلح خود ایستاده و اجرای کاملشان را تضمین میکند.»
پس از پایان این دیدار، رهبران حماس با میانجیگران مصری، قطری و ترک به اتاقی دیگر رفتند و چند دقیقه بعد، حسن رشاد، رییس سازمان اطلاعات مصر، همراه همتایان ترک و قطری خود بازگشت و گفت: «بر اساس دیداری که داشتیم، توافق انجام شد.»
این دومین تماس مستقیم میان دولت ترامپ و رهبران حماس بود.
پیشتر در ماه مارس، آدام بوهلر، فرستاده ویژه آمریکا در امور گروگانها، در دوحه دیدارهایی بیسابقه با رهبران حماس انجام داده بود تا درباره آزادی ادان الکساندر، گروگان آمریکایی و بازگرداندن پیکر چهار گروگان دیگر گفتوگو کند. تلاشی که با مخالفت شدید دولت اسرائیل روبهرو شده بود.
به گفته منابع آگاه، آمادگی کوشنر و ویتکاف برای دیدار مستقیم با رهبران حماس، با وجود خطرات سیاسی، برای این گروه مسلح حاکم بر نوار غزه، نشانهای از جدیت دولت ترامپ در دستیابی و اجرای توافق بود.
یکی از این منابع گفت: «به همین دلیل وقتی فرستادگان ترامپ قول دادند این توافق بهطور کامل اجرا خواهد شد، حماس آن را باور کرد.»
