شانه خالی کردن سرسپردگان نظام از طرح نور
سمیرا راهی
روزنامهنگار
موضوع پوشش و حجاب اجباری بعد از جنبش «زن، زندگی، آزادی» نهتنها برای زنان شکل دیگری از مقاومت مدنی را به خود گرفته، بلکه به یکی از مهمترین چالشهای جمهوری اسلامی تبدیل شده است.
روزنامهنگار
موضوع پوشش و حجاب اجباری بعد از جنبش «زن، زندگی، آزادی» نهتنها برای زنان شکل دیگری از مقاومت مدنی را به خود گرفته، بلکه به یکی از مهمترین چالشهای جمهوری اسلامی تبدیل شده است.
در آستانه برگزاری انتخابات زودهنگام ریاستجمهوری با مرگ ابراهیم رئیسی، نگاهی به دیدگاه نامزدهای منتخب شورای نگهبان روشن میکند که نشستن هریک از این چهرهها بر مسند ریاست دولت تفاوتی ملموس در احقاق حق و آزادی پوشش برای زنان ایجاد نخواهد کرد.
قالیباف؛ اصرار بر قانون حجاب اجباری
تا قبل از آغاز برنامههای تبلیغات انتخابات دستکم دو نامزد یعنی محمدباقر قالیباف و علیرضا زاکانی مواضع آشکاری در حمایت از حجاب اجباری داشتند و از جایگاه خود در نهادهای سیاستگذاری و حکومتی تلاشی گسترده برای اعمال آن در سطح جامعه انجام دادند.
قالیباف در بهمن ۱۴۰۲ از اصرار مجلس تحت ریاست خود برای برای نهاییسازی لایحه «عفاف و حجاب» در اسرع وقت خبر داد. این سرتیپ سپاه پیش از این نیز موضعی سرسختانه در برابر حق پوشش زنان داشت. او تیر سال گذشته در نشست مشترک مقامهای عالی قضایی و نمایندگان مجلس اعلام کرد «با کسانی که با هدف مبارزه با حکم خدا به صحنه آمده و پردهدری میکنند باید محکم و قاطع برخورد کنیم تا نقش بازدارندگی نیز داشته باشد و با قانون ادب شوند.»
اشاره قالیباف به محدود کردن زنان، جرمانگاری و انزوای اجتماعی آنها از طریق تقنین است. او در سومین مناظره نامزدها نیز با «آفت» نامیدن آنچه که بدپوشی خواند بار دیگر بر برخورد با زنان صحه گذاشت.
زاکانی؛ از همکاری با پلیس تا انکار حجاببانان
شهردار تهران هم یکی از عوامل اعمال خشونت علیه زنان در پایتخت است. استخدام و استقرار نیروهای «حجاببان» از سوی شهرداری با هدف تحمیل حجاب اجباری از طرحهایی بود که کرامت انسانی زنان و حقوق شهروندی زنان را پایمال و برای آنها ایجاد رعب و وحشت میکرد.
اما مساله آنجاست که او در سومین مناظره نامزدها به صراحت وجود حجاببانها را منکر شد و آن را «دروغ» خواند.
در ابتدا هیچ نهاد یا ارگانی مسئولیت این گروه از زنان را که با روبانهای سبز یکدست روی چادرشان در راهروهای مترو میایستادند و شهروندان آنها را «تونل وحشت» مینامیدند، برعهده نمیگرفت.
سایت جماران اما ۱۰ اردیبهشت سال گذشته در خبری به نقل از زاکانی تذکر حجاببانها و ممانعت آنها از ورود زنان بدون حجاب تحمیلی به ایستگاههای مترو را تایید کرد. شهردار تهران از «کار ایجابی سنگین» در ۷۰ ایستگاه مترو خبر داده بود.
چندی پیش نیز تصویری از یک بنر در شهر تهران در رسانههای داخل ایران و شبکههای اجتماعی منتشر شد که جمله زاکانی مبنی بر مشروط شدن خدمات عمومی شهرداری به حجاب را نمایش میداد. زاکانی همچنین از حامیان طرح انتظامی «نور» است که گفت برای کمک به پلیس «کاملا آمادهیم.»
او اما حالا در قامت نامزد انتخابات مقابل چشم شهروندان، به خصوص زنانی که در متروی تهران با توهین، تحقیر و تصویربرداری غیرقانونی از خود و همچنین ممانعت از استفاده از خدمات شهری روبهرو شدند، گفت: «ما حجاببان نداریم.»
زاکانی ۳۰ خرداد هم بر «شرعی و قانونی بودن حجاب» و «جرم» بودن پوشش اختیاری تاکید کرد. در حالی که جامعه جان باختن آرمیتا گراوند در مترو به دلیل نپوشاندن موهایش را فراموش نکرده، شهردار تهران از برخورد با زنان «در نهایت احترام» سخن میگوید.
پورمحمدی؛ بوی مرگ و سخن از «خانه پدری»
مصطفی پورمحمدی سالها در بالاترین سمتهای امنیتی و قضایی نشسته، از وزارت کشور و دادگستری تا رییس اطلاعات خارجی و قائممقام وزیر اطلاعات. او را اما بیشتر با عضویتش در «هیات مرگ» برای اعدام زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷ میشناسند، فردی که حالا اما در تبلیغات انتخابات گفته «با پیام عشق و محبت» برای برپایی «دولت قرار» آمده است.
این عضو هیات مرگ دختران ایران را بهترینهای دنیا و امنیت را یک مساله همهجانبه خوانده و گفته است اگر آنها «با اضطراب در خیابانها هر لحظه منتظر رفتاری غیر قابل پیشبینی باشند، در امنیتاند؟»
او همچنین با نگاهی که ریشه از مردسالاری نهفته در او و سیستم جمهوری اسلامی دارد، ایران را «خانه پدری» برای دختران و پسران خواند. پورمحمدی با این حال با انتشار یک ویدیو از نپسندیدن «نگاه مردسالار» گفت. در این ویدیو زنان در حال دوچرخهسواری یا با پوششی نمایش داده میشوند که به خاطر آن روزانه به دست نیروهای گشت ارشاد، لباسشخصی و سایر نهادهای امنیتی ضربوشتم و «پتو پیچ شده» در خیابانها دستگیر میشوند.
این چهره مطرح قضایی و اطلاعاتی در برنامه میزگرد فرهنگی صداوسیما هم درحالی مدعی شد «کف خیابان جای احترام و انضباط و حرمتگذاری اجتماعی است» که در دوران تصدیاش بر وزارت کشور تعداد اعدام در ملاءعام افزایش چشمگیری یافته بود.
پورمحمدی در سومین مناظره نامزدها به شکست سیاست حکومت اشاره کرد و گفت: «بیش از ۴۰ سال است همه تلاش میکنیم برای این پوشش رسمی و اسلامی سبک مناسبی را ترویج کنیم و خیلی هم هزینه کردیم، آنچه مطلوب بوده است به دست نیاوردیم.»
او جملاتی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که فرسنگها با شالوده تفکرات او در تضاد است: «تمام تجربه، توان و آبرویم در ۴۵ سال اخیر را برای تامین امنیت زنان به کار خواهم گرفت.»
پزشکیان؛ حامی سابق قانون حجاب، مدافع امروز حق پوشش
جریان اصلاحطلب علاوهبر حساب باز کردن روی مسعود پزشکیان در انتخابات، گویی روی احتمال فراموشی برخی شهروندان نیز حساب ویژهای باز کرده است؛ چیزی که حالا میتوان گفت بعد از به سرکوب معترضان به قتل مهسا (ژینا) امینی، دست این جریان سیاسی را در «پوست گردو» گذاشته است.
پزشکیان که این روزها با تکیه بر آرایههای ادبی طرح نور را «سیاهی» میخواند، پا روی پا میاندازد و در مقابل دوربین با جمله «مشکل من حجاب نیست، مشکل من بیعدالتی و ظلم و عدمحق است» عبارات آشنای محمود احمدینژاد درباره موی جوانان را در اذهان زنده میکند.
او از حامیان قدیمی حجاب اجباری و طرح «عفاف و حجاب» است که در سال ۱۳۹۰ بهعنوان نماینده مجلس، یکی از امضاکنندگان طرح سوال از احمدینژاد به دلیل «عدم اجرای عفاف و حجاب» بود.
حالا اما به نظر میرسد این نماینده مجلس نیز مانند تندروترین نمایندگان اصلاحطلب از میزان نارضایتی شهروندان از این طرحها باخبر است و مسئولیت اعتقادات و گفتههای پیشین خود درباره گشت ارشاد را بر عهده نمیگیرد.
پزشکیان در سومین مناظره همراهی اعتقادی خود با تحمیل حجاب را اظهار و بر تغییر روشها برای گسترش حجاب تاکید کرد.
این وزیر دولت خاتمی اما قدمی فراتر از سایر رقبای انتخاباتی خود برداشته و به صراحت، درباره بیعملی و نقش تشریفاتی رییسجمهور در موضوع آزادیهای اجتماعی و سیاسی سخن گفته است. او در جمع دانشجویان دانشگاه تهران علاوهبر ابراز سرسپردگی به علی خامنهای، گفت گشت ارشاد و طرح نور به جایی نمیرسد. او با نفی اعمال زور گفت: «تا جایی که بتوانم، جلوی گشت ارشاد را خواهم گرفت.» پزشکیان اما در نهایت با وعده صحبت و قانع کردن عاملان و آمران تحمیل حجاب گفت که وعدهای در این زمینه به حامیان خود نمیدهد.
فاطمه راکعی، معاون زنان در ستاد پزشکیان نیز که امروز منتقد محدودیتها علیه زنان است، در آبان ۱۳۹۶ اعتراض به حجاب اجباری از سوی «دختران خیابان انقلاب» را یک آزادی غیرواقعی خوانده بود که در شان زن ایرانی نیست.
جلیلی؛ عمق راهبردی و تاکید بر قانونی بودن اجبار حجاب
سعید جلیلی با جمله «حجاب مادامی که قانون است باید رعایت شود» قانون را «فصل الخطاب» در این حوزه خواند. او اما جسارت بیان اینکه قانونی که از آن دفاع میکند تا چه اندازه درست یا اشتباه است، چهطور محدودکننده زندگی میلیونها زن در ایران شده و تا چه حد اقبال عمومی به بازنگری آن وجود دارد، را نداشت.
رییس دولت سایه ابراهیم رئیسی که بهصورت علنی نقشش در دولت سیزدهم را تایید کره است، لایحه عفاف و حجاب را بهصورت تلویحی در صداوسیما زیر سوال برد و مدعی شد «هرچه جاری است صد درصد درست نیست. نقاط قوت باید تقویت شود و ضعف ها اصلاح شود.»
جلیلی در برنامه تلویزیونی دیگری درباره اینکه آیا از حامیان طرح نور و گشت ارشاد است، پاسخ روشنی به مجری برنامه نداد.
او با پریشانگویی و استفاده از جملهای نامفهوم در پاسخ به سوالی درباره تعطیلی اصناف و اماکنی از جمله رستورانها به دلیل حجاب اجباری گفت «اگر عمق راهبردی را درک نکنیم سطح را هم درک نمیکنیم. نمیتوانیم بدانیم این چه معنایی با آن دارد.»
فرار از تایید، اجتناب از اعتراض
تایید تمامقد و مفتخرانه تحمیل حجاب اجباری، افزایش برخوردها، لگدمال گردن کرامت انسانی زنان در خیابانها، دستگیریهای وحشیانه، احضار، تهدید، پلمب کسبوکارها، تعلیق دانشجویان، محروم کردن زنان از خدمات شهری، پروندهسازی، توقیف مدارک هویتی و دهها مجازات دیگر به جرم حق آزادی، این روزها حتی برای سرسپردگان نظام هم آسان نیست.
اگر آنچنان که مقامات جمهوری اسلامی و کاندیداهای ریاستجمهوری چندی پیش مدعی بودند گشت ارشاد و طرح نور «مطالبه مردمی» است، باید پاسخ به این سوال ساده باشد که چرا هیچ یک از آنها توانایی ایستادن در مقابل چشمان زنانی که این رنج را در خیابانها زیستهاند و شهروندانی که هر روز نظارهگر توحش بیپایان «ماموران و معذوران» هستند را ندارند.
سومین مناظره تلویزیونی نامزدهای انتخابات ریاستجمهوری با موضوع «فرهنگ» شامگاه جمعه یک تیر برگزار شد.
مسعود پزشکیان، نماینده اصلاحطلبان، در این مناظره به دفاع از حجاب اجباری پرداخت و از ضرورت «اصلاح» روندی گفت که منجر به نافرمانی مدنی گسترده زنان طی دو سال اخیر شده است.
او حین مناظره این بخش از سخنانش را در ایکس منتشر کرد: «اگر اشکالی هست، دختران و زنان ایران را ما تربیت کردیم. بهجای نقد خودمان به آنها میتازیم.»
این پست با کامنت و پست انتقادی دهها کاربر خشمگین مواجه شد.
بسیاری از کاربران در پاسخ به او نوشتند که انتخاب پوششی مخالف آنچه جمهوری اسلامی به زنان تحمیل میکند و نافرمانی مدنی مقابل آن «اشکال» و مصداق «بیتربیتی» نیست.
دهها شهروند با مطلع «تو و امثال تو کی هستید که بخواهید زنان ایران را تربیت کنید؟» به حرفهای پزشکیان پرداختند.
ابوذر زمان، وکیل و فرزند حسین زمان، خواننده موسیقی در ادامه همین جمله در ایکس نوشت: «اصلا تربیت زنان چه اشکالی دارد که حرف از اشکال میزنی؟ فعلا که زنان ایران خوب ادبتان کردهاند.»
محور مشترک بسیاری از کامنتهایی که زیر پست پزشکیان منتشر شد، نادیده گرفتن «عاملیت زنان»، «نگاه از بالا به پایین و مردسالارانه» او به زنان جامعه بود.
کاربران نوشتند که این نگاه، از ایدئولوژی جمهوری اسلامی و نگاه زنستیزانهاش سرچشمه میگیرد.
شهروندی خطاب به پزشکیان نوشت: «تو خودت را کجای دنیا میدانی که زن و دخترها را تربیت کنی؟ تا وقتی زن و دخترها را صغیر و محتاج تربیتِ یک کجوکولی مثل خودت میدانی خیلی عقبتر از چیزی هستی که تصور میکردم.»
او در ادامه به تلاش تبلیغاتی پزشکیان برای جلب رای اشاره کرد و گفت: «حتی بلد نیستیند ادای عدالت و برابری را دربیاورید.»
برخی زنان نوشتند که آنها حاصل تربیت مادران و مادربزرگهایشان هستند.
زنی در همین راستا اضافه کرد طوری تربیت شده تا مانند دختران دیگر همنسل خود، «استخوانی در گلوی مردسالاری» باشد.
کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل روز هفتم اردیبهشت از افزایش تلاش جمهوری اسلامی برای سرکوب زنان به دلیل پوشش آنان ابراز نگرانی کرد و نسبت به تصویب لایحه موسوم به «حجاب و عفاف» هشدار داد.
پیش از آن و در روز پنجم اردیبهشت، ۹۶ زندانی سیاسی و فعال مدنی در ایران در واکنش به طرح خشونتبار «گشت نور» بیانیهای منتشر کردند و گفتند: «کوچه و خیابانهای ایران بار دیگر عرصه لشکرکشی حکومت علیه زنان بیپناه، آگاه و دلیر این سرزمین شده است.»
شکل گسترده نافرمانی مدنی زنان پس از خیزش انقلابی ایرانیان از مهر سال ۱۴۰۱ آغاز شد.
باوجود تلاش مقامات جمهوری اسلامی برای پیشبرد طرحهای مرتبط با تحمیل حجاب اجباری مانند راهاندازی گشت موسوم به «نور»، حضور زنان با پوشش آزادانه در عرصه عمومی ادامه دارد.
پیشتر برخی مقامات جمهوری اسلامی از شیوه برخورد با مخالفان حجاب اجباری انتقاد کرده اما خواهان اتخاذ روشهایی دیگر برای تحمیل پوشش مدنظر حکومت به زنان شده بودند.
سپیده جندقی، خواننده و نوازنده خطاب به پزشکیان که در مناظره انتخاباتی بر ضرورت اصلاح زنان مخالف حجاب اجباری تاکید کرده بود، در ایکس نوشت: «اما زنان و دختران، شما را خوب تربیت کردند.»
دهها شهروند نیز طرز فکر مسعود پزشکیان را «وقیحانه»، «خجالتآور» و «نیازمند تربیت» خواندند.
کاربری با تاکید بر همین موضوع نوشت انتخاب نوع پوشش انحراف و بیتربیتی نیست و شهروندی دیگر تاکید کرد بر سر نداشتن حجاب اجباری نه مشکل تربیتی، که انتخاب زنان است.
شهروندی هم نوشت اینکه زنان دیگر نمیخواهند در برابر تبعیض سکوت کنند مصداق «اشکال» نیست.
در پایان مناظره فرهنگی یک تیر، محمدعلی ابطحی، معاون خاتمی در دولت اصلاحات در ایکس نوشت که موج مخالفت با «رفتار ناشایست با زنان» در حدی بالا است که هیچیک از نامزدهای ریاستجمهوری در مناظره خود جرات نکردند از این روند دفاع کنند و «از کمربندی رد شدند».
محمدجواد اکبرین، دینپژوه و روزنامهنگار با اشاره به اظهارات پزشکیان و دیگر نامزدها درباره زنان، نوشت: «وجه مشترک اصولگرا و اصلاحطلب این است که حجاب نداشتن، محصولِ تربیت غلط است؛ فقط در چگونگیِ رفتار با زنان بیتربیت اختلاف دارند که آنجا هم دولت تصمیمگیرنده نیست.»
خامنهای گفت: «شنیدهام بعضی قضات در احکام قضایی خود به مبانی حقوق بشری غرب استناد میکنند. آن مبانی، مبانی نادرستی است.»
در سالهای اخیر رسانهها گاهی از قضاتی نوشتهاند که در تصمیمهای خود به موازین حقوق بشری و بینالمللی استناد کردهاند؛ از جمله قاضی حشمت رستمی درون کلا که سال ۱۳۹۷ از قضات دادگاه تجدید نظر استان مازندران بوده است.
رستمی درون کلا متولد سال ۱۳۴۷ در بابل است. او قضاوت را در سال ۱۳۷۴ و از جزیره قشم به عنوان قاضی تحقیق آغاز کرده و هماکنون دکتری حقوق بینالملل دارد.
با وجود تذکر خامنهای، رویکرد این قاضی و امثال او را نمیتوان به کل دستگاه قضایی جمهوری اسلامی تعمیم داد.
خواسته رهبر جمهوری اسلامی از قضات برای توجه نکردن به مبانی حقوق بشر در حالی است که در حال حاضر اصولا قوانین جمهوری اسلامی که قضات نیز به آن استناد میکنند، برگرفته از مبانی فقه اسلامی است و قوانین حقوق بشری غربی، جایی در جمهوری اسلامی ندارند که قاضی بخواهد به آنها استناد کند.
در ساختار جمهوری اسلامی تنها ستادی به نام حقوق بشر وجود دارد که از زیرمجموعههای شورای عالی امنیت ملی - مستقر در قوه قضاییه - است. دبیر این ستاد در حال حاضر کاظم غریبآبادی است. این ستاد اردیبهشت امسال گزارشی از عملکرد خود منتشر کرد که نشان میدهد عمده فعالیتهای آن در زمینه اقدامات خارجی بوده است.
ستاد حقوق بشر، پیگیر مبادله حمید نوری بود.
رهبر جمهوری اسلامی در بخش دیگری از سخنان خود با ابراز رضایت از برنامههای انتخاباتی صداوسیمای جمهوری اسلامی، آنها را «خوب و باعث آشنایی مردم با دیدگاههای گوناگون» توصیف کرد.
تنها انتخاباتی که مناظرات آن به صورت دو-به-دو و مشابه نمونههای جهانی مناظره برگزار شد، انتخابات سال ۱۳۸۸ بود. مناظراتی که خامنهای را راضی نکرد.
او در اولین نماز جمعه پس از برگزاری انتخابات و در روز ۲۹ خرداد ۱۳۸۸ گفت: «بخش معیوب قضیه، بنده را ناخرسند کرد؛ متاثر شدم. برای طرفداران نامزدها هم آن بخشهای معیوب، آن تعریضها، آن تصریحها، التهابآور و نگرانکننده بود که البته از هر دو طرف هم بود.»
رهبر جمهوری اسلامی در دیدار امروز خود با مقامهای قضایی خطاب به نامزدها گفت: «مباحث نامزدها در تلویزیون یا اظهارات دیگر آنها موجب نشود که یک نامزد برای غلبه بر رقیب، حرف دشمنپسند و دشمن شادکن بزند.»
تاکنون سه دور میزگرد که صدا و سیما آن را مناظره انتخاباتی مینامد، برگزار شده است.
نظرسنجی مرکز افکارسنجی جهاد دانشگاهی نشان داده بیش از ۷۳ درصد مردم مناظره اول را تماشا نکردند.
تاکنون به جز اتفاقی که در برنامه میزگرد فرهنگی شبکه دو سیما با حضور مسعود پزشکیان رخ داد و طی آن محمد فاضلی، مشاور پزشکیان، در میانه برنامه زنده صندلی خود را ترک کرد و تجهیزات میکروفونش را پرتاب کرد، اتفاق ویژهای در برنامههای تبلیغاتی رخ نداده است.
روند برگزاری میزگردها با عنوان مناظره، کنترل شده است و در آن نامزدها به جای رویارویی دو-به-دو، به سوالات از پیش طراحی شده پاسخ میدهند؛ هر چند طی سه برنامه اخیر، نامزدها بعضا به هم طعنههایی زدهاند.
از جمله مصطفی پورمحمدی که افزایش فروش نفت ادعایی از سوی محمدباقر قالیباف و سایر نامزدهای اصولگرا را ناشی از نبود دونالد ترامپ در سمت ریاست جمهوری آمریکا دانست.
در سومین مناظره نیز علیرضا زاکانی چندین بار به سابقه امنیتی پورمحمدی طعنه زد و از او سوال کرد که آیا از اقدامات گذشته خود توبه کرده است؟
در یک برنامه تلویزیونی نیز زاکانی خاطرهای از دیدار با خامنهای در جریان تصویب برجام نقل کرد که دفتر رهبر جمهوری اسلامی خیلی زود به آن واکنش نشان داد و اعلام کرد «هر گونه نقل قولِ غیر مستند به اسناد موجود و مکتوب از بیانات و اظهار نظرهای» خامنهای و «اکتفا به برداشتهای شخصی و دریافتهای شفاهی» از سخنان او یا مسئولان دفترش، «فاقد اعتبار و استناد» است.
کمتر از یک هفته به برگزاری انتخابات زودهنگام ریاست جمهوری در روز جمعه هشتم تیر ماه ۱۴۰۳ زمان باقی است.
شش نامزد تایید صلاحیت شده از سوی شورای نگهبان هنوز نتوانستهاند تنور انتخابات را مثل سالهای ۱۳۸۸، ۱۳۹۲ و ۱۳۹۶ گرم کنند.