سه کشور اروپایی اعلام کردهاند در صورتی که حکومت ایران به تعهدات مشخصی در زمینه برنامه هستهای خود عمل نکند، آمادهاند مکانیسم بازگشت خودکار تحریمها (ماشه) را فعال کنند.
با این حال، آنها مسیر دیپلماسی را هنوز بسته نمیدانند و در صورت همکاری تهران، احتمال تمدید موقت این ضربالاجل را نیز مطرح کردهاند.
«سه کشور اروپایی آمادهاند تا مکانیسم بازگشت خودکار تحریمها (ماشه) را فعال کنند، با این حال پیشنهاد دادیم که در صورت پایبندی ایران به تعهدات قانونیاش و تحقق معیارهای مشخص، این روند را به تعویق بیندازیم. ما ایران را ترغیب میکنیم که مسیر دیپلماسی را برگزیند.» این متن توییت رسمی وزارت خارجه بریتانیا پس از دیدار مقامهای جمهوری اسلامی با نمایندگان فرانسه، بریتانیا و آلمان (E3) در استانبول بود که بار دیگر هشدار صریحی به تهران درباره سرنوشت قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت صادر کرد.
این نخستین دیدار رسمی مقامهای ایرانی با نمایندگان اروپایی پس از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل علیه تاسیسات هستهای ایران در خردادماه بود؛ دیداری که در آن معاونان وزیر خارجه جمهوری اسلامی و دیپلماتهای ارشد اروپایی درباره آینده برجام، سرنوشت قطعنامه ۲۲۳۱ و احتمال بازگشت تحریمهای شورای امنیت گفتوگو کردند.
به گزارش خبرگزاری رویترز، منابع دیپلماتیک گفتهاند که کشورهای اروپایی برای بازگشت به مسیر دیپلماسی ضربالاجلی تعیین کردهاند که تا پایان مرداد ماه اعتبار دارد. بر اساس این گزارش، اگر حکومت ایران در این مدت گامهایی مشخص در زمینه همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی، تعیین تکلیف اورانیوم با غنای بالا و آمادگی برای گفتوگو با آمریکا بردارد، احتمال تمدید موقت این مهلت تا شش ماه وجود دارد.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، پس از پایان این گفتوگوها، فضای مذاکرات را «جدی، صریح و جزئی» توصیف کرد و گفت دو طرف ایدههایی مشخص درباره لغو تحریمها و مسائل هستهای مطرح کردهاند. او در عین حال از مواضع اروپاییها نسبت به «جنگ اخیر علیه ملت ایران» انتقاد کرد و گفت مواضع جمهوری اسلامی درباره سازوکار اسنپبک بهروشنی اعلام شده و قرار بر ادامه مشورتهاست.
قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت، که مبنای حقوقی توافق هستهای برجام بود، روز ۲۶ مهر منقضی میشود و بر اساس مفاد آن، هر یک از طرفهای توافق میتواند دستکم ۳۰ روز پیش از انقضا، با فعالسازی مکانیسم اسنپبک خواستار بازگشت خودکار تحریمهای بینالمللی علیه جمهوری اسلامی شود. دیپلماتهای غربی میگویند اگر پیشرفتی در همکاریهای تهران حاصل نشود، این فرآیند از سوی کشورهای اروپایی فعال خواهد شد.
پیش از نشست استانبول، اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی، تمدید احتمالی این قطعنامه را «بیمعنا و بیپایه» توصیف کرده بود.
از سوی دیگر، رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، نیز از آمادگی تهران برای ازسرگیری گفتوگوهای فنی خبر داد و ابراز امیدواری کرد که نظارتهای آژانس در ایران در سال جاری میلادی از سر گرفته شود.
در هفتههای گذشته، ارزیابی مقامهای آمریکایی نشان داد که اگرچه حملات هوایی ایالات متحده به تأسیسات هستهای ایران در خردادماه منجر به تخریب گسترده یکی از سه سایت اصلی شده، اما دو سایت دیگر آسیب کمتری دیدهاند. همزمان، مقامات جمهوری اسلامی از جمله عباس عراقچی، وزیر خارجه، تأکید کردهاند که خسارات این حملات «شدید» بوده و برنامه هستهای ایران را هدف قرار داده است.
در حالی که تنها سه ماه تا پایان اعتبار قطعنامه ۲۲۳۱ باقیمانده، مسیر پیش روی حکومت ایران میان دیپلماسی و تقابل در نوسان است. پیشنهاد مشروط تمدید ضربالاجل از سوی اروپا، آخرین فرصت برای کاهش تنشهای فزاینده و بازگشت به توافقی است که سالهاست میان حیات و مرگ در نوسان مانده است.
بقایی جمعه سوم مردادماه گفت: «اساسا وقتی اصل موضوع بازگرداندن تحریمها فاقد هرگونه دلیل و وجاهت قانونی و منطقی است و طرفهای اروپایی بهدلیل عملکردشان صلاحیت و مجوز چنین کاری ندارند، صحبت کردن از تمدید قطعنامه ۲۲۳۱ را نیز بهطور مضاعف بیمعنا و بیمبنا میدانیم و با آن مخالفیم.»
او با انتقاد از «موضعگیری حمایتی» بریتانیا، فرانسه و آلمان از حملات اخیر آمریکا و اسرائیل به تاسیسات هستهای ایران، تروئیکای اروپایی را به «نقض مستمر تعهدات خود طبق برجام» متهم کرد و افزود این سه کشور «آگاهانه جایگاه خود بهعنوان مشارکتکننده برجام را مخدوش کردهاند و لذا دیگر صلاحیت حقوقی برای استفاده از، یا حتی تمدید، سازوکارهای برجامی که خود ناقض آن هستند ندارند».
پایگاه خبری فایننشالتایمز سوم مرداد گزارش داد در صورتی که جمهوری اسلامی با شروطی از جمله از سرگیری مذاکرات با واشینگتن و همکاری با بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی موافقت کند، فرانسه، بریتانیا و آلمان آمادهاند ضربالاجل بازگشت تحریمهای بینالمللی در قالب مکانیسم ماشه را به مدت چندماه تمدید کنند.
در صورت عدم تمدید این مهلت، کشورهای اروپایی باید تا اواسط سپتامبر (اواخر شهریور) درباره استفاده از مکانیسم ماشه در چارچوب برجام تصمیمگیری کنند، زیرا برخی مفاد این توافق ۲۶ مهر منقضی خواهند شد.
بقایی: اروپا از مذاکرات استانبول برای جبران گذشته استفاده کند
بقایی در ادامه اظهارات خود به آغاز مذاکرات نمایندگان جمهوری اسلامی و تروئیکای اروپایی در استانبول پرداخت و گفت این نشست «فرصت مغتنمی برای تصحیح نگاه و آزمونی برای واقعبینی آنها در خصوص موضوع هستهای ایران» است.
او خواستار آن شد که بریتانیا، فرانسه و آلمان «از این فرصت برای جبران رویکردهای غیرسازنده قبلی که موجب مخدوش شدن اعتبار و جایگاه مذاکراتی اروپا و تبدیل آن به بازیگر حاشیهای گردیده است، استفاده کنند».
پیشتر در دوم مرداد، عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، با اشاره به آغاز مجدد مذاکرات با تروئیکای اروپایی گفت: «دنیا باید بداند که مواضع ما روشن است و هیچ تغییری نکرده است... غنیسازی ما ادامه پیدا خواهد کرد.»
این نخستین مذاکرات هستهای نمایندگان تروئیکای اروپایی و جمهوری اسلامی پس از جنگ ۱۲ روزه به شمار میرود.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر خارجه جمهوری اسلامی، دوم مرداد در شبکه اجتماعی ایکس نوشت حکومت ایران در صورت برآورده شدن سه شرط، آماده مذاکره با آمریکاست.
او سه شرط تهران را «جلب اعتماد ایران، عدم استفاده از مذاکرات بهعنوان سکویی برای دستورکارهای پنهان مانند اقدام نظامی، و احترام و شناسایی حقوق ایران تحت معاهده عدم اشاعه شامل غنیسازی» عنوان کرد.
سفر معاون مدیرکل آژانس بینالمللی به ایران در هفتههای آینده
بقایی در ادامه سخنان خود، از سفر معاون مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی به ایران «طی چند هفته آینده» خبر داد و در عین حال تاکید کرد «هیچ برنامهای برای بازدید» از تاسیسات هستهای جمهوری اسلامی که در حملات اخیر آمریکا و اسرائیل آسیب دیدهاند، در دستور کار قرار ندارد.
سخنگوی وزارت خارجه جمهوری اسلامی گفت: «هدف از این سفر، رایزنی جهت تنظیم شیوهنامه جدید برای همکاری ایران-آژانس است.»
او اضافه کرد: «مبنا و چارچوب تعامل ما با آژانس، قانون اخیر مصوب مجلس است که همکاری با آژانس را منوط به کسب مجوز و هماهنگی لازم با شورای عالی امنیت ملی کرده است.»
مسعود پزشکیان، رییس دولت جمهوری اسلامی، ۱۱ تیر قانون «الزام دولت به تعلیق همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی» را برای اجرا ابلاغ کرد. این قانون پیشتر به تصویب مجلس و تایید شورای نگهبان رسیده بود.
در هفتههای اخیر، لفاظیهای مقامات جمهوری اسلامی علیه آژانس بینالمللی و رافائل گروسی، مدیرکل این نهاد، شدت گرفته است و برخی او را به «جاسوسی» برای آمریکا و اسرائیل متهم کردهاند.
آژانس بینالمللی ۱۳ تیر بازرسان خود را به دلایل امنیتی از ایران خارج کرد.
فایننشالتایمز جمعه سوم مرداد به نقل از دیپلماتهای غربی نوشت انتظار میرود فرانسه، بریتانیا و آلمان، موسوم به تروئیکای اروپایی، در مذاکرات آتی با حکومت ایران پیشنهاد تعویق چندماهه ضربالاجل بازگشت تحریمها را مطرح کنند.
در صورت عدم تمدید این مهلت، کشورهای اروپایی باید تا اواسط سپتامبر (اواخر شهریور) درباره استفاده از مکانیسم ماشه در چارچوب برجام تصمیمگیری کنند، زیرا برخی مفاد این توافق ۲۶ مهر منقضی خواهند شد.
دیپلماتهای فرانسه، بریتانیا و آلمان قرار است سوم مرداد با تیم مذاکرهکننده جمهوری اسلامی در استانبول دیدار کنند.
خبرگزاری رویترز دوم مرداد گزارش داد هدف این نشست بررسی احتمال دستیابی به توافقی دیپلماتیک برای جلوگیری از فعالسازی مکانیسم ماشه است.
این نخستین مذاکرات هستهای نمایندگان تروئیکای اروپایی و جمهوری اسلامی پس از حملات اخیر آمریکا و اسرائیل به تاسیسات اتمی در ایران به شمار میرود.
شروط اروپا برای جمهوری اسلامی چیست؟
فایننشالتایمز در ادامه گزارش خود نوشت تروئیکای اروپایی برای تمدید ضربالاجل بازگشت تحریمهای بینالمللی شروطی را در نظر دارد که از مهمترین آنها میتوان به آغاز مذاکرات هستهای تهران و واشینگتن و همچنین همکاری حکومت ایران با آژانس بینالمللی انرژی اتمی اشاره کرد.
نهایی شدن این پیشنهاد منوط به موافقت شورای امنیت سازمان ملل متحد خواهد بود و در صورت تحقق آن، بازگشت تحریمها علیه جمهوری اسلامی بهمدت چند ماه به تعویق خواهد افتاد.
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، دوم مرداد با اشاره به آغاز مجدد مذاکرات با تروئیکای اروپایی گفت: «دنیا باید بداند که مواضع ما روشن است و هیچ تغییری نکرده است... غنیسازی ما ادامه پیدا خواهد کرد.»
رویترز دوم مرداد گزارش داد ران درمر، وزیر امور راهبردی اسرائیل، در آستانه گفتوگوهای هستهای میان جمهوری اسلامی و سه کشور اروپایی، به پاریس سفر کرده است.
هدف این سفر رایزنی درباره برنامه اتمی جمهوری اسلامی و مذاکرات استانبول عنوان شده است.
پیش از جنگ ۱۲ روزه، پنج دور مذاکرات هستهای میان تهران و واشینگتن برگزار شد، اما با تاکید مقامهای جمهوری اسلامی بر ادامه غنیسازی در خاک ایران، گفتوگوها به بنبست رسید.
در هفتههای اخیر گمانهزنیها درباره سرنوشت برنامه هستهای جمهوری اسلامی، بهویژه ذخایر اورانیوم غنیشده ایران، پس از حملات آمریکا به تاسیسات نطنز، فردو و اصفهان در اول تیر بالا گرفته است.
رِئول مارک گرِشت، افسر اطلاعاتی سابق سیا در امور ایران و رِی تکیه، پژوهشگر اندیشکده شورای روابط خارجی، در این مقاله تحلیلی که چهارشنبه یکم تیر منتشر شد، نوشتهاند که شکست جمهوری اسلامی در جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل و آمریکا، برخلاف جنگ با عراق که تقویت نهادهای انقلابی را در پی داشت، سبب تضعیف چشمگیر نهادهای جمهوری اسلامی شده و جایگاه رهبری علی خامنهای را مخدوش کرده است.
به باور نویسندگان، این تضعیف راه برای ظهور نسل جدیدی از نیروهای تندرو و کمتر شناخته شده هموار کرده است، نیروهایی که اغلبشان از میان فرماندهان میانی سپاه و گروههایی مانند جبهه پایداری سربرآوردهاند.
این مقاله نسل جدید مورد اشاره را اینطور توصیف میکند: «نسلی که برخلاف نسل نخست انقلاب اسلامی انگیزهای برای توضیح اهداف و باورهای خود ندارد، بیشتر در ساختارهای امنیتی و موازی فعال هستند، و نهتنها خشونت علیه شهروندان ایرانی را مشروع میدانند، بلکه به دو چیز تعهد بنیادین دارند: ساخت بمب اتم و ادامه راه قاسم سلیمانی در منطقه.»
گرِشت و تکیه با بیان اینکه شبکه نیروهای نیابتی جمهوری اسلامی در پی رویدادهای پس از ۷ اکتبر ۲۰۲۳ آسیبپذیر شدهاند، پیشبینی میکنند که تندروهای نوظهور برنامه هستهای و جنگ نیابتی در منطقه را با شیوههایی پنهانی و پراکنده دنبال خواهند کرد.
آنها به اسرائیل و آمریکا هشدار میدهند که جمهوری اسلامی از این به بعد بهجای تاسیسات عظیم زیرزمینی، به ساخت مراکز کوچکتر و در ساختمانهایی روی خواهد آورد، مشروط بر اینکه بتواند شبکه جاسوسهای اسرائیل درون مرزهای ایران را خنثی کند.
در این مقاله آمده است: «جمهوری اسلامی موجی از پاکسازی درونحکومتی برای حذف جاسوسان را آغاز کرده تا مانعی در مسیر این برنامهها باقی نماند. هرچند این اقدامات برای مدتی پروژههای هستهای را فلج خواهد کرد، اما در نهایت برنامهای پنهانی را ممکن میکند که نه اسرائیل و نه آمریکا قادر به مهار آن نخواهند بود.»
تقلای بیفایده برای آشتی با جامعه
در بخشی از این مقاله به تلاشهای جمهوری اسلامی برای بیدار کردن عواطف میهنپرستانه عموم مردم و تشویق مردم به اتحاد در برابر نیروی خارجی اشاره شده است، تلاشهایی که به نظر نویسندگان «در احیای هویت ملی ناموفق بوده است.»
آنها با اشاره به خشونت افسارگسیخته از سوی جمهوری اسلامی برای سرکوب خیزش زن، زندگی، آزادی نوشتهاند: «چنین خشونتی پیوند میان جامعه و حکومت را بهشکلی غیرقابل جبران از هم گسسته است. حتی بمبارانهای اسرائیل و آمریکا هم این پیوند را بازسازی نخواهد کرد.»
به باور نویسندگان، نیروهای تازهقدرتگرفته سپاه خود را نه با پیوند با جامعه بلکه با آمادگی برای سرکوب حداکثری مردم تعریف میکنند.
این مقاله با طرح دو پرسش محوری پایان مییابد. مخاطب پرسش اصلی موساد است: آیا در موقعیتهای کلیدی کسانی در ایران هستند که حاضر باشند جان خود و عزیزانشان را برای ممانعت از دستیابی جمهوری اسلامی به سلاح هستهای به خطر بیاندازند؟
و پرسش دیگر اینکه، آیا اسرائیل میتواند آنقدر درباره نخبگان سیاسی جدید اطلاعات بهدست آورد که بتواند آنها را تضعیف کند؟
نویسندگان این تحلیل معتقدند «در رقابت اطلاعاتی مرگبار جاری میان ایران و اسرائیل» پاسخ به این پرسشها حیاتی خواهد بود.
گرِشت و تکیه، هر دو نسبت به گفتمانِ اصلاح جمهوری اسلامی از درون بدبیناند و این ساختار سیاسی را «اصلاحناپذیر» میدانند. تکیه در مقالههای اخیرش تاکید میکند که هیچ یک از جناحهای درون نظام خواهان تغییرات ساختاری نیستند.
دیگر وجه مشترک میان این دو تحلیلگر تاکید بر نقش مردم در تغییر حاکمیت در ایران است. آنها معتقدند در ایجاد هر شکلی از تغییر سیاسی در ایران، نقش اصلی بر عهده جامعه ایران است و نقش نیروهای بیرونی از جمله آمریکا و اسرائیل باید به فشار سیاسی و نظامی هدفمند و ایجاد ضعف ساختاری جدی در نظام امنیتی و سیاسی محدود شود.
خبرگزاری رویترز پنجشنبه دوم مرداد در گزارشی نوشت هدف این نشست بررسی احتمال دستیابی به سازشی دیپلماتیک برای جلوگیری از فعالسازی «مکانیزم ماشه» است؛ سازوکاری که در صورت عدم توافق جدید میتواند به بازگرداندن کامل تحریمهای سازمان ملل علیه ایران منجر شود.
این تحریمها شامل بخشهای نفت، بانک و دفاعی خواهد بود.
دیپلماتهای اروپایی و ایرانی تایید کردهاند که در شرایط کنونی هیچ نشانهای از ازسرگیری گفتوگوهای مستقیم میان تهران و واشینگتن دیده نمیشود، اما اروپاییها تاکید دارند که گفتوگوها باید بهدلیل توقف بازرسیهای آژانس از تاسیسات ایران و نزدیک شدن به ضربالاجل ۲۶ مهر (۱۸ اکتبر) از سر گرفته شود.
در این مذاکرات، کشورهای اروپایی خواستار توضیح درباره محل نگهداری ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای نزدیک به درجه تسلیحاتی هستند که پس از حملات ماه گذشته، محل دقیق آن مشخص نیست.
یوهان وادهفول، وزیر امور خارجه آلمان، پیشتر گفته بود: «ما مصمم هستیم که همه راهحلهای دیپلماتیک را دنبال کنیم.»
در صورت عدم توافق، سه کشور اروپایی هشدار دادهاند که فعالسازی مکانیسم ماشه در دستور کار قرار میگیرد. این روند که به بازگرداندن تحریمهای شورای امنیت منجر میشود، حدود ۳۰ روز زمان میبرد و در صورت اجرا، عملا برجام به پایان میرسد.
با توجه به اینکه روسیه در ماه اکتبر ریاست دورهای شورای امنیت را در اختیار خواهد گرفت، اروپا در تلاش است تا در فاصله کنونی تا پایان اوت، راهحلی سیاسی برای خروج از بنبست بیابد.
رویترز بر اساس گفتههای سه دیپلمات اروپایی، یک دیپلمات منطقهای و یک مقام جمهوری اسلامی، گزارش داده که در نشست استانبول احتمال تمدید مهلت فعالسازی مکانیسم ماشه تا شش ماه به ایران پیشنهاد خواهد شد.
در ازای آن، تهران باید تعهداتی در زمینه همکاری کامل با آژانس، شفافسازی درباره ذخایر اورانیوم، و آمادگی برای گفتوگوهای احتمالی با آمریکا ارائه دهد.
کاظم غریبآبادی، معاون وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، که قرار است در این مذاکرات شرکت کند، در گفتوگو با خبرنگاران در نیویورک تایید کرد که تهران با سفر یک تیم فنی از آژانس بینالمللی انرژی اتمی به تهران موافقت کرده است.
او درباره پیشنهاد تمدید گفت: «صحبت درباره تمدید هنوز بسیار زود است. ما تقریبا سه ماه تا مهلت ۱۸ اکتبر زمان داریم.»
او هشدار داد که فعالسازی مکانیسم ماشه با «واکنش شدید» تهران مواجه خواهد شد. جمهوری اسلامی پیشتر تهدید کرده بود که در صورت چنین اقدامی از پیمان منع گسترش تسلیحات هستهای (NPT) خارج خواهد شد.
یک مقام دولت ترامپ به رویترز گفت ایالات متحده درباره احتمال بازگشت تحریمها با سه کشور اروپایی «هماهنگ» است، اما جزئیات بیشتری ارائه نکرد.
همزمان، چهار منبع به رویترز گفتهاند که ران درمر، وزیر امور راهبردی اسرائیل، پنجشنبه در پاریس با مقامهای فرانسوی درباره مسائل مختلف از جمله ایران گفتوگو کرده است.
