رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، گفت با وجود مشاهده برخی تحرکات در سایتهای هستهای ایران، آژانس هیچ نشانهای از فعالیت قابلتوجه یا مرتبط با غنیسازی اورانیوم در این کشور ندیده است. او تاکید کرد که آژانس همچنان حضور محدودی در ایران دارد.
گروسی چهارشنبه هفت آبان در یک نشست خبری در نیویورک افزود: «در مورد آنچه میبینیم باید بگویم که چیزی مشاهده نکردهایم که بتواند فرضیهای درباره فعالیتهای قابلتوجه یا ماهیتا مهم در آن سایتها ایجاد کند.»
او توضیح داد این نهاد در حال انجام بازرسیهایی در ایران است، اما نه در سه سایتی که در خردادماه هدف حمله ایالات متحده قرار گرفتند.
گروسی گفت: «ما در ایران بازرسی انجام میدهیم — نه در همه سایتهایی که باید — اما بهتدریج در حال بازگشت هستیم.»
در تاریخ ۱ تیر ۱۴۰۴، ارتش آمریکا در چارچوب عملیاتی با عنوان «چکش نیمهشب»، سه مجموعه از تاسیسات هستهای ایران، از جمله سایتهای فردو، نطنز و تاسیسات اتمی اصفهان را هدف قرار داد.
در این حمله از ۱۴ بمب سنگرشکن جیبییو-۵۷ استفاده شد که توسط بمبافکنهای رادارگریز نورثروپ بی-۲ اسپیریت حمل شدند. همزمان، موشکهای کروز تاماهاک نیز از یک زیردریایی آمریکایی بهسوی اهداف تعیینشده شلیک شدند.
مدیرکل آژانس با اشاره به مصاحبه اخیرش با خبرگزاری آسوشیتدپرس درباره شناسایی تحرکاتی تازه در سایتهای هستهای ایران گفت این تحرکها عادی بوده است.
او افزود: «اینها سایتهای صنعتی بزرگی هستند؛ رفتوآمد کامیونها و کارکنان طبیعی است. اما هیچ چیز خاصی ندیدهایم که نشان دهد فعالیتی در حال انجام است که شامل مواد هستهای یا سانتریفیوژها یا کارهایی در مقیاس بزرگ باشد.»
توافق پادمان همچنان برقرار است
مدیرکل آژانس در پاسخ به خبرنگار ایرنا که گفت گزارش اخیر آژانس درباره برنامه هستهای ایران به حمله اسرائیل منجر شده، این ادعا را رد کرد.
او در پاسخ به پرسش دیگری گفت: «در مورد ایران نکتهای بسیار مهم وجود دارد: ما هنوز توافق جامع پادمان را داریم که ایران موظف به رعایت آن است. همانطور که پیشتر گفتم، این توافق داوطلبانه نیست یا چیزی نیست که ایران بسته به شرایط روز تصمیم بگیرد آن را اجرا بکند یا نکند. تا زمانی که ایران در پیمان منع اشاعه سلاحهای هستهای (انپیتی) باقی بماند، رژیم بازرسیها همچنان برقرار و قابل اجرا در ایران است.»
آژانس بینالمللی انرژی اتمی شنبه ۱۰ خرداد در گزارشی محرمانه اعلام کرد ایران پیشتر در سه مکان که مدتهاست تحت تحقیقات قرار دارند، فعالیتهای محرمانه هستهای انجام داده است.
بر اساس این گزارش، سه مکان لویزان-شیان، ورامین و مریوان و احتمالا دیگر مکانهای مرتبط، بخشی از یک برنامه ساختاریافته اعلامنشده هستهای بودهاند که ایران تا اوایل دهه ۲۰۰۰ آن را اجرا کرده و در برخی از این فعالیتها از مواد هستهای اعلامنشده بهره برده است.
گروسی با اشاره به فضای گفتوگو با تهران افزود: «به نظر میرسد باور فزایندهای وجود دارد که رسیدن به نوعی درک گستردهتر میتواند مفید باشد — و این همان چیزی است که اکنون در حال بحث است. ما با ایران در این زمینه گفتوگو کردهایم و همانطور که میدانید، ایالات متحده نیز با ایران در تماس است. من اغلب با سفیر ویژه، استیو ویتکاف، مشورت میکنم. آنها با ایران و همچنین با کشورهای دیگر، از جمله مصر، در ارتباط هستند. بهعبارتی، گفتوگوهای زیادی در جریان است.»
او بار دیگر تاکید کرد: «همکاری ایران با آژانس به اندازهای که باید باشد، نیست.»
واکنش ایران به اسنپبک؛ ادامه تعهد به انپیتی
در پاسخ به سوالی درباره تاثیر بازگشت تحریمهای موسوم به «اسنپبک» بر همکاری ایران با آژانس، گروسی گفت: «در مورد ایران و کار ما با آن کشور، معمولاً یک الگو وجود دارد: هر زمان اتفاقی میافتد — مثلاً قطعنامهای در اینجا یا در وین تصویب میشود — ایران معمولاً در پاسخ، همکاری خود با آژانس را کاهش میدهد. من از این مسئله متأسفم و بارها به همتایان ایرانیام گفتهام که نباید چنین باشد.»
او افزود: «در مورد فعال شدن مکانیسم اسنپبک هم همینطور بود. ایران در پاسخ گفت که همکاری خود با ما را مورد بازنگری قرار خواهد داد. با این حال، باید بگویم که آنها بار دیگر تمایل، اراده و اعتقاد خود را برای باقی ماندن در چارچوب رژیم منع اشاعه تایید کردند. البته در مورد میزان واقعی همکاری، حرفهای زیادی میتوان زد، اما به نظر من این تصمیم که از پیمان انپیتی خارج نشوند، گامی عاقلانه بود.»
جمهوری اسلامی در سال ۲۰۱۵ با بریتانیا، فرانسه، آلمان، آمریکا، روسیه و چین توافقی موسوم به «برجام» (برنامه جامع اقدام مشترک) را امضا کرد که بهموجب آن تحریمهای سازمان ملل، آمریکا و اروپا لغو شد و در مقابل، تهران پذیرفت برنامه هستهای خود را محدود کند.
این سه کشور سرانجام پنجشنبه شش شهریور روند ۳۰ روزه بازگرداندن تحریمهای سازمان ملل علیه ایران را آغاز کردند. جمهوری اسلامی این اقدام را محکوم کرد.
شورای امنیت سازمان ملل با تصویب قطعنامه ۲۲۳۱ این توافق را در ژوئیه ۲۰۱۵ تایید کرد. با این حال، در این قطعنامه امکان استفاده از سازوکاری موسوم به «اسنپبک» یا «مکانیسم ماشه» برای بازگرداندن تحریمهای تعلیقشده در نظر گرفته شده است. اعتبار این قطعنامه ۲۸ مهرماه امسال ( ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵) به پایان رسید.
خروج بازرسان و تلاش برای بازسازی رابطه
گروسی با اشاره به پیامدهای جنگ ۱۲روزه میان ایران و اسرائیل گفت: «پس از جنگ ۱۲روزه — همانطور که نامیده میشود — ما به دلایل ایمنی مجبور شدیم بازرسان خود را از ایران خارج کنیم. از آن زمان تاکنون، من در تلاش بودهام تا این رابطه را بازسازی کنم. بهطور مرتب با وزیر خارجه، عباس عراقچی، و دیگر مقامات ایرانی در تماس هستم.»
او افزود: «در ماه ژوئیه به قاهره رفتم و تحت نظارت رئیسجمهور السیسی و وزیر خارجه بدرعبدالعاطی، تفاهمنامهای امضا کردیم که به ما اجازه میدهد بازرسیها را از سر بگیریم. بنابراین، همه این روند در حال پیش رفتن است — نه به شکل کامل، اما در حال انجام است.»
شماری از بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی که در جریان درگیری میان اسرائیل و جمهوری اسلامی در تهران حضور داشتند، به دلایل امنیتی ایران را ترک کردند. این گروه از بازرسان آژانس جمعه ۱۳ تیر بهصورت زمینی از ایران خارج شدند.
هیچ شواهدی از تلاش ایران برای ساخت سلاح نداریم
مدیرکل آژانس با رد شایعات درباره تلاش ایران برای ساخت سلاح هستهای گفت: «پاسخ روشن است: خیر، چنین نیست و نبوده است. میخواهم کاملاً واضح بگویم، چون اغلب اوقات اظهارات ما نادرست نقل میشود و گفته میشود ما حرفهایی زدهایم که نزدهایم. برعکس، ما همواره گفتهایم — و امروز هم تکرار میکنم — که همکاری ایران به اندازهای که باید باشد، نیست.»
او گفت: «در گزارش آخرمان در ماه ژوئن — که اغلب از آن بهعنوان یکی از عوامل محرک برخی واکنشها یاد میشود — بهروشنی نوشتیم که ایران هیچ برنامهای برای تولید سلاح هستهای ندارد.»
گفتوگو درباره بازرسی از سایتهای بمبارانشده
گروسی در ادامه درباره تحرکات شناساییشده در سایتهای هستهای ایران گفت: «جزئیات ما محدود است، چون — همانطور که در پاسخ به سؤال همکار چینیتان گفتم — حضور ما در ایران هنوز محدود است. در حال تلاش هستیم تا آن را بازیابی کنیم. ما در ایران بازرسی انجام میدهیم، هرچند هنوز در همه سایتهایی که باید، امکان حضور نداریم، اما بهتدریج در حال بازگشت هستیم.»
او تایید کرد که آژانس در حال حاضر از سه سایت هدف قرار گرفتهشده یعنی نطنز، اصفهان و فردو بازرسی نمیکند و گفت: «در حال گفتوگو با ایران هستیم. طرف ایرانی میگوید از نظر امنیتی لازم است درباره نحوه انجام بازرسیها گفتوگو شود. با این حال، نمیتوان گفت هیچ گفتوگویی در جریان نیست؛ برعکس، گفتوگوها ادامه دارد.»
تصاویر ماهوارهای تازه نشان میدهد ایران بازسازی گستردهای را در محل سابق سایت «طالَقان-۲» ـ که در اکتبر ۲۰۲۴ هدف حمله اسرائیل قرار گرفت ـ آغاز کرده است؛ اقدامی که نگرانیها درباره احیای بخشی از برنامه هستهای پیشین را برانگیخته است.
گروسی درباره تحرکات مشاهدهشده افزود: «چیزی ندیدهایم که از نظر فنی یا تحلیلی نشاندهنده فعالیتهای هستهای معنادار باشد. به همین دلیل هم بود که صبح امروز به همکار شما گفتم ما هیچ نشانهای ندیدهایم که بتوان بر اساس آن فرض کرد فعالیت قابل توجهی در جریان است. این سایتها مجموعههای صنعتی بزرگی هستند و رفتوآمد کامیونها و کارکنان در آنها طبیعی است. اما هیچ نشانهای وجود ندارد که ما را به نتیجهای درباره فعالیت مرتبط با مواد هستهای یا سانتریفیوژها برساند.»
قانون داخلی ایران برای آژانس الزامآور نیست
در ادامه، مدیرکل آژانس در پاسخ به پرسشی درباره قانون جدید مجلس ایران که همکاری با آژانس را مشروط میکند، گفت: «بله، آنها چنین قانونی تصویب کردهاند، اما همانطور که با احترام به همتایان ایرانیام گفتم، قانون داخلی فقط برای ایرانیها الزامآور است، نه برای آژانس.»
او افزود: «تلاش من این است که از راه دیپلماسی، نگرانیهایشان را درک کنیم. آنها مورد حمله قرار گرفتهاند و طبیعتاً نگرانی دارند، و ما میخواهیم به این نگرانیها پاسخ دهیم. چون باور داریم که کار بازرسی آژانس نه تهدید، بلکه عامل ثبات است. در واقع، حضور بازرسان ماست که به ایران اجازه میدهد بگوید برنامه سلاح هستهای ندارد — چون ما آن را تایید میکنیم. اما اگر بازرسیها انجام نشود، طبیعی است که تردیدها افزایش پیدا میکند.»
نمایندگان مجلس شورای اسلامی، چهارم تیرماه کلیات و جزییات طرحی را تصویب کردند که طبق آن همکاریهای جمهوری اسلامی با آژانس بینالمللی انرژی اتمی تعلیق میشود.
طبق این مصوبه، ماموران آژانس حق ورود به کشور برای بازرسی ندارند مگر اینکه امنیت تاسیسات هستهای و فعالیت صلحآمیز هستهای کشور تضمین شود و این هم منوط به موافقت شورای عالی امنیت ملی است.
گروسی تاکید کرد: «آنها بهخوبی میدانند ما چه میکنیم — چون دهههاست که از سوی ما بازرسی شدهاند. ما کار خود را بهخوبی میشناسیم، و آنها هم روش کار ما را میدانند.»
حملات اسرائیل و خسارت شدید به سایتهای هستهای
در ادامه نشست، گروسی تایید کرد که حملات هوایی اسرائیل به زیرساختهای هستهای ایران در سه سایت، «خسارتی قابل توجه» وارد کرده است. او گفت: «این فقط نظر من نیست؛ ما بررسیهای خود را انجام دادهایم، اما دولت ایران نیز بهصراحت این را تایید کرده است، و سایر منابع هم همین ارزیابی را دارند. بنابراین تردیدی در این زمینه وجود ندارد.»
مدیرکل آژانس افزود: «چنین اتفاقی برنامه هستهای ایران را بهشدت به عقب رانده است. ممکن است شاخصهای مختلفی برای سنجش این موضوع وجود داشته باشد، اما بدون تردید میزان آسیب بسیار چشمگیر است.»
روزنامه نیویورکتایمز درباره حمله آمریکا به مراکز اتمی جمهوری اسلامی در جنگ ۱۲ روزه گزارش داد دانستن میزان خسارت حمله آمریکا به سایت زیرزمینی فردو دشوار است، چرا که اساسا هدف قرار دادن این تاسیسات در وهله اول بسیار سخت بود.
نیویورکتایمز چهارشنبه ۲۹ مرداد در گزارشی با اشاره به عمق حدود ۸۰ تا ۱۱۰ متری تاسیسات فردو نوشت ترکهایی که در اثر نخستین انفجار ایجاد میشود، میتواند به بمبهای بعدی اجازه دهد عمیقتر نفوذ کنند؛ اما اینکه تا چه اندازه پیشروی کنند، پیشبینیناپذیر است.
گروسی در پایان گفت: «ما در واکنش وارد گفتوگو شدیم و گفتیم که نگرانیهای ایران را درک میکنیم، اما در عین حال، وقتی کشوری عضو پیمان انپیتی است، تعهداتی دارد که نمیتواند بهصورت انتخابی اجرا کند. پیمان انپیتی منوی انتخابی نیست. در عین حال، باید با احترام رفتار کنیم و تلاش کنیم همکاری را بازسازی کنیم — با هدف بازگرداندن شفافیت.»
آل ثانی چهارشنبه هفت آبان در نشست شورای روابط خارجی در نیویورک به سوالی درباره حمله جمهوری اسلامی به پایگاه آمریکا در قطر و تغییر نقش تعیینکننده تهران در آینده منطقه پس از هدف قرار گرفتن تاسیسات هستهای خود در جریان جنگ ۱۲ روزه پاسخ داد.
او با اشاره به همسایگی قطر و ایران و و شراکت دو کشور در بزرگترین میدان گازی جهان، گفت: «برای من ثبات ایران نه موضوعی تجملی، که امری بسیار حیاتی است. برای رسیدن به ثبات، باید به شیوهای دیپلماتیک در مورد چگونگی دستیابی به راهحلی از مسیر مذاکره فکر کنیم.»
نخستوزیر قطر افزود: «در عینحال باید اطمینان حاصل کنیم که منطقه ما منطقهای عاری از سلاح هستهای باقی بماند... برای ما نگرانکننده است که گاهی اظهارات تندی را از اسرائیل یا ایران در مورد تشدید تنشها میشنویم.»
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، شش آبان گفت اگر در جنگ ۱۲ روزه به ایران حمله نمیشد، جمهوری اسلامی در مدتی کوتاه خود را به سلاح هستهای مجهز میکرد.
جمهوری اسلامی همواره تلاش برای ساخت سلاح اتمی را رد کرده است اما رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، ۳۰ مهر هشدار داد ایران اگر فراتر برود، مواد کافی برای ساخت حدود ۱۰ بمب هستهای در اختیار خواهد داشت.
نخستوزیر قطر در سخنرانی خود گفت این کشور میکوشد ما با آمریکا و جمهوری اسلامی در تعامل باشد تا مذاکرات میان دو کشور دوباره به مسیر خود بازگردد.
پیشاز این چند منبع آگاه به ایراناینترنشنال گفته بودند که علی خامنهای رهبر جمهوری اسلامی از مسعود پزشکیان، رییس دولت، خواسته است از امیر قطر برای میانجیگری با غرب کمک بگیرد.
نخستوزیر قطر افزود: «باور دارم وقتی گفتوگوهای جدی میان ایران و آمریکا آغاز شود، میتوانیم به توافقی دست یابیم که برای همه، یعنی برای ما در منطقه، برای ایران و برای آمریکا، بهتر باشد.»
عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، سوم آبان در مصاحبهای، مشکل حکومت ایران و آمریکا را «حلناشدنی» خوانده بود.
پیش از جنگ ۱۲ روزه، پنج دور مذاکرات هستهای میان تهران و واشینگتن برگزار شد، اما با تاکید مقامهای جمهوری اسلامی بر ادامه غنیسازی در خاک ایران، گفتوگوها به بنبست رسید.
مجید تختروانچی، معاون سیاسی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی، پنجم آبان اعلام کرد ترامپ در نامهای به علی خامنهای، به او هشدار داد اگر مذاکرات به نتیجه نرسد، «جنگ خواهد شد».
اسماعیل بقایی، سخنگوی این وزارتخانه، یک روز بعد به شکل تلویحی این موضوع را تکذیب کرد و گفت «احتمال تعرض نظامی» آمریکا همیشه وجود داشته اما تهران حین مذاکرات انتظار وقوع جنگ را نداشت.
گروسی توضیح داد که با وجود ناتوانی بازرسان در دسترسی به تاسیسات هستهای ایران، تصاویر ماهوارهای نشان نمیدهد جمهوری اسلامی تولید اورانیوم غنیشده را نسبت به پیش از جنگ ۱۲روزه با اسرائیل در خرداد تسریع داده باشد.
او گفت: «با این حال، مواد هستهای غنیشده تا سطح ۶۰ درصد هنوز در ایران است. این یکی از موضوعاتی است که درباره آن گفتوگو میکنیم، زیرا باید به آنجا بازگردیم و تایید کنیم که این مواد همچنان وجود دارد و برای هدف دیگری منحرف نشده است. این مسئله بسیار، بسیار مهم است.»
گروسی افزود بازرسان در اطراف محلهای نگهداری ذخایر اورانیوم شاهد تحرکاتی بودهاند. به گفته او، در غیاب دسترسی مستقیم، آژانس مجبور است به تصاویر ماهوارهای تکیه کند که اطلاعات محدودی در اختیار میگذارد.
مدیرکل آژانس هشدار داد که این ذخایر میتواند در صورت تصمیم جمهوری اسلامی به نظامیسازی برنامهاش، برای ساخت حدود ۱۰ بمب هستهای کافی باشد.
هیئت نمایندگی جمهوری اسلامی در سازمان ملل هنوز به درخواست آسوشیتدپرس برای اظهار نظر پاسخ نداده است.
این تحرکات تازه در حالی گزارش میشود که بهرغم ادعای تهران درباره صلحآمیز بودن برنامه هستهای، آژانس و کشورهای غربی معتقدند جمهوری اسلامی تا سال ۲۰۰۳ یک برنامه سازمانیافته برای تولید سلاح اتمی داشته است.
پس از جنگ ۱۲ روزه میان ایران و اسرائیل در خرداد امسال و حملات هوایی آمریکا به چند سایت هستهای ایران، جمهوری اسلامی تمامی همکاریها با آژانس را به حال تعلیق درآورد. در پی این اقدام، شورای حکام آژانس برای نخستین بار طی دو دهه گذشته رأی به توبیخ ایران داد؛ موضوعی که تنشها میان تهران و نهاد نظارتی سازمان ملل را تشدید کرد.
ایران در واکنش به این تحولات، آژانس را متهم کرد که بدون ارائه سند، در حملات اسرائیل و آمریکا نقش داشته است. برخی مقامهای ارشد جمهوری اسلامی و رسانههای حکومتی نیز خواستار بازداشت و محاکمه رافائل گروسی در صورت بازگشت او به ایران شدند؛ تهدیدی که باعث شد پلیس ویژه اتریش، حفاظت از این دیپلمات آرژانتینی را بر عهده بگیرد.
با وجود فضای پرتنش، گروسی تایید کرد که بازرسان آژانس در حال حاضر در ایران حضور دارند و او نیز «بهطور دائم» با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، در ارتباط است. او گفت: «آیا سطح همکاری مطابق انتظار است؟ نه. اما اینکه بگوییم ایران بهطور کامل مانع دسترسی ما میشود هم درست نیست. همچنین نباید تصور کرد همهچیز طبق روال پیش میرود.»
در ماه گذشته، ایران و آژانس در قاهره توافقی برای ازسرگیری همکاری امضا کردند، از جمله در زمینه بازگشت بازرسان به تاسیسات هستهای؛ توافقی که هنوز اجرایی نشده است. از آن زمان، با بازگشت تحریمهای سازمان ملل علیه تهران، روابط میان ایران و آژانس بار دیگر وارد مرحلهای شکننده شده است.
کشورهای اروپایی عضو برجام، با استناد به تخلفات ایران و توقف مذاکرات صلح با آمریکا، «مکانیسم ماشه» را فعال کردند؛ اقدامی که روابط با آژانس را نیز تحت تاثیر قرار داده است.
