محمدرضا نوری که بود؛ جاسوس، مستشار رسانه‌ای یا مهره سپاه در عراق؟

انجمن خانواده‌های جان‌باختگان پرواز پی‌اس-۷۵۲در بیانیه‌ای که پس از صدور حکم دادگاه منتشر شد با تاکید بر این‌که آن‌ها همچنان متعهد به جستجوی حقیقت و عدالت برای جان‌باختگان پرواز هستند با اشاره به نظر دادگاه درباره کوتاهی شرکت هوایی اوکراین گفته‌اند بر اساس این‌ حکم «قاضی گزارش‌های جمهوری اسلامی را قانع‌کننده ندانسته و با توجه به قابلیت‌های دستگاه‌های راداری نظامی و دستگاه پدافند، توضیحات جمهوری اسلامی مبنی بر خطای انسانی را بی‌معنا دانسته است.»

در این بیانیه همچنین با اشاره به اینکه این حکم بر مسئولیتی که سپاه و جمهوری اسلامی در قبال سرنگونی پرواز پی‌اس-۷۵۲بر عهده دارند، تاکید کرده، گفته شده است: «اقدامات حقوقی انجمن در سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی، دیوان بین‌المللی دادگستری و دیوان بین‌المللی کیفری در لاهه تحت تاثیر این حکم قرار نخواهد گرفت.»

انجمن پرواز همچنین گفته این دعوای حقوقی را بسیاری از اعضای خانواده‌های پرواز به صورت مستقل از انجمن مطرح کرده‌اند و انجمن صرفا با به‌اشتراک‌گذاری اطلاعات با آن‌ها همکاری کرده است.

بر اساس حکم دادگاه عالی ایالت انتاریو، مسئولیت قانونی پرداخت کامل غرامت به خانواده‌هایی که عزیزان‌شان را در سقوط پرواز پی‌اس ۷۵۲ از دست دادند، بر عهده هواپیمایی بین‌المللی اوکراین است.

قاضی این دادگاه که جلساتش از نوامبر ۲۰۲۳ شروع شد و پس از برگزاری ۱۸ جلسه در ژانویه ۲۰۲۴ تمام شد، در حکم خود نوشت شرکت هوایی اوکراین نتوانست ثابت کند که با سبک و سنگین کردن احتمالات در دادن اجازه به پرواز پی‌اس۷۵۲ در ترک تهران مرتکب کوتاهی نشده است.

قاضی در جمع‌بندی خود به این نتیجه رسید که شرکت هوایی بین‌المللی اوکراین، بر اساس قوانین هوایی بین‌المللی در دادن اجازه پرواز به آن هواپیما «مراقبت استاندارد» را کاملا انجام نداده و بر اساس آخرین اطلاعات موجود، ارزیابی‌ ایمنی را کامل نکرده است.

قاضی در حکم خود گزارش جمهوری اسلامی درباره این سقوط را «مساله‌دار» خوانده و نوشته است توضیحات ایران «معنی‌دار نیست» اما با وجود این، گزارش را به عنوان یکی از روایت‌های علت سقوط مد نظر قرار داده است.

۱۸ دی ۱۳۹۸پرواز پی‌اس۷۵۲ متعلق به هواپیمای مسافری شرکت هوایی اوکراین دقایقی پس از برخاستن از فرودگاه بین‌المللی خمینی در تهران با شلیک عامدانه دو موشک سپاه ساقط شد و ۱۷۷ سرنشین آن جان‌باختند.

قاضی جاسمین اکبرعلی، در حکم خود نوشته که هواپیمایی بین‌المللی اوکراین از این مساله که ساعاتی قبل از پرواز پی‌اس۷۵۲، جمهوری اسلامی با موشک‌های بالستیک به نیروهای آمریکایی در عراق حمله کرده، غفلت کرده است.

حکم دادگاه عالی انتاریو ناقض نقش و مسئولیت مقام‌های جمهوری اسلامی و سپاه پاسداران نیست، چون موضوع شکایت اهمال شرکت هوایی اوکراین به دلیل دادن اجازه پرواز بوده است.

جو فیورانته، از وکلای شاکیان، در گفتگو با یاهونیوز با اشاره به این‌که این حکم نتیجه مهمی برای موکلان آن‌هاست، گفت: «بالاخره خانواده‌ها پاسخ‌های دقیقی درباره مسئولیت هواپیمایی بین‌المللی اوکراین در این فاجعه وحشتناک گرفتند.»

با توجه به کنوانسیون مونترال، که مقررات مربوط به مسافربری هوایی بین‌المللی را تنظیم می‌کند، با صدور این حکم هواپیمایی بین‌المللی اوکراین دیگر نمی‌تواند غرامت پرداختی به خانواده‌ها را به ۱۸۰ هزار دلار آمریکا برای هر مسافر محدود کند و موظف به پرداخت کامل خسارات جبرانی برای مرگ جان‌باخته‌ها خواهد بود.

پاول میلر، یکی دیگر از وکلای پرونده، به یاهو نیوز گفت: «این حکم پیامی قوی به خطوط هوایی بین‌المللی ارسال می‌کند تا ایمنی مسافران خود را در اولویت قرار دهند و گام‌های لازم را برایاجتناب از عملیات در مناطق جنگی بردارند.»

پیشتر در ۱۰ خرداد ۱۴۰۳ دادگاه عالی کانادا رسیدگی به درخواست شماری از خانواده‌های جان‌باخته‌های پرواز پی‌اس۷۵۲ برای ضبط اموال دولتی و دارایی‌های بانکی ایران در خاک کانادا را به منظور پرداخت غرامت تقریبا ۲۵۰ میلیون دلاری به این خانواده‌ها را رد کرده بود.

تیر ماه سال ۱۴۰۲ چهار کشور متضرر در انهدام هواپیمای اوکراینی با موشک‌های سپاه پاسداران، شامل بریتانیا، کانادا، سوئد و اوکراین رسما از جمهوری اسلامی به دلیل سرنگون کردن عمدی این هواپیما به دیوان بین‌المللی دادگستری شکایت کردند.

حامد اسماعیلیون، عضو هیات مدیره انجمن دادخواهی برای پرواز پی‌اس۷۵۲، دی ماه ۱۴۰۲ در گفت‌وگو با ایران‌اینترنشنال از مذاکره با دولت کانادا برای تشکیل پرونده علیه جمهوری اسلامی در سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ایکائو) خبر داد.

بنابر اطلاعات رسیده به ایران اینترنشنال، فرهاد بیگی گروسی که پس از بیش از یک‌سال زندان با تودیع وثیقه آزاد شده بود، در ماه‌های اخیر تحت فشار سازمان اطلاعات سپاه قرار داشته و در هفته‌های اخیر به او گفته شده بود باید مجددا خود را به زندان معرفی کند.

احضار مجدد این زندانی سیاسی سابق در حالی است که برای او حکم قطعی صادر نشده و یا دست‌کم به او ابلاغ نشده بود.

فرهاد بیگی‌ گروسی، شهروند اهل آبدانان بود که روز ۲۷ آبان ۱۴۰۱ در شهر صحنه در استان کرمانشاه به دست نیروهای امنیتی بازداشت شد.

طی این روز تجمع اعتراضی «زن، زندگی، آزادی» و مراسم سالگرد خلیل عالی‌نژاد، نوازنده، خواننده و شاعر کُرد در شهر صحنه برگزار شد.

در جریان این تجمعات و به دنبال ایجاد یک درگیری، نادر بیرامی، رییس اطلاعات سپاه پاسداران شهر صحنه که با چند تن از نیروهای تحت امرش به مردم حاضر در این مراسم حمله کرده بود، کشته شد.

بیگی گروسی، پس از صدور کیفرخواست به مواردی از جمله «مباشرت در قتل نادر بیرامی»، «اجتماع و تبانی به قصد بر هم زدن امنیت داخلی»، «اخلال در نظم و آسایش عمومی»، «توهین به رهبر جمهوری اسلامی» متهم شد.

ایران‌اینترنشنال در فروردین ۱۴۰۲ در گزارشی خبر داد که فرهاد بیگی گروسی و غلامرضا رسایی در پرونده مرگ رییس اطلاعات سپاه صحنه، تحت فشار و شکنجه برای اعتراف اجباری قرار دارند.

پس از آن در تاریخ ۲۰ مهرماه همان سال شعبه دوم دادگاه کیفری یک استان کرمانشاه، رضا رسایی، معترض بازداشت‌شده در جریان خیزش انقلابی «زن، زندگی، آزادی» را به اتهام قتل عمد بیرامی به اعدام (قصاص نفس) محکوم کرد.

بیشتر بخوانید: رضا رسایی، معترض زندانی، چگونه به اعدام محکوم شد

بیگی گروسی نیز نهایتا در زمستان ۱۴۰۲ با تودیع قرار وثیقه تا زمان صدور حکم قطعی از زندان آزاد شد.

در ۴۵ سال اخیر، شمار قابل‌ توجهی از زندانیان سیاسی و جرایم عمومی در زندان‌های ایران، اندکی پس از آزادی خودکشی کرده‌اند و برخی هم با مرگ‌های مشکوک از دنیا رفته‌اند.

اخبار مربوط به جان ‌باختن برخی از آنان که شناخته‌شده‌تر بودند، به رسانه‌ها درز پیدا کرد و برخی دیگر که شهرتی نداشتند در سکوت خبری به خاک سپرده شدند.

سارا تبریزی، مریم آروین، عرشیا امام‌قلی‌زاده، علیرضا خاری و یلدا آقافضلی، پنج تن از بازداشت‌شدگان خیزش انقلابی ۱۴۰۱، برخی از افرادی‌اند که در فاصله کوتاهی پس از آزادی جان خود را از دست دادند.

بیشتر بخوانید: مرگ‌های مشکوک و خودکشی‌های سریالی؛ آزار زندانیان تا سر حد مرگ

سازمان حقوق بشر ایران روز دوشنبه ۲۱ خردادماه در گزارشی نوشت از میان ۶۴ زندانی اعدام شده در ماه گذشته میلادی، ۳۵ نفر با اتهام‌های مربوط به «مواد مخدر»، ۲۶ نفر با اتهام «قتل عمد»، دو نفر با اتهام «محاربه»، و یک نفر با اتهام «تجاوز به عنف» به اعدام محکوم شده بودند.

در این گزارش آمده که دست‌کم شش نفر از اعدام‌شدگان از شهروندان بلوچ، چهار تن از شهروندان کرد، سه نفر تبعه کشور افغانستان بوده‌اند و چهار زن نیز در بین اعدام‌شدگان بوده‌اند.

سازمان عفو بین‌الملل روز ۱۶ فروردین در یک گزارش تحقیقی با عنوان «نگذارید ما را بکشند» از اعدام ۸۵۳ نفر در ایران در سال ۲۰۲۳ خبر داد و آن را در هشت سال گذشته بی‌سابقه دانست.

بر اساس این گزارش، ۴۸۱ اعدام، یعنی بیش از نیمی از مجموع اعدام‌های ثبت شده، با اتهام‌های مربوط به جرایم‏ مواد مخدر بوده‌اند.

پس از آن در روز ۲۲ فروردین بیش از ۸۰ نهاد ایرانی و بین‌المللی حقوق ‌بشری در بیانیه‌ای از سازمان ملل متحد خواستند برای تحت فشار گذاشتن جمهوری اسلامی در مورد اعدام‌های پرشمار مرتبط با مواد مخدر، ادامه همکاری‌ها میان دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل و تهران را به توقف این اعدام‌ها منوط کند.

سازمان حقوق بشر ایران در گزارش روز دوشنبه خود نوشت که از میان ۲۳۷ نفری که از ابتدای سال جاری میلادی تاکنون اعدام شدند نیز ۱۳۸ نفر با اتهامات مربوط به «مواد مخدر»، ۸۳ نفر با اتهام «قتل عمد»، ۱۴ نفر با اتهام «محاربه»، دو نفر با اتهام «تجاوز به عنف» به اعدام محکوم شده بودند.

دست‌کم ۳۱ نفر شهروند بلوچ، ۱۴ شهروند کرد، ۱۳ نفر تبعه کشور افغانستان و ۱۰ زن در بین اعدام شدگان وجود دارد.

داوود عبداللهی، فرهاد سلیمی، انور خضری و خسرو بشارت چهار زندانی عقیدتی اهل سنت از جمله افرادی بودند که در پنج ماه نخست سال جاری میلادی حکم اعدامشان به اجرا درآمد.

سازمان عفو بین‌الملل روز ۹ خرداد در گزارشی نوشت در سال ۲۰۲۳ در مجموع هزار و ۱۵۳ مورد اعدام در جهان انجام شد که ۷۴ درصد از آن‌ها در ایران صورت گرفته است.

این نهاد حقوق بشری بین‌المللی تاکید کرده بود که مقام‌های جمهوری‌ اسلامی استفاده از مجازات مرگ را برای ایجاد رعب و وحشت در میان مردم و تحکیم قدرت خود تشدید کرده‌اند.

اکنون سازمان حقوق بشر ایران با مقایشه آمار اعدام ۲۳۷ تن از ابتدای سال میلادی جاری با مدت مشابه سال گذشته که ۳۱۴ نفر اعدام شده بودند، تاکید کرده که این کاهش ۳۲ درصدی عمدتا به‌علت توقف اعدام‌ها در ۱۰ روز قبل از انتخابات مجلس در ماه فوریه و همچنین در روزهای پس از کشته‌شدن ابراهیم رئیسی و همراهانش در سقوط بالگرد مربوط است.

این سازمان حقوق بشری با بیان اینکه مطالعاتش در سال‌های گذشته نشان داده ارتباطی نزدیک بین آمار اعدام‌ و رویداد‌های سیاسی وجود دارد، نوشت که با این وجود اعدام شهروندان افغانستانی ثبت شده در مدت مشابه سال قبل شش نفر بود که رشدی ۱۱۷ درصدی را شاهد بوده است.

همچنین اعدام زنان در پنج‌ماه اول سال ۲۰۲۴ میلادی نسبت به مدت مشابه در سال گذشته ۶۷ درصد افزایش داشته است.

در پنج‌ماه اول سال جاری ۱۰ زن اعدام شده‌اند و در پنج‌ماه اول سال ۲۰۲۳ شش زن اعدام شده بودند.

روز ۲۶ اردیبهشت امسال شیرین عبادی، جودی ویلیامز، توکل کرمان و لیما گبووی، چهار برنده جایزه صلح نوبل، با انتشار بیانیه‌ای در واکنش به تشدید اعدام‌ها در ایران خواستار برخورد جامعه جهانی با جمهوری اسلامی برای استفاده ابزاری از اعدام برای ایجاد ترس در جامعه شدند.

در گزارش ۹ خرداد عفو بین‌الملل هم با اشاره به اینکه چین همچنان پیشگام اعدام در جهان است، آمده که آمار این سازمان از اعدام‌ها شامل هزاران نفری که گمان می‌رود در چین، کره‌شمالی و ویتنام اعدام شده‌اند نمی‌شود.

عفو بین‌الملل گفته با وجود عقب‌گردها، تا امروز، ۱۱۲ کشور به طور کامل مجازات اعدام را ملغی کرده‌اند و در مجموع در ۱۴۴ کشور مجازات اعدام در قانون یا در عمل لغو شده است.

بر اساس گزارش عفو بین‌الملل، در سال ۲۰۲۳ در ۱۶ کشور اعدام اجرا شد که پایین‌ترین تعداد ثبت‌شده از سوی عفو بین‌الملل از زمان ثبت این آمارها است و لوایح لغو این مجازات همچنان در پارلمان کشورهای کنیا، لیبریا و زیمبابوه در حال بررسی است.

لاریجانی روز دوشنبه با انتشار پیامی که متن کامل آن در شبکه اجتماعی ایکس منتشر شده، نوشت شورای نگهبان «علی‌رغم نظرات مثبت نهادهای مسئول و حکم قوه قضاییه، در رد برخی دعاوی گذشته آن شورا، با سازوکاری غیرشفاف» مانع نامزدی دوباره او شد.

در جریان انتخابات ریاست‌جمهوری سال ۱۴۰۰ نیز پس از آن که شورای نگهبان صلاحیت لاریجانی برای نامزدی در انتخابات را رد کرد، او در نامه‌ای به شورای نگهبان، دلایل این شورا را «نادرست و نوعی بهانه‌گیری سطح پایین» خواند.

در آن زمان، دلایل رد صلاحیت علی لاریجانی مواردی از قبیل مواضع سیاسی در ارتباط با اعتراضات سراسری سال ۸۸، حمایت از افراد رد صلاحیت‌شده و نبود ساده‌زیستی اعلام شده بود.

همچنین اقامت یکی از فرزندان در آمریکا، اقامت یکی از منسوبان درجه یک لاریجانی در بریتانیا و مداخله یکی از فرزندان در قراردادهای مجلس نیز از دیگر دلایل رد صلاحیت لاریجانی اعلام شد.

با وجود این ردصلاحیت، لاریجانی در انتخابات کنونی نیز نامزد شد و در روز ثبت‌نامش، نقشه‌ای را در شبکه اجتماعی ایکس درباره مسیر رسیدن به دفتر نهاد ریاست‌جمهوری منتشر کرد که با واکنش‌های مختلفی مواجه شد.

برخی گفتند که چنین نقشه‌ای به این معنی بوده که لاریجانی قصد داشته تلویحا بگوید رهبر جمهوری اسلامی با نامزدی او موافق است.

او در نامه اعتراضی روز دوشنبه خود نوشت: «آنچه باعث شد به عرصه انتخابات بیایم شرایط خطیر به‌ویژه در قلمرو شرایط سخت اقتصادی بود و موقعیت حساس بین‌المللی به‌خصوص فشار تحریم‌های ظالمانه بر معیشت مردم عزیز بود و امیدوار بودم که با یاری شما بتوانیم موانع را مرتفع و مسیر توسعه ملی ایران را فراهم نمایم.»

لاریجانی پیشتر در مقام دبیر شورای عالی امنیت ملی، در مذاکرات درباره پرونده هسته‌ای جمهوری اسلامی با قدرت‌های جهانی نقش داشت. او همچنین در شکل‌گیری توافق بلندمدت جمهوری اسلامی و چین نقش داشته است.

شورای نگهبان روز یکشنبه صلاحیت سعید جلیلی، محمد باقر قالیباف، مسعود پزشکیان، علیرضا زاکانی، مصطفی پورمحمدی و امیرحسین قاضی‌زاده هاشمی را در انتخابات ریاست جمهوری تایید کرد.

از میان هشتاد نامزدی که ثبت‌نام کردند صلاحیت هفتاد و چهار نفر رد شد.

درخواست برای انتشار دلایل رد صلاحیت

اسحاق جهانگیری معاون اول رییس‌جمهور پیشین نیز که جزو ردصلاحیت‌شدگان این دوره است، در شبکه اجتماعی ایکس خواستار انتشار دلایل ردصلاحیتش از سوی شورای نگهبان شد.

او در دوره‌های گذشته صلاحیتش برای نامزدی در انتخابات ریاست‌جمهوری تایید شده بود.

عباس آخوندی، وزیر پیشین دولت جمهوری اسلامی و از دیگر ردصلاحیت‌شدگان با انتشار بیانیه‌ای در شبکه اجتماعی ایکس خطاب به احمد جنتی درباره ردصلاحیتش نوشت: «احتمال می‌دهم که برخی گزارش‌های رسیده به آن شورا ابهام‌هایی را در ذهن برخی اعضای محترم آن شورا ایجاد کرده باشد.»

او افزود: «تمایل دارم که از حق قانونی خود و رای‌دهندگان در جلسه رسمی آن شورا دفاع کنم. از این‌رو، درخواست دارم که در مهلت قانونی مقرر در جلسه‌ی شورا حضور یابم و توضیح‌های لازم را ارائه کنم.»

هنوز محمود احمدی‌نژاد به ردصلاحیت دوباره خود از سوی شورای نگهبان واکنشی نشان نداده است.

او بعد از ثبت نام در انتخابات در جمع گروهی از حامیانش بدون اشاره به رویداد خاصی، وعده بروز تحولات اساسی در ایران در آینده نزدیک را داده بود.

پیام قالیباف، واکنش رسایی

کمی پس از آغاز تبلیغات انتخاباتی، قالیباف پیامی را منتشر کرد و در آن، نوشت که کشور «در لحظه‌ای تعیین‌کننده‌ قرار گرفته است».

او بدون ذکر نام حسن روحانی به عملکرد هشت ساله دولت او اشاره کرد و افزود کشور «یا به عقب‌ماندگی‌های دهه ۹۰ بازمی‌گردد، یا مسیر خدمت و پیشرفت را پی می‌گیرد.»

این در حالی است که حمید رسایی، نماینده مجلس شورای اسلامی، در واکنش به اعلام نام نامزدهای انتخابات از سوی شورای نگهبان، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که جمهوری اسلامی ۲۰ سال است می‌خواهد قالیباف را رییس‌جمهور کند، ولی مردم نمی‌خواهند.

انتخابات چهاردهمین دوره ریاست جمهوری به دنبال مرگ ابراهیم رئیسی در سقوط بالگرد حامل او و همراهانش، قرار است روز هشتم تیر ماه ۱۴۰۳ برگزار شود.

این انتخابات در شرایطی برگزار می‌شود که در آخرین ادوار انتخابات برگزارشده میزان مشارکت شهروندان به پایین‌ترین حد خود رسید، اما اکنون رییس کمیته امنیت ستاد انتخابات می‌گویند مشارکت بالاتر خواهد بود. در این زمینه روزنامه جمهوری اسلامی اعتبار این نظرسنجی‌ها را زیر سوال برده و اشاره کرده که این اعداد نظرسازی هستند.

علی بیت‌الهی روز دوشنبه ۲۱ خرداد گفت که «در مشهد نرخ فرونشست شمال غربی شهر به ۲۰ سانتیمتر در سال به رسیده و به تدریج مرکز شهر و حرم امام هشتم شیعیان را درگیر خواهد کرد.»

در اردیبهشت سال گذشته ایران اینترنشنال در گزارشی اختصاصی سند محرمانه‌ای را افشا کرد که در آن آماری مشابه به اظهارات کنونی مقام‌‌های جمهوری اسلامی به چشم می‌خورد.

در آن سند محرمانه به فرونشست ۵۵۰ کیلومتر مربع از مساحت تهران و نواحی اطراف این شهر هم اشاره شده بود.

روزنامه شرق روز ۱۱ اردیبهشت در گزارشی با «عنوان تازیانه آبی» اعلام کرد که استان‌های تهران،‌ خراسان رضوی و اصفهان با بیشترین نقاط جمعیتی کشور، به بحران فرونشست زمین دچار شده‌اند.

بر اساس این گزارش فرونشست سالانه بالای ۱۰ درصد تنها در سه تا پنج درصد از پهنه‌های فرونشستی جهان به ثبت رسیده و مقایسه این آمار با نرخ فرونشست در تهران، خراسان رضوی و اصفهان، نشان‌دهنده وضعیت وخیم این سه استان است.

فرونشست زمین به پدیده‌ای گفته می‌شود که در آن سطح زمین به تدریج و به صورت ناهموار فرو می‌ریزد یا نشست می‌کند. این پدیده معمولاً به دلیل تخلیه منابع زیرزمینی مانند آب، نفت و گاز رخ می‌دهد که باعث فشرده شدن لایه‌های زیرین خاک و کاهش حجم آن‌ها می‌شود.

با استخراج بی‌رویه منابع آب‌های زیرزمینی سفره‌های آب زیرزمینی تخلیه و لایه‌های خاک که قبلاً با آب پشتیبانی می‌شدند، فشرده شده و نشست می‌کنند. این فرایند می‌تواند باعث ترک‌خوردگی ساختمان‌‌ها، جاده‌ها پل‌ها و حتی تغییرات جغرافیایی وسیع و خسارت‌های زیرساختی جدی منجر شود.

نتایج یک تحقیق دانشگاهی در سال ۲۰۲۳ هم نشان می‌دهد که چین، ایالات متحده و ایران بیشترین تلفات دائمی ذخیره آب‌های زیر زمینی را دارند.

پژوهشگران در این تحقیق دریافتند که «فرونشست به مناطق خشک محدود نمی شود» و حتی کشورهایی مانند بنگلادش، هند، ویتنام، و اندونزی با وجود بارندگی‌های زیاد، با کاهش آب‌های زیرزمینی و خطر فرونشست مواجه‌اند.

در چنین شرایطی حتی ماه‌ها بارندگی مداوم هم نمی‌تواند پهنه‌های خشک‌ شده آب‌های زیر زمینی را احیا کند، خبری که می‌تواند برای مردم مشهد، تهران، اصفهان و بسیاری از شهرهای ایران نگران کننده باشد.